Adhyaya 7: The Sanctity of Gayā: Raibhya’s Encounter and Hymn to Viṣṇu (Gadādhara)
Gayā-tīrtha-māhātmyaṃ: Raibhyamuner Viṣṇustutiḥ
Ritual-Manual (tīrtha-māhātmya) with Ethical-Discourse on Ancestral Duty
পৃথিৱীয়ে সিদ্ধ বসুৰ কথা শুনি বৰাহক ৰৈভ্য মুনিৰ বিষয়ে সোধে। বৰাহ ক’লে—ৰৈভ্য পিতৃ-তীৰ্থ গয়ালৈ গৈ ভক্তিভাৱে পিণ্ড-দান কৰি শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰে আৰু কঠোৰ তপস্যাত লীন হয়। তেতিয়া দীপ্তিমান যোগী সনৎকুমাৰ প্ৰকাশ পাই নিজ পৰিচয় দিয়ে, ৰৈভ্যৰ বৈদিক অনুশাসন আৰু পিতৃ-সেৱাৰ প্ৰশংসা কৰে। সনৎকুমাৰে ৰজা বিশালাৰ কাহিনীৰে গয়াৰ মাহাত্ম্য দেখুৱায়—ইয়াত দিয়া পিণ্ডে নৰকত পতিত অতি পাপী পিতৃলোককো মুক্তি দিয়ে, তীৰ্থৰ নৈতিক-আচাৰগত শক্তি প্ৰকাশ পায়। তাৰপিছত ৰৈভ্যে গদাধৰ বিষ্ণুৰ দীঘল স্তোত্ৰ ৰচনা কৰে; বিষ্ণু দৰ্শন দি সনক আদি সিদ্ধসকলৰ সঙ্গত ইচ্ছিত পৰলোক-গতি দান কৰে আৰু অধ্যায়ৰ অন্তত কোৱা হয়—এই স্তোত্ৰৰ পুণ্য কেৱল পিণ্ড-দানতকৈও শ্ৰেষ্ঠ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 7
Verse 1
धरण्युवाच । रैभ्योऽसौ मुनिशार्दूलः श्रुत्वा सिद्धं वसुं तदा । स्वयं किमकरोद् देव संशयो मे महानयम् ॥ ७.१ ॥
ধৰণী ক’লে—হে দেৱ! মুনিশাৰ্দূল ৰৈভ্যই তেতিয়া সিদ্ধ বসুৰ কথা শুনি নিজে কি কৰিলে? মোৰ মনত এই মহা সংশয় জাগিছে।
Verse 2
श्रीवराह उवाच । स रैभ्यो मुनिशार्दूलः श्रुत्वा सिद्धं वसुं तदा । आजगाम गयां पुण्यां पितृतीर्थं तपोधनः । तत्र गत्वा पितॄन् भक्त्या पिण्डदानेन तर्पयत् ॥ ७.२ ॥
শ্ৰীৱৰাহ ক’লে—তেতিয়া মুনিশাৰ্দূল ৰৈভ্যই সিদ্ধ বসুৰ কথা শুনি, তপোধন হৈ পুণ্য গয়া—পিতৃতীৰ্থলৈ—আহিল। তাত গৈ ভক্তিভাৱে পিণ্ডদান কৰি পিতৃগণক তৃপ্ত কৰিলে।
Verse 3
ततो वै सुमहत्तीव्रं तपः परमदुष्चरम् । चरतोऽस्य तत्तीव्रं तपो रैभ्यस्य धीमतः । आजगाम महायोगी विमानस्थोऽतिदीप्तिमान् ॥ ७.३ ॥
তাৰ পিছত ধীমান ৰৈভ্যই অতি তীব্ৰ, পৰম দুষ্কৰ তপস্যা আৰম্ভ কৰিলে। তেওঁ সেই তীব্ৰ তপস্যাত ৰত থাকোঁতে, বিমানস্থ অতি দীপ্তিমান এজন মহাযোগী তেওঁৰ ওচৰলৈ আহিল।
Verse 4
त्रसरॆणुसमे शुद्धे विमानॆ सूर्यसन्निभे । परमाणुप्रमाणेन पुरुषस्तत्र दीप्तिमान् ॥ ७.४ ॥
ত্ৰসৰেণুৰ সমান পৰিমাপৰ, শুদ্ধ আৰু সূৰ্যসন্নিভ দীপ্তিমান সেই বিমানত, পৰমাণু-প্ৰমাণ এজন জ্যোতিষ্মান পুৰুষ তাত আছিল।
Verse 5
सोऽब्रवीद् रैभ्य किं कार्यं तपश्चरसि सुव्रत । एवमुक्त्वा दिवो भूमिं मापयामास वै पुमान् ॥ ७.५ ॥
তেওঁ ক’লে—হে সুব্ৰত ৰৈভ্য! তুমি কোন কাৰ্যৰ বাবে তপস্যা কৰিছা? এইদৰে কৈ সেই পুৰুষে আকাশৰ পৰা পৃথিৱী মাপিবলৈ ধৰিলে।
Verse 6
तत्रापि रथपञ्चाभं विमानं सूर्यसन्निभम् । युगपद् ब्रह्मभुवनं व्याप्नुवन्तं ददर्श सः ॥ ७.६ ॥
তাতো তেওঁ পঞ্চবিধ দীপ্তিৰে উজ্জ্বল, সূৰ্যসদৃশ বিমানো দেখিলে; আৰু সেয়া একেলগে ব্ৰহ্মলোকক ব্যাপি থকা যেন তেওঁ দেখিলে।
Verse 7
ततः स विस्मयाविष्टो रैभ्यः प्रणतिपूर्वकम् । पप्रच्छ तं महायोगिन् को भवान् प्रब्रवीतु मे ॥ ७.७ ॥
তাৰ পিছত বিস্ময়ে আচ্ছন্ন ৰৈভ্যই প্ৰথমে প্ৰণাম কৰি সেই মহাযোগীক সুধিলে—“আপুনি কোন? অনুগ্ৰহ কৰি মোক কওক।”
Verse 8
पुरुष उवाच । अहं रुद्रादवरजो ब्रह्मणो मानसः सुतः । नाम्ना सनत्कुमार इति जनलोके वसाम्यहम् ॥ ७.८ ॥
পুৰুষে ক’লে—“মই ৰুদ্ৰতকৈ কনিষ্ঠ, ব্ৰহ্মাৰ মানসপুত্ৰ। মোৰ নাম সনৎকুমাৰ; মই জনলোকত বাস কৰোঁ।”
Verse 9
भवतः पार्श्वमायातः प्रणयेन तपोधन । धन्योऽसि सर्वथा वत्स ब्रह्मणः कुलवर्धनः ॥ ७.९ ॥
হে তপোধন! তুমি স্নেহেৰে মোৰ কাষলৈ আহিছা। বৎস, তুমি সৰ্বথা ধন্য—ব্ৰহ্মাৰ কুলবর্ধক।
Verse 10
रैभ्य उवाच । नमोऽस्तु ते योगिवर प्रसीद दयां मह्यं कुरुषे विश्वरूप । किमत्र कृत्यं वद योगिसिंह कथं हि धन्योऽहमुक्तस्त्वया च ॥ ७.१० ॥
ৰৈভ্যই ক’লে—“হে যোগিবৰ, আপোনাক নমস্কাৰ। প্ৰসন্ন হওক; হে বিশ্বৰূপ, মোৰ ওপৰত দয়া কৰক। হে যোগিসিংহ, ইয়াত কি কৰ্তব্য কওক; আৰু আপুনি মোক সম্বোধন কৰাত মই কেনেকৈ ধন্য?”
Verse 11
सनत्कुमार उवाच । धन्यस्त्वमेव द्विजवर्यमुख्य यद् वेदवादाभिरतः पितॄंश्च । प्रीणासि मन्त्रव्रतजप्यहोमैर्गयां समासाद्य तथाऽन्नपिण्डैः ॥ ७.११ ॥
সনৎকুমাৰে ক’লে—হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! তুমি সঁচাকৈ ধন্য, কিয়নো বেদপাঠত নিমগ্ন হৈ পিতৃসকলকো তৃপ্ত কৰিছা। গয়ালৈ গৈ মন্ত্ৰব্ৰত, জপ, হোম আৰু অন্ন-পিণ্ড অৰ্পণেৰে তুমি তেওঁলোকৰ তৰ্পণ কৰিছা।
Verse 12
शृणुष्व चान्यं नृपतिर्बभूव विशालनामास पुरीं विशालाम् । उवास धन्यो धृतिमानपुत्रः स्वयं विशालाधिपतिर्द्विजाग्र्यान् । पप्रच्छ पुत्रार्थममित्रसाह - स्ते ब्राह्मणाश्चोचुरदीनसत्त्वाः ॥ ७.१२ ॥
আৰু এটা বৃত্তান্ত শুনা—বিশাল নামৰ এজন ৰজা আছিল, যি বিশালা নামৰ মহা নগৰীত বাস কৰিছিল। তেওঁ ধন্য, ধৃতিমান, কিন্তু অপুত্ৰ; নিজে বিশালাৰ অধিপতি হৈ দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকলক পুত্ৰপ্ৰাপ্তিৰ উপায় সুধিলে। সেই ব্ৰাহ্মণসকলে অদীনচিত্তে উত্তৰ দিলে।
Verse 13
ऋगत्वा गयामन्नदानैरनेकैः । ध्रुवं सुतस्ते भविता नृपीश सुसंप्रदाता सकलक्षितीशः ॥ ७.१३ ॥
হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! গয়ালৈ গৈ বহু অন্নদান কৰিলে নিশ্চয় তোমাৰ পুত্ৰ হ’ব; আৰু তেওঁ উত্তম দাতা তথা সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ অধিপতি হ’ব।
Verse 14
इतीरितो ब्राह्मणैः स प्रहृष्टो राजा विशालाधिपतिः प्रयत्नात् । आगत्य तेन प्रवरेण तीर्थे मघासु भक्त्याऽथ कृतं पितॄणाम् ॥ ७.१४ ॥
ব্ৰাহ্মণসকলে এনেদৰে কোৱাত বিশালাৰ অধিপতি সেই ৰজা অতি প্ৰসন্ন হ’ল। তাৰ পিছত তেওঁ যত্নসহকাৰে সেই শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থলৈ গৈ মঘা নক্ষত্ৰকালত ভক্তিৰে পিতৃকৰ্ম সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 15
पिण्डप्रदानं विधिना प्रयत्नाददद्वियत्यूत्तममूर्तयस्तान् । पश्यन् स पुंसः सितपीतकृष्णानुवाच राजा किमिदं भवद्भिः । उपेक्ष्यते शंसत सर्वमेव कौतूहलं मे मनसि प्रवृत्तम् ॥ ७.१५ ॥
বিধি অনুসাৰে যত্নসহকাৰে তেওঁলোকে পিণ্ডদান কৰি থাকোঁতে, ৰজাই উজ্জ্বল উত্তম দেহধাৰী কিছুমান পুৰুষ দেখিলে—কিছুমান শ্বেত, কিছুমান পীত, কিছুমান কৃষ্ণবৰ্ণ। তেওঁলোকক দেখি ৰজাই ক’লে—“আপোনালোকে কোন কথা উপেক্ষা কৰিছে? সকলো কওক; মোৰ মনত ডাঙৰ কৌতূহল জাগিছে।”
Verse 16
सीता उवाच । अहं सीतस्ते जनकोऽस्मि तात नाम्ना च वृत्तेन च कर्मणा च । अयं च मे जनको रक्तवर्णो नृशंसकृद् ब्रह्महा पापकामी ॥ ७.१६ ॥
সীতা ক’লে—মই সীতা; হে বৎস, নাম, আচৰণ আৰু কৰ্মত মইয়ে তোমাৰ পিতা। আৰু এইজন মোৰ জনক, ৰক্তবৰ্ণ—নৃশংসকর্মী, ব্ৰাহ্মণহন্তা আৰু পাপকামী।
Verse 17
अधीश्वरो नाम परः पिता ऽस्य कृष्णो वृत्त्या कर्मणा चापि कृष्णः । एतेन कृष्णेन हताः पुरा वै जन्मन्यनेके ऋषयः पुराणाः ॥ ७.१७ ॥
ইয়াৰ পৰম পিতা ‘অধীশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ; স্বভাৱ আৰু কৰ্মতো সি ‘কৃষ্ণ’। এই কৃষ্ণে পূৰ্বকালত এক জন্মত বহু প্ৰাচীন ঋষিক বধ কৰিছিল।
Verse 18
एतौ मृतौ द्वावपि पुत्र रौद्र- मवीचिसंज्ञं नरकं प्रपन्नौ । अधीश्वरो मे जनकः परोऽस्य कृष्णः पिता द्वावपि दीर्घकालम् । अहं च शुद्धेन निजेन कर्मणा शक्रासनं प्रापितो दुर्लभं ततः ॥ ७.१८ ॥
হে পুত্ৰ, সেই দুয়ো জন মৃত্যু পোৱাৰ পাছত ভয়ংকৰ ‘অবীচি’ নামৰ নৰকত পতিত হৈছিল। মোৰ জনক পৰম অধীশ্বৰ; তেওঁৰ পিতা কৃষ্ণ—দুয়ো দীৰ্ঘকাল (সেখানে আছিল)। কিন্তু মই নিজ শুদ্ধ কৰ্মে দুৰ্লভ শক্রাসন লাভ কৰিলোঁ।
Verse 19
त्वया पुनर्मन्त्रविदा गयायां पिण्डप्रदानेन बलादिमौ च । मेलापितौ तीर्थपिण्डप्रदान-प्रभावतो मे नरकाश्रितावपि ॥ ७.१९ ॥
মন্ত্ৰবিদ তুমি গয়াত পিণ্ডদান কৰি বল আদি সেই দুজনক পুনৰ মিলাই দিলে; তীৰ্থ আৰু পিণ্ডদানের প্ৰভাৱত নৰকত আশ্ৰিত মোৰ সেই দুজনেও (উদ্ধাৰ/শান্তি) লাভ কৰিলে।
Verse 20
पितॄन् पितामहांस्तत्र तथैव प्रपितामहान् । प्रीणयामीति तत्तोयं त्वया दत्तमरिंदम ॥ ७.२० ॥
‘তাত মই পিতৃসকলক, পিতামহসকলক আৰু প্ৰপিতামহসকলক তৃপ্ত কৰোঁ’—এই ভাবি, হে অরিন্দম, সেই জল তুমি দান কৰিলা।
Verse 21
तेनास्मद्युगपद्य्योगो जातो वाक्येन सत्तम । तीर्थप्रभावाद् गच्छामः पितृलोकं न संशयः ॥ ७.२१ ॥
হে সত্তম, তোমাৰ বাক্যৰ দ্বাৰা আমাৰ বাবে তৎক্ষণাৎ যোগ (সংযোগ) উৎপন্ন হ’ল। এই তীৰ্থৰ প্ৰভাৱত আমি পিতৃলোকলৈ গৈ আছোঁ—সন্দেহ নাই।
Verse 22
अत्र पिण्डप्रदानेन एतौ तव पितामहौ । दुर्गतावपि संसिद्धौ पापकृद्विकृतिं गतौ ॥ ७.२२ ॥
ইয়াত পিণ্ডপ্ৰদান কৰাৰ ফলত তোমাৰ এই দুজন পিতামহ—দুৰ্গতিত পৰি থাকিলেও—সিদ্ধি লাভ কৰিলে; পাপকর্মজনিত বিকৃতি অতিক্ৰম কৰিলে।
Verse 23
तीर्थप्रभाव एषोऽस्मिन् ब्रह्मघ्नस्यापि तत्सुतः । पुतः पिण्डप्रदानेन कुर्यादुद्धरणं पुनः ॥ ७.२३ ॥
এই তীৰ্থৰ প্ৰভাৱ এনেকুৱা যে ব্ৰাহ্মণহন্তাৰ পুত্ৰও পিণ্ডপ্ৰদানে পৱিত্ৰ হয় আৰু পুনৰায় (পিতৃসকলৰ) উদ্ধাৰ কৰিব পাৰে।
Verse 24
एतस्मात् कारणात् पुत्र अहमेतौ विगृह्य वै । आगतोऽस्मि भवन्तं वै द्रष्टुं यास्यामि साम्प्रतम् । एतस्मात् कारणाद् रैभ्य भवान् धन्यो मयोच्यते ॥ ७.२४ ॥
“এই কাৰণতে, পুত্ৰ, সেই দুজনৰ সৈতে মুখামুখি হৈ মই আহিছোঁ; এতিয়া মই তোমাক দেখা কৰিবলৈ যাম। এই কাৰণতেই, হে ৰৈভ্য, তুমি মোৰ দ্বাৰা ধন্য বুলি কোৱা হৈছে।”
Verse 25
सकृद् गयाभिगमनं सकृत्पिण्डप्रदापनम् । दुर्लभं त्वं पुनर्नित्यमस्मिन्नेव व्यवस्थितः ॥ ७.२५ ॥
গয়ালৈ এবাৰ গমন আৰু এবাৰ পিণ্ডদান সুলভ; কিন্তু তুমি—যি নিত্যই ইয়াতেই অৱস্থিত—দুৰ্লভ।
Verse 26
किमनु प्रोच्यते रैभ्य तव पुण्यमिदं प्रभो । येन साक्षाद् गदापाणिर्दृष्टो नारायणः स्वयम् ॥ ७.२६ ॥
হে ৰৈভ্য, হে প্ৰভু! তোমাৰ এই পুণ্যৰ বিষয়ে আৰু কি কোৱা যায়, যাৰ দ্বাৰা স্বয়ং গদাপাণি নাৰায়ণ সাক্ষাৎ দৰ্শিত হ’ল।
Verse 27
ततो गदाधरः साक्षादस्मिंस्तीर्थे व्यवस्थितः । अतोऽतिविख्याततमं तीर्थमेतद् द्विजोत्तम ॥ ७.२७ ॥
তাৰ পিছত গদাধৰ স্বয়ং এই তীৰ্থত সাক্ষাৎ প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল। সেয়ে, হে দ্বিজোত্তম, এই তীৰ্থ অতি বিখ্যাত।
Verse 28
श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा महायोगी तत्रैवान्तरधीयत । रैभ्योऽपि च गदापाणेर्हरेः स्तोत्रमथाकरोत् ॥ ७.२८ ॥
শ্ৰীৱৰাহ ক’লে—এনেকৈ কৈ মহাযোগী তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল। তাৰ পিছত ৰৈভ্যেও গদাপাণি হৰিৰ স্তোত্ৰ ৰচনা কৰিলে।
Verse 29
रैभ्य उवाच । गदाधरं विबुधजनैरभिष्टुतं धृतक्ष्ममं क्षुधितजनार्त्तिनाशनम् । शिवं विशालासुरसैन्यमर्दनं नमाम्यहं हतसकलाशुभं स्मृतौ ॥ ७.२९ ॥
ৰৈভ্য ক’লে—বিবুধজনৰ দ্বাৰা স্তুত গদাধৰক মই প্ৰণাম কৰোঁ; যি পৃথিৱী ধাৰণ কৰে, ক্ষুধিত জনৰ আৰ্তি নাশ কৰে; কল্যাণময়, বিশাল অসুৰসেনা মর্দনকাৰী—যাঁৰ স্মৰণে সকলো অশুভ বিনষ্ট হয়।
Verse 30
पुराणपूर्वं पुरुषं पुरुषाश्रितं पुरातनं विमलमलं नृणां गतिम् । त्रिविक्रमं धृतधरणिं बलिर्हं गदाधरं रहसि नमामि केशवम् ॥ ७.३० ॥
অন্তৰঙ্গ ভক্তিৰে মই কেশৱক প্ৰণাম কৰোঁ—যি আদিপুৰুষ, সকলো প্ৰাণীৰ আশ্ৰয়, পুৰাতন, নিৰ্মল-নিষ্কলঙ্ক, আৰু মানুহৰ পৰম গতি; যি ত্ৰিবিক্ৰম, ধৰণী ধাৰণকাৰী, বলিক দমনকাৰী, আৰু গদাধৰ।
Verse 31
सुशुद्धभावं विभवैरुपावृतं श्रियावृतं विगतमलं विचक्षणम् । क्षितीश्वरैरपगतकिल्बिषैः स्तुतं गदाधरं प्रणमति यः सुखं वसेत् ॥ ७.३१ ॥
যি গদাধৰক প্ৰণাম কৰে—যাঁৰ ভাব অতি শুদ্ধ, যি বৈভৱে আৱৃত, শ্ৰীয়ে অলংকৃত, মলৰহিত, বিচক্ষণ, আৰু পাপমুক্ত ভূ-নৃপতিসকলৰ দ্বাৰা স্তুত—সেইজন সুখে আৰু কল্যাণে বাস কৰে।
Verse 32
सुरासुरैरर्च्चितपादपङ्कजं केयूरहाराङ्गद मौलिधारिणम् । अब्दौ शयानं च रथाङ्गपाणिनं गदाधरं प्रणमति यः सुखं वसेत् ॥ ७.३२ ॥
যি গদাধৰক প্ৰণাম কৰে—যাঁৰ পদ্মচৰণ সুৰ আৰু অসুৰ উভয়ে অৰ্চনা কৰে, যি কেয়ূৰ, হাৰ, অঙ্গদ আৰু মুকুট ধাৰণ কৰে, যি সাগৰত শয়ন কৰে আৰু যাঁৰ হাতে চক্ৰ—সেইজন সুখে বাস কৰে।
Verse 33
सितं कृते त्रेतायुगेऽरुणं विभुं तथा तृतीये पीतवर्णमच्युतम् । कलौ घनालिप्रतिमं महेश्वरं गदाधरं प्रणमति यः सुखं वसेत् ॥ ७.३३ ॥
কৃতযুগত তেওঁ শ্বেত; ত্ৰেতাযুগত সেই বিভু অৰুণবৰ্ণ; তৃতীয় (দ্বাপৰ) যুগত অচ্যুত পীতবৰ্ণ। কলিযুগত তেওঁ ঘন মেঘপুঞ্জসম শ্যাম—মহেশ্বৰ গদাধৰ। যি তেওঁক প্ৰণাম কৰে, সি সুখে বাস কৰে।
Verse 34
बीजोद्भवो यः सृजते चतुर्मुख-स्तथैव नारायणरूपतो जगत् । प्रपालयेद् रुद्रवपुस्तथान्तकृद् गदाधरो जयतु षडर्धमूर्तिमान् ॥ ७.३४ ॥
ষড়র্ধমূর্তিধাৰী গদাধৰৰ জয় হওক: যি বীজোদ্ভৱ চতুৰ্মুখ (ব্ৰহ্মা) হৈ সৃষ্টি কৰে; নাৰায়ণৰূপে জগত পালন কৰে; ৰুদ্ৰবপু হৈ ৰক্ষা কৰে; আৰু অন্তকৃৎৰূপে সংহাৰ সাধন কৰে।
Verse 35
सत्त्वं रजश्चैव तमो गुणास्त्रयस् त्वेतॆषु नान्यस्य समुद्भवः किल । स चैक एव त्रिविधो गदाधरो दधातु धैर्यं मम धर्ममोक्षयोः ॥ ७.३५ ॥
সত্ত্ব, ৰজ আৰু তম—এই তিন গুণ; এইবোৰৰ বাহিৰে প্ৰকাশৰ অন্য কোনো উৎস নাই বুলি কোৱা হয়। আৰু সেই এক গদাধৰেই ত্ৰিবিধৰূপে প্ৰকাশিত; ধৰ্ম আৰু মোক্ষ বিষয়ে মোক ধৈৰ্য দান কৰক।
Verse 36
संसारतोयार्णवदुःखतन्तुभिर्वियोगनक्रक्रमणैः सुभीषणैः । मज्जन्तमुच्चैः सुतरां महाप्लवे गदाधरो मामु दधातु पोतवत् ॥ ७.३६ ॥
দুখৰ তন্তু আৰু বিৰহ-ৰূপী কুমিৰৰ ভয়ংকৰ গতিৰে ভীষণ হোৱা সংসাৰ-জলসমুদ্ৰৰ মহাপ্লাৱত মই যেতিয়া অধিককৈ ডুবি যাওঁ, তেতিয়া গদাধৰ প্ৰভুৱে নাওঁৰ দৰে মোক তুলি ধৰি ৰক্ষা কৰক।
Verse 37
स्वयं त्रिमूर्तिः स्वमिवात्मनात्मनि स्वशक्तितश्चाण्डमिदं ससर्ज्ज ह । तस्मिञ्जलोत्थासनमार्यतेजसं ससर्ज्ज यस्तं प्रणतोऽस्मि भूधरम् ॥ ७.३७ ॥
যিজন স্বয়ং ত্ৰিমূর্তি, যিয়ে নিজৰ শক্তিৰে যেন নিজৰ ভিতৰতে এই ব্ৰহ্মাণ্ড-ৰূপ অণ্ড সৃষ্টি কৰিলে; আৰু তাৰ ভিতৰত আৰ্য-তেজেৰে যুক্ত জলজাত আসন উৎপন্ন কৰিলে—সেই ভূধৰক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 38
मत्स्यादिनामानि जगत्सु केवलं सुरादिसंरक्षणतो वृषाकपिः । मुख्यस्वरूपेण समन्ततो विभुर्गदाधरो मे विदधातु सद्गतिम् ॥ ७.३८ ॥
জগতত “মৎস্য” আদি নামসমূহ দেৱতাদি সংৰক্ষণৰ কাৰণতেই কেৱল উপাধিৰূপ। যিজন মুখ্য স্বৰূপে সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত পৰম প্ৰভু গদাধৰ, তেওঁ মোক সদ্গতি দান কৰক।
Verse 39
श्रीवराह उवाच । एवं स्तुतस्तदा विष्णुर्भक्त्या रैभ्येण धीमता । प्रादुर्बभूव सहसा पीतवासा जनार्दनः ॥ ७.३९ ॥
শ্ৰীৱৰাহে ক’লে—এইদৰে সেই সময়ত বুদ্ধিমান ৰৈভ্যৰ ভক্তিৰে স্তুত হৈ বিষ্ণু, পীতবস্ত্ৰধাৰী জনাৰ্দন, হঠাৎ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।
Verse 40
शङ्खचक्रगदापाणिर्गरुडस्थो वियद्गतः । उवाच मेघगम्भीरधीर्वाक् पुरुषोत्तमः ॥ ७.४० ॥
শঙ্খ, চক্ৰ আৰু গদা হাতে ধৰি, গৰুড়াৰূঢ় হৈ আকাশপথে গমন কৰা পুৰুষোত্তমে মেঘগম্ভীৰ ধীৰ বাণীৰে ক’লে।
Verse 41
तुष्टोऽस्मि रैभ्य भक्त्या ते स्तुत्या च द्विजसत्तम । तीर्थस्नानेन च विभो ब्रूहि यत्तेऽभिवाञ्छितम् ॥ ७.४१ ॥
হে ৰৈভ্য! তোমাৰ ভক্তি আৰু স্তৱে, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, আৰু তীৰ্থস্নানেও মই সন্তুষ্ট। হে বিভো, কোৱা—তোমাৰ অভীষ্ট কি?
Verse 42
रैभ्य उवाच । गतिं मे देहि देवेश यत्र ते सनकादयः । वसेयं तत्र येनाहं त्वत्प्रसादाद् गदाधर ॥ ७.४२ ॥
ৰৈভ্য ক’লে—হে দেৱেশ! য’ত আপোনাৰ সনকাদি ঋষিসকল বাস কৰে সেই গতি মোক দান কৰক। হে গদাধৰ, আপোনাৰ প্ৰসাদে মই তাত বাস কৰিব পাৰোঁ।
Verse 43
देव उवाच । एवमस्त्विति ते ब्रह्मन्नित्युक्त्वा ऽन्तरधी यत । भगवानपि रैभ्यस्तु दिव्यज्ञानसमन्वितः ॥ ७.४३ ॥
দেৱে ক’লে—“এৱমস্তু।” হে ব্ৰাহ্মণ, এইদৰে কৈ তেওঁ অন্তৰ্ধান হ’ল। আৰু ৰৈভ্যো দিৱ্য জ্ঞানসমন্বিত হৈ (সেই অৱস্থাত) স্থিত হ’ল।
Verse 44
क्षणाद् बभूव देवेन परितुष्टेन चक्रिणा । जगाम यत्र ते सिद्धाः सनकाद्या महर्षयः ॥ ७.४४ ॥
ক্ষণমাত্ৰতে, চক্ৰধাৰী দেৱ সম্পূৰ্ণ সন্তুষ্ট হোৱাত, তেওঁ সনকাদি সিদ্ধ মহর্ষিসকল থকা ঠাইলৈ গ’ল।
Verse 45
एतच्च रैभ्यनिर्दिष्टं स्तोत्रं विष्णोर्गदाभृतः । यः पठेत् स गयां गत्वा पिण्डदानाद् विशिष्यते ॥ ७.४५ ॥
এইটো ৰৈভ্যই নিৰ্দেশ কৰা গদাভৃত বিষ্ণুৰ স্তৱ। যিয়ে ইয়াক পাঠ কৰে, সি গয়া গৈ পিণ্ডদান কৰাতকৈও অধিক পুণ্য লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter frames ancestral care (pitṛ-sevā) as a disciplined ethical obligation enacted through place-based ritual (piṇḍa-dāna at Gayā). It also advances a theory of tīrtha-prabhāva: sacred geography can mediate moral repair across generations, even for severely compromised lineages, when combined with devotion, correct procedure, and sustained tapas.
No explicit tithi, pakṣa, māsa, or ṛtu markers are stated. The narrative notes performance “at Gayā” and mentions “maghāsu” in the account of King Viśāla, which can be read as a timing indicator tied to Maghā (commonly a nakṣatra reference), but the text does not supply a full calendrical prescription.
Environmental balance is implicit through Pṛthivī’s framing and the chapter’s emphasis on tīrtha as an Earth-located ethical infrastructure. Gayā is presented as a terrestrial site where human action (ritual feeding, water offerings, disciplined restraint) produces intergenerational social stability and moral remediation—an Earth-centered model in which responsible conduct at specific landscapes sustains continuity between living communities and ancestral memory.
The chapter references the sage Raibhya; the siddha Vasu (as prior information prompting the query); Sanatkumāra (a mānasa-putra of Brahmā, described as residing in Janaloka); King Viśāla, ruler of Viśālā; and the Sanaka group (sanakādayaḥ) as exemplary siddha-sages. It also alludes to ancestors marked by brahmahatyā and violence against ṛṣis, used to demonstrate the narrative’s claim about Gayā’s tīrtha-prabhāva.