Adhyaya 76: Description of Svarga: Amarāvatī, the Sudharmā Assembly Hall, and the Directional Cities
Svarga-lokasya Amarāvatī-dharmasabhā ca (Sudharmā) — digpura-varṇanam
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography)
ৱৰাহ–পৃথিৱী সংলাপৰ ভিতৰত এই অধ্যায়ৰ মুখ্য বিষয় পুৰাণীয় বিশ্বভূগোল। ৰুদ্ৰে মেরুৰ পূব দিশত এক দীপ্তিময় অঞ্চল বৰ্ণনা কৰে, যি চক্ৰৱাটা নামৰ বৃত্তাকার পৰ্বত-প্ৰাচীৰে ঘেৰাও কৰা আৰু নানা খনিজ-ধাতুৰে সমৃদ্ধ। সেই পৰিসৰৰ ভিতৰত দেৱনগৰী অমৰাৱতী—জাম্বূনদ সোনাৰ দুৰ্গ-প্ৰাচীৰ, অসংখ্য বিমান, বৃহৎ জলাশয়, ধ্বজা আৰু পুষ্প-অলংকাৰে সুশোভিত—য’ত দেৱ, যক্ষ, অপ্সৰা আৰু ঋষিসকল বাস কৰে। কেন্দ্ৰত আছে ৰত্নময় সুধৰ্মা সভা, য’ত ইন্দ্ৰ (শচীপতি, সহস্ৰাক্ষ) সিদ্ধসকলৰ মাজত অধিষ্ঠিত। তাৰ পিছত অগ্নি, যম, নিৰৃতি, বৰুণ, বায়ু, কুবেৰ আৰু ঈশানৰ সৈতে সম্পৰ্কিত দিশানুগত নগৰসমূহৰ মানচিত্ৰ দিয়া হৈছে, যাৰ দ্বাৰা স্বৰ্গ এক সুবিন্যস্ত বহু-অঞ্চলীয় লোক ৰূপে প্ৰকাশ পায়।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 76
Verse 1
रुद्र उवाच । तस्यैव मेरोः पूर्वे तु देशे परमवर्चसे । चक्रवाटपरिक्षिप्ते नानाधातुविराजिते ॥ ७६.१ ॥
ৰুদ্ৰে ক’লে—সেই মেরু পৰ্বতৰ পূৰ্বদিকে পৰম তেজস্বী এক দেশ আছে; সি চক্ৰৱাটেৰে পৰিবেষ্টিত আৰু নানাবিধ ধাতুৰে দীপ্তিমান।
Verse 2
तत्र सर्वामरपुरं चक्रवातसमुद्धतम् । दुर्धर्षं बलदृप्तानां देवदानवरक्षसाम् । तत्र जाम्बूनदमयः सुप्राकारः सुतोरणः ॥ ७६.२ ॥
তাত সকলো অমৰৰ নগৰ আছিল, যেন চক্ৰৱাতে উত্থাপিত; বলগৰ্বে মত্ত দেৱ, দানৱ আৰু ৰাক্ষসৰ বাবেও সি দুৰ্ধর্ষ। তাত জাম্বূনদ-সোণৰ উৎকৃষ্ট প্ৰাকার আৰু সুন্দৰ তোৰণ আছিল।
Verse 3
तस्याप्युत्तरपूर्वे तु देशे परमवर्चसे । आलोकजनसंपूर्णा विमानशतसंकुला ॥ ७६.३ ॥
সেই নগৰৰ উত্তৰ-পূৰ্ব ভাগত পৰম তেজস্বী এক দেশ আছে; সি আলোকময় জনসমুদায়ে পূৰ্ণ আৰু শত শত বিমানৰে গুচ্ছিত।
Verse 4
महावापीसमायुक्ता नित्यं प्रमुदिता शुभा । शोभिता पुष्पशबलैः पताकाध्वजमालिनी ॥ ७६.४ ॥
মহাবাপী (বিশাল জলাধাৰ)ৰে সমন্বিত, নিত্য প্ৰমুদিত আৰু শুভ এই নগৰী বিচিত্ৰ পুষ্পে শোভিত আৰু পতাকা-ধ্বজমালাৰে অলংকৃত।
Verse 5
देवैर्यक्षोप्सरोभिश्च ऋषिभिश्च सुषोभिता । पुरन्दरपुरी रम्या समृद्धा त्वमरावती ॥ ७६.५ ॥
দেৱ, যক্ষ, অপ্সৰা আৰু ঋষিসকলৰ দ্বাৰা সুসজ্জিত সেই ৰম্য পুরন্দৰপুৰী—তুমিয়েই অমৰাৱতী—সমৃদ্ধ আৰু ঐশ্বৰ্যপূর্ণ।
Verse 6
तस्या मध्येऽमरावत्यां वज्रवैडूर्यवेदिका । त्रैलोक्यगुणविख्याता सुधर्मा नाम वै सभा ॥ ७६.६ ॥
সেই অমৰাৱতীৰ মাজত বজ্ৰ আৰু বৈডূৰ্য-মণিৰ বেদিকা আছে; তাত ‘সুধৰ্মা’ নামৰ সভাগৃহ, যি ত্ৰিলোকত গুণে বিখ্যাত।
Verse 7
तत्रास्ते श्रीपतेः श्रीमान् सहस्राक्षः शचीपतिः । सिद्धादिभिः परिवृतः सर्वाभिर्देवयोनिभिः ॥ ७६.७ ॥
সেখানে শ্ৰীপতি (বিষ্ণু)ৰ সান্নিধ্যত শ্ৰীমান্ সহস্ৰাক্ষ, শচীপতি ইন্দ্ৰ অধিষ্ঠিত; সিদ্ধাদি আৰু সকলো দেৱযোনিৰে পৰিবৃত।
Verse 8
तत्र चैव सुवंशः स्याद् भास्करस्य महात्मनः । साक्षात् तत्र सुराध्यक्षः सर्वदेवनमस्कृतः ॥ ७६.८ ॥
সেই ঠাইতেই মহাত্মা ভাস্কৰ (সূৰ্য)ৰ সুবংশো বিদ্যমান বুলি কোৱা হয়; আৰু তাতেই প্ৰত্যক্ষ সুৰাধ্যক্ষ আছে, যাক সকলো দেৱতাই নমস্কাৰ কৰে।
Verse 9
तस्याश्च दिक्षु विस्तीर्णा तत्तद्गुणसमन्विता । तेजोवती नाम पुरी हुताशस्य महात्मनः ॥ ७६.९ ॥
সেই অঞ্চলৰ দিশসমূহত তৎতৎ গুণে সমন্বিত, বহুদূৰ বিস্তৃত ‘তেজোবতী’ নামৰ এক নগৰী আছিল; ই মহাত্মা হুতাশ (অগ্নি)-ৰ নগৰী।
Verse 10
तत्तद्गुणवती रम्या पुरी वैवस्वतस्य च । नाम्ना संयमनी नाम पुरी त्रैलोक्यविश्रुता ॥ ७६.१० ॥
বৈবস্বত (যম)-ৰো তৎতৎ গুণে সমৃদ্ধ মনোৰম নগৰী আছে; নাম ‘সংযমনী’—যি ত্ৰিলোকত বিখ্যাত।
Verse 11
तथा चतुर्थे दिग्भागे नैर्ऋताधिपतेः शुभा । नाम्ना कृष्णावती नाम विरूपाक्षस्य धीमतः ॥ ७६.११ ॥
তদ্ৰূপ চতুৰ্থ দিশ-ভাগত, নৈঋত (দক্ষিণ-পশ্চিম) অঞ্চলাধিপতিৰ শুভ অধিকাৰত, ধীমান বিরূপাক্ষৰ ‘কৃষ্ণাবতী’ নামৰ (নগৰী) আছে।
Verse 12
पञ्चमे ह्युत्तरपुटे नाम्ना शुद्धवती पुरी । उदकाधिपतेः ख्याता वरुणस्य महात्मनः ॥ ७६.१२ ॥
পঞ্চম উত্তৰ-পুটত ‘শুদ্ধবতী’ নামৰ এক পুৰী আছে; ই জলাধিপতি মহাত্মা বৰুণৰ নগৰী বুলি খ্যাত।
Verse 13
तथा पञ्चोत्तरे देवस्वस्योत्तरपुटे पुरी । वायोर्गन्धवती नाम ख्याता सर्वगुणोत्तरा ॥ ७६.१३ ॥
তদ্ৰূপ পঞ্চোত্তৰ অংশত, দেবস্বৰ উত্তৰ-পুটত এক পুৰী আছে; ই বায়ুৰ ‘গন্ধবতী’ নামে খ্যাত আৰু সৰ্বগুণে উত্তম বুলি বৰ্ণিত।
Verse 14
तस्योत्तरपुटे रम्या गुह्यकाधिपतेः पुरी । नाम्ना महोदया नाम शुभा वैदूर्यवेदिका ॥ ७६.१४ ॥
তাৰ উত্তৰ প্ৰাঙ্গণত গুহ্যকাধিপতিৰ এক মনোৰম নগৰী আছে। তাৰ নাম ‘মহোদয়া’; ই শুভ আৰু বৈদূৰ্য ৰত্নৰ বেদিকাৰে সুশোভিত।
Verse 15
तथाष्टमेऽन्तरपुटे ईशानस्य महात्मनः । पुरी मनोहरा नाम भूतैर्नानाविधैर्युता । पुष्पैर्धन्यैश्च विविधैर्वनैराश्रमसंस्थितैः ॥ ७६.१५ ॥
একেদৰে অষ্টম অন্তঃপ্ৰাঙ্গণত মহাত্মা ঈশানৰ ‘মনোহৰা’ নামৰ নগৰী আছে। ই নানাবিধ জীৱসত্তাৰে পৰিপূৰ্ণ আৰু পুষ্প, ধান্য তথা আশ্ৰম স্থাপিত বিভিন্ন বনৰে সমৃদ্ধ।
Verse 16
प्रार्थ्यते देवलोकोऽयं स स्वर्ग इति कीर्तितः ॥ ७६.१६ ॥
এই দেৱলোক আকাঙ্ক্ষিত; সেয়ে ইয়াক ‘স্বৰ্গ’ বুলি কীৰ্তিত কৰা হয়।
Frequently Asked Questions
The chapter primarily instructs through cosmographic ordering: it presents svarga as a structured, directionally organized environment centered on Meru, where civic splendor, assembly space (Sudharmā), and deity-linked regions model an ideal of regulated cosmic governance rather than a direct code of social ethics.
No explicit chronological markers (tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal observances) appear in this passage; the content is descriptive geography/cosmography rather than ritual timing.
Environmental balance is implied via spatial design: the realm is depicted as enclosed (cakravāṭa-parikṣipta), resource-rich (nānā-dhātu-virājita), and systematically partitioned into directional cities. This models a stable, managed cosmos that can be read as an analogue for terrestrial stewardship—order, containment, and resource awareness—within the broader Varāha–Pṛthivī Earth-centered narrative tradition.
The passage references primarily deity figures rather than human lineages: Indra (Sahasrākṣa, Śacīpati), Agni (Hutāśa), Yama (Vaivasvata), Nirṛti (associated here with Virūpākṣa), Varuṇa, Vāyu, Kubera (Guhyakādhipati), and Īśāna, along with classes of beings (deva, yakṣa, apsaras, ṛṣi, siddha).