Adhyaya 211: Methods for the Removal of Sin and the Eulogy of Prabodhinī Ekādaśī/Dvādaśī

Verse 1

पुनः पापनाशोपायवर्णनम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं धर्मराजस्य नारदः ॥ इदं भावेन भक्त्या च पुनर्वचनमब्रवीत् ॥

পুনৰায় পাপনাশৰ উপায়ৰ বৰ্ণনা। ঋষিপুত্ৰ ক’লে: ধৰ্মৰাজৰ এই শুভ বাক্য শুনি, নাৰদে ভাব আৰু ভক্তিসহ এই কথাবোৰ পুনৰ ক’লে।

Verse 2

नारद उवाच ॥ समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ॥ धर्मराज महाबाहो पितृतुल्यपराक्रम ॥

নাৰদে ক’লে: তুমি সকলো ভূতৰ প্ৰতি—স্থাৱৰ আৰু চৰ—সমদৰ্শী। হে ধৰ্মৰাজ, মহাবাহু, পিতৃসম তুল্য পৰাক্ৰমশালী…

Verse 3

ब्राह्मणानां हितार्थाय यदुक्तं मे प्रदक्षिणम् ॥ इदं श्रेयतमाख्यानं श्रुतं श्रुतपरं पदम् ॥

ব্ৰাহ্মণসকলৰ হিতৰ বাবে, প্ৰদক্ষিণা সম্বন্ধে মোক যি কোৱা হৈছিল—ই এক অতি শ্ৰেয়স্কৰ আখ্যানে, পৰম প্ৰমাণস্বৰূপ শ্ৰুতি-পৰম পদ হিচাপে শুনা উপদেশ।

Verse 4

त्रयो वर्णा महाभाग यज्ञसामान्यभागिनः ॥ शूद्रा वेदपवित्रेभ्यो ब्राह्मणैस्तु बहिष्कृताः ॥

হে মহাভাগ, তিন বৰ্ণ যজ্ঞৰ সাধাৰণ ভাগৰ অংশীদাৰ; কিন্তু শূদ্ৰসকলক বৈদিক পবিত্ৰকৰণ-ক্ৰিয়াৰ পৰা ব্ৰাহ্মণসকলে বহিষ্কৃত কৰে।

Verse 5

यथैव सर्वसमता तव भूतेषु मानद ॥ तथैव तेषामपि हि श्रेयो वाच्यं महामते ॥

যেনেকৈ তুমি ভূতসমূহৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ সমতা ৰাখা, হে মানদ, তেনেকৈ তেওঁলোকৰ বাবেও কল্যাণকৰ কথা কোৱা উচিত, হে মহামতি।

Verse 6

यथा कर्म हितं वाक्यं शूद्राणामपि कथ्यताम् ॥ यम उवाच ॥ अहं ते कथयिष्यामि चातुर्वर्ण्यस्य नित्यशः ॥

কৰ্ম অনুসাৰে হিতকৰ বচন শূদ্ৰসকলৰ বাবেও কোৱা হওক। যমে ক’লে: মই তোমাক চাতুৰ্বৰ্ণ্যৰ নিত্য নীতি-সিদ্ধান্ত সদায় ব্যাখ্যা কৰিম।

Verse 7

यद्धितं धर्मयुक्तं च नित्यं भवति सुव्रत ॥ केवलं श्रुतिसंयोगाच्छ्रद्धया नियमेन च ॥

যি হিতকাৰী আৰু ধৰ্ম-যুক্ত, সেয়া নিত্য স্থায়ী হয়, হে সুব্ৰত; শ্ৰুতি-পরম্পৰাৰ সংযোগে, শ্ৰদ্ধাৰে আৰু নিয়ম-অনুশাসনে।

Verse 8

करोति पापनाशार्थमिदं वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ गावः पवित्रा मङ्गल्या देवानामपि देवताः ॥

পাপ নাশৰ উদ্দেশ্যে এই কৰ্ম কৰা হয়; মই ক’ম—শুনা। গাভীসকল পবিত্ৰ আৰু মঙ্গলময়, দেৱতাসকলৰ মাজতো দেৱতা-সদৃশ মান্য।

Verse 9

यस्ताः शुश्रूषते भक्त्या स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ सौम्ये मुहूर्ते संयुक्ते पञ्चगव्यं तु यः पिबेत् ॥

যি জন ভক্তিভাৱে সিহঁতক (গাভীসকলক) সুশ্ৰূষা কৰে, সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়। আৰু যি জন শুভ, সুসংযুক্ত মুহূৰ্তত পঞ্চগব্য পান কৰে…

Verse 10

सर्वतीर्थफलṃ प्राप्य स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ प्रस्रवेण च यः स्नायाद्रोहिण्यां मानवॆ द्विज ॥

সকলো তীৰ্থৰ ফল লাভ কৰি সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়। আৰু যি জন প্ৰস্ৰৱণ (বহমান স্ৰোত)ৰ জলেৰে ৰোহিণী নক্ষত্ৰত স্নান কৰে, হে মানুহ, হে দ্বিজ…

Verse 11

सर्वपापकृतान्दोषान्दहत्याशु न संशयः ॥ धेनुस्तनाद्विनिष्क्रान्तां धारां क्षीरस्य यो नरः ॥

ই ই সকলো পাপকৰ্মে উৎপন্ন দোষসমূহ তৎক্ষণাৎ দগ্ধ কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই। যি নৰে ধেনুৰ স্তনৰ পৰা নিৰ্গত দুধৰ ধাৰা (গ্ৰহণ/ব্যৱহাৰ) কৰে…

Verse 12

शिरसा प्रतिगृह्णाति स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ ब्राह्मणस्तु सदा स्नातो भक्त्या परमया युतः ॥

যি মূৰ নোৱাই (সেয়া) গ্ৰহণ কৰে, সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়। ব্ৰাহ্মণ জন সদায় স্নান কৰি শুচি থাকে আৰু পৰম ভক্তিৰে যুক্ত হৈ আচৰণ কৰে।

Verse 13

नमस्येत्प्रयतो भूत्वा स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ उदयान्निःसृतं सूर्यं भक्त्या परमया युतः ॥

সংযমী হৈ নমস্কাৰ কৰিব লাগে; সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়। সূৰ্য উদয়ৰ সময়ত ওলাই অহা সূৰ্যক পৰম ভক্তিৰে প্ৰণাম কৰিব লাগে।

Verse 14

नमस्येत्प्रयतो भूत्वा स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ दध्यक्षताञ्जलीभिस्तु त्रिभिः पूजयते शुचिः ॥

সংযমী হৈ নমস্কাৰ কৰিব লাগে; সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়। শুচি হৈ দধি আৰু অক্ষত (খোলাসহ চাউল) মিশ্ৰিত তিনিটা অঞ্জলিৰে পূজা কৰে।

Verse 15

तस्य भानुः प्रसन्नश्च ह्यशुभं यत्समर्जितम् ॥ तस्य भानुः स संदह्य दूरीकुर्यात्सदा द्विज ॥

তাৰ বাবে ভানু (সূৰ্য) প্ৰসন্ন হয়; আৰু যি অশুভতা সঞ্চিত হৈছে—তাৰ সূৰ্যই তাক দগ্ধ কৰি সদায় দূৰ কৰে, হে দ্বিজ।

Verse 16

तावकं दधिमिश्रं तु पात्रे औदुम्बरे स्थितम् ॥ सोमाय पौर्णमास्यां हि दत्वा पापैः प्रमुच्यते ॥

কিন্তু পূৰ্ণিমাৰ দিনা, দধি-মিশ্ৰিত সেই নিবেদন যি উদুম্বৰ কাঠৰ পাত্ৰত স্থাপিত, সোমদেৱক দান কৰিলে মানুহ পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 17

अरुन्धतीं बुधं चैव तथा सर्वान्महामुनीन् ॥ अभ्यर्च्य वेदविधिना तेभ्यो दत्त्वा च तावकम् ॥

অৰুন্ধতী আৰু বুধ দেৱক, আৰু তদুপৰি সকলো মহামুনিক বৈদিক বিধি অনুসাৰে যথাযথভাৱে পূজা-অৰ্চনা কৰি, আৰু তেওঁলোককো নিজৰ নৈবেদ্য দান কৰিলে (মানৱ শুদ্ধি লাভ কৰে)।

Verse 18

एकाग्रमानसो भूत्वा यो नमस्येत्कृताञ्जलिः ॥ किल्बिषं तस्य वै सर्वं तत्क्षणादेव नश्यति ॥

যি একাগ্ৰচিত্ত হৈ, অঞ্জলি বদ্ধ কৰি নমস্কাৰ কৰে, তাৰ সকলো কিল্বিষ—নৈতিক কলুষ—সেই ক্ষণতেই নাশ হয়।

Verse 19

विषुवेषु च योगेषु शुचिर्दत्त्वा पयो नरः ॥ तस्य जन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥

বিষুৱ আৰু শুভ যোগৰ দিনত, শুচি হৈ যি নৰে পয় (দুধ) দান কৰে, তাৰ জন্মৰ পৰা সঞ্চিত পাপ সেই ক্ষণতেই নাশ হয়।

Verse 20

प्राचीनीग्राङ्कुशान् कृत्वा स्थापयित्वा वृषं नरः ॥ द्विजैः सह नमस्कृत्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

প্ৰাচীমুখী অঙ্কুশ-সদৃশ চিহ্ন সাজি, আৰু এক বৃষভ স্থাপন কৰি, দ্বিজসকলৰ সৈতে একেলগে নমস্কাৰ কৰিলে নৰ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 21

दक्षिणावर्तसव्येन कृत्वा प्राक्स्रोतसं नदीम् ॥ कृत्वा अभिषेकं विधिवत्ततः पापात्प्रमुच्यते ॥

দক্ষিণাৱর্ত—সোঁফালে পৰিক্ৰমা—অনুসাৰে বিধি সম্পন্ন কৰি, নদীৰ স্ৰোতক পূবমুখী কৰি, আৰু নিয়মমতে অভিষেক কৰিলে, তাৰ পাছত নৰ পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 22

दक्षिणावर्तशङ्खेन कृत्वा चैव करे जलम् ॥ शिरसा तद्गृहीत्वा तु विप्रो हृष्टमनाः शुचिः ॥

দক্ষিণাৱর্ত শঙ্খেৰে হাতে জল লৈ, তাৰ পাছত সেই জল মূৰত গ্ৰহণ কৰি, শুচি আৰু হৃষ্টচিত্ত ব্ৰাহ্মণে বিধি সম্পন্ন কৰে।

Verse 23

तस्य जन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ प्राक्स्रोतसं नदीं गत्वा नाभिमात्रजले स्थितः ॥

জন্মৰ পৰা সঞ্চিত পাপ সেই ক্ষণতেই নাশ হয়; পূৰ্বমুখী স্ৰোত থকা নদীত গৈ তেওঁ নাভি পৰ্যন্ত জলে স্থিত হয়।

Verse 24

स्नात्वा कृष्णतिलैर्मिश्राः दद्यात्सप्ताञ्जलीर्नरः ॥ प्राणायामत्रयं कृत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥

স্নান কৰি মানুহে কৃষ্ণতিল মিশ্ৰিত জলৰে সাত অঞ্জলি দান কৰিব; তিনবাৰ প্ৰাণায়াম সম্পন্ন কৰি, ইন্দ্ৰিয়-সংযমী ব্ৰহ্মচাৰী হ’ব।

Verse 25

यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ अच्छिद्रपद्मपत्रेण सर्वरत्नोदकेन तु ॥

জীৱনভৰ কৰা পাপ সেই ক্ষণতেই নাশ হয়; অচ্ছিদ্ৰ পদ্মপাত আৰু ‘সৰ্বৰত্নোদক’ নামে বৰ্ণিত জলেৰে এই বিধি সম্পন্ন হয়।

Verse 26

त्रिधा यस्तु नरः स्नायात्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं मुने ॥

যি মানুহে ত্ৰিবাৰ স্নান কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়। আৰু অধিককৈ, হে মুনি, গোপনৰো অধিক গোপন কথা মই তোমাক ক’ম।

Verse 27

कार्त्तिकेऽमलपक्षे तु स्मृता ह्येकादशी तिथिः ॥ भुक्तिमुक्तिप्रदा या तु नाम्ना ख्याता प्रबोधिनी ॥

কাৰ্ত্তিক মাহৰ শুদ্ধ (উজ্জ্বল) পক্ষত একাদশী তিথি স্মৰণীয়; ই ভোগ-কল্যাণ আৰু মোক্ষ দুয়ো দান কৰে, আৰু ‘প্ৰবোধিনী’ নামে খ্যাত।

Verse 28

ये उपोष्यन्ति विधिवन्नारायणपरायणाः ॥ न तेषामशुभं किञ्चिज्जन्मकोटिकृतं मुने ॥

যিসকলে বিধি অনুসাৰে উপবাস কৰে আৰু নাৰায়ণত পৰায়ণ, হে মুনি, তেওঁলোকৰ বাবে কোটি কোটি জন্মৰ সঞ্চিত কোনো অশুভ একো নাথাকে।

Verse 29

एकादशीं समाश्रित्य पुरा पृष्टो महेश्वरः ॥ वाराहरूपी धरया सर्वलोकहिताय वै ॥

পূৰ্বে একাদশীৰ বিষয়ে মহেশ্বৰক প্ৰশ্ন কৰা হৈছিল; আৰু ধৰা (পৃথিৱী) সৰ্বলোকৰ হিতৰ বাবে বাৰাহ-ৰূপী প্ৰভুকেই এই কথা ক’বলৈ অনুৰোধ কৰিছিল।

Verse 30

धरण्युवाच ॥ अस्मिन्कलियुगे घोरे नराः पापरताः प्रभो ॥ ब्रह्मस्वहरणे युक्ता तथा ब्राह्मणघातकाः ॥

ধৰাই ক’লে: ‘হে প্ৰভু, এই ভয়ংকৰ কলিযুগত মানুহ পাপত আসক্ত; ব্ৰহ্মস্ব (পবিত্ৰ সম্পত্তি) হৰণত লিপ্ত, আৰু ব্ৰাহ্মণ-ঘাতকো।’

Verse 31

गुरुद्रोहरता देव मित्रद्रोहरतास्तथा ॥ स्वामिद्रोहरताश्चैव परदाराभिमर्शकाः ॥

হে দেৱ, তেওঁলোক গুৰুদ্ৰোহী, মিত্ৰদ্ৰোহীও; স্বামীৰ প্ৰতিও বিশ্বাসঘাতক, আৰু পৰস্ত্ৰী-অভিমৰ্শক (অন্যৰ স্ত্ৰীলৈ হাত বাড়োৱা) পাপী।

Verse 32

परद्रव्यापहरणे संसक्ताश्च सुरेश्वर ॥ अभक्ष्यभक्षणरता वेदब्राह्मणनिन्दकाः

হে দেৱেশ্বৰ, কিছুমান লোক পৰধন অপহৰণত আসক্ত; তেওঁলোকে অভক্ষ্য ভক্ষণত আনন্দ পায় আৰু বেদ আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক নিন্দা কৰে।

Verse 33

दाम्भिका भिन्नमर्यादा नायमस्तीति वादिनः ॥ असत्प्रतिग्रहे सक्ता अगम्यागमने रताः

তেওঁলোক দম্ভী, স্থাপিত মৰ্যাদাৰ সীমা লঙ্ঘন কৰে; “এই ধৰ্ম-ব্যৱস্থা নাই” বুলি তৰ্ক কৰে; অসৎ প্ৰতিগ্ৰহ (অযথা দান গ্ৰহণ)ত আসক্ত আৰু অগম্য গমন (অযোগ্য সঙ্গ)ত ৰত।

Verse 34

एतैश्चान्यैश्च पापैश्च संसक्ता ये नरा विभो ॥ किमासाद्य गतिर्देव तेषां वद सुरेश्वर

হে বিভো, এই আৰু অন্য পাপত জড়িত যি নৰসকল—হে দেৱ, তেওঁলোকে কিহলৈ গৈ কোন গতি লাভ কৰে? হে দেৱেশ্বৰ, মোক কোৱা।

Verse 35

श्रीवराह उवाच ॥ साधु देवि महाभागे यत्पृष्टोऽहं वरानने ॥ रहस्यं ते प्रवक्ष्यामि लोकानां हितकाम्यया

শ্ৰী বৰাহ ক’লে: হে মহাভাগ্যৱতী দেবী, হে সুশ্ৰী-মুখী, তুমি উত্তম প্ৰশ্ন কৰিছা। লোকসমূহৰ হিত কামনা কৰি মই তোমাক এক গোপন উপদেশ ক’ম।

Verse 36

महापातकयुक्ता ये नराः सुकृतवर्जिताः ॥ तेषां मया हितार्थाय निर्मितं तच्छृणुष्व मे

যিসকল নৰ মহাপাতকত যুক্ত আৰু সুকৃত (পুণ্যকৰ্ম)বিহীন—তেওঁলোকৰ হিতৰ বাবে মই এক উপায় স্থাপন কৰিছোঁ; মোৰ পৰা সেইটো শুনা।

Verse 37

तामुपोष्य नरा भद्रे महापापरताश्च ये ॥ पुण्यपापविनिर्मुक्ता गच्छन्ति पदमव्ययम्

হে ভদ্ৰে নাৰী, যিসকল মানুহ—মহাপাপত আসক্ত হলেও—সেই ব্ৰতত উপবাস কৰে, তেওঁলোকে পুণ্য-পাপ দুয়োটাৰ পৰা মুক্ত হৈ অব্যয় পদলৈ গমন কৰে।

Verse 38

उपायोऽतः परो नान्यो विद्यते हि वसुन्धरे ॥ एकादशीं विना येन सर्वपापक्शयो भवेत्

হে বসুন্ধৰে, ইয়াতকৈ উচ্চ উপায় আন কোনো নাই; একাদশী ব্যতীত এনে কোনো সাধন নাই যাৰ দ্বাৰা সকলো পাপৰ ক্ষয় হয়।

Verse 39

यथा शुक्ला तथा कृष्णा ह्युपोष्या सा प्रयत्नतः ॥ शुक्ला भक्तिप्रदा नित्यं कृष्णा मुक्तिं प्रयच्छति

যেনেকৈ শুক্ল পক্ষৰ একাদশী, তেনেকৈ কৃষ্ণ পক্ষৰ একাদশীও যত্নসহ উপবাসযোগ্য। শুক্লা সদায় ভক্তি প্ৰদান কৰে, কৃষ্ণা মুক্তি দান কৰে।

Verse 40

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्त्तव्या द्वादशी सदा ॥ यदीच्छेद्वैष्णवं लोकं गन्तुं वै भूतधारिणि

সেয়ে, হে ভূতধাৰিণী (পৃথিৱী), যদি কোনোবাই বৈষ্ণৱ লোকলৈ যাব খোজে, তেন্তে সৰ্ব প্ৰয়াসে সদায় দ্বাদশী ব্ৰত পালন কৰা উচিত।

Verse 41

मनसा वचसा चैव कर्मणा समुपार्जितम् ॥ पापं मासकृतं पुंसां दहत्येकादशी कृता

মন, বাক্য আৰু কৰ্মেৰে মানুহে এটা মাহত যি পাপ সঞ্চয় কৰে, একাদশী ব্ৰত পালন কৰিলে সেয়া দগ্ধ হৈ নাশ হয়।

Verse 42

दहन्तीह पुराणानि भूयोभूयो वरानने ॥ न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं सम्प्राप्ते हरिवासरे

হে সুমুখী! ইয়াত পুরাণসমূহত কোৱা পুণ্য এই কৰ্মে বাৰে বাৰে দগ্ধ কৰে। হৰিবাসৰ উপস্থিত হ’লে ভোজন নকৰিবা—নকৰিবা।

Verse 43

यदीच्छथ नराः गन्तुं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं तदा केशववासरे

যদি মানুহে বিষ্ণুৰ পৰম পদলৈ যাব খোজে, তেন্তে কেশৱৰ পবিত্ৰ দিনত ভোজন নকৰিবা—নকৰিবা।

Verse 44

ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष प्रलापं मे शृणुष्व तम् ॥ आराधयस्व विश्वेशमेकादश्यामतन्द्रितः

বাহু উৰ্ধ্বলৈ তুলি মই এই ঘোষণা কৰোঁ; মোৰ এই বচন শুনা: একাদশীত অলসতা নকৰাকৈ বিশ্বেশ্বৰক আৰাধনা কৰা।

Verse 45

न शङ्खेन पिबेत्तोयं न हन्यान्मत्स्यसूकरौ ॥ एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोऽपि

শঙ্খেৰে পানী নপিবা; মাছ বা শূকৰ নাহানিবা। একাদশীত দুয়োটা পক্ষতে (শুক্ল আৰু কৃষ্ণ) ভোজন নকৰিবা।

Verse 46

किं तेन न कृतं पापं दुर्वृत्तेनात्मघातिना ॥ एकादश्यां विशालाक्षि भुक्तं येन विजानता

হে বিশাল-নয়নী! যি দুৰ্বৃত্ত আৰু আত্মবিনাশী, সি একাদশীত জ্ঞাতে ভোজন কৰিলে—তাৰ দ্বাৰা কোন পাপ নকৰা ৰ’ল?

Verse 47

एकादशीं च यः शुक्लामसमर्थं उपोषितुम् ॥ तदा नक्तं प्रकर्तव्यं तथाऽयाचितमेव वा

যদি কোনো ব্যক্তি শুক্লপক্ষৰ একাদশীত উপবাস কৰিবলৈ অসমৰ্থ হয়, তেন্তে ৰাতি একবাৰ আহাৰ (নক্ত) গ্ৰহণ কৰিব লাগে; নতুবা কেৱল নোমাগি পোৱা আহাৰ (অযাচিত)হে গ্ৰহণ কৰিব।

Verse 48

एकभक्तेन दानेन कर्तव्यं द्वादशीव्रतम् ॥ न करोति यदा भूमे व्रतं वा दानमेव वा

দ্বাদশীৰ ব্ৰত একবাৰ আহাৰ কৰি আৰু দানসহ পালন কৰিব লাগে। হে ভূমি! যেতিয়া কোনোবাই ব্ৰত বা দান—এটাও নকৰে—

Verse 49

एका सा द्वादशी पुण्या उपोष्या सा प्रबोधिनी ॥ तस्यामाराध्य विश्वेशं जगतामीश्वरश्वरम्

সেই এক দ্বাদশী অতি পুণ্যময়—সেই দিন উপবাস কৰিব লাগে; সেয়াই প্ৰবোধিনী। সেই দিন বিশ্বেশক, যি জগতসমূহৰ ঈশ্বৰসকলৰো ঈশ্বৰ, আৰাধনা কৰি—

Verse 50

प्राप्नोति सकलं चैतद्द्वादशद्वादशीफलम् ॥ पूर्वाभाद्रपदायोगे सैव या द्वादशी भवेत

সেই সকলো—দ্বাদশ দ্বাদশীৰ ফল—লাভ হয়, যেতিয়া সেই দ্বাদশী পূৰ্বাভাদ্ৰপদা নক্ষত্ৰ-যোগৰ সৈতে ঘটে।

Verse 51

अतीव महती तस्यां सर्वं कृतमिहाक्षयम् ॥ उत्तराभाद्रसहिता यदि सैकादशी भवेत

সেই সময়ত ই অতি মহৎ হয়; ইয়াত কৰা সকলো কৰ্ম অক্ষয় হয়—যদি সেই একাদশী উত্তৰাভাদ্ৰপদাৰ সৈতে ঘটে।

Verse 52

तदा कोटिगुणं पुण्यं केशवात् लभते फलम् ॥ सकृद्देवेऽर्च्चिते तस्यां लभते भूतधारिणि

তেতিয়া পুণ্য কোটিগুণ বৃদ্ধি পায়; কেশৱৰ পৰা তাৰ ফল লাভ হয়। হে ভূতধাৰিণী ধৰিত্ৰী, সেই দিন একেবাৰে এবাৰ দেৱৰ আৰাধনা কৰিলেই সেই ফল প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 53

यथा प्रबोधिनी पुण्या तथा यस्यां स्वपेद्धरिः ॥ उपोष्या हि महाभागे त्वनन्तफलदा हि सा

যেনে প্ৰবোধিনী দিন পুণ্যময়, তেনেদৰে যি দিন হৰিৰ নিদ্ৰা হোৱা বুলি কোৱা হয় সেই দিনো পুণ্যময়। হে মহাভাগে, সেই দিন উপবাসে পালন কৰা উচিত, কিয়নো ই অনন্ত ফল দান কৰে।

Verse 54

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन द्वादशीं समुपोषयेत् ॥ यदीच्छेत्तु विशालाक्षि शाश्वतीं गतिमात्मनः

সেয়ে সকলো প্ৰয়াসে দ্বাদশী দিন উপবাস সম্পূৰ্ণৰূপে পালন কৰা উচিত। হে বিশালাক্ষি, যদি কোনোবাই নিজৰ বাবে শাশ্বত গতি/গন্তব্য কামনা কৰে, তেন্তে এইয়েই উপায়।

Verse 55

एकादशी सोमयुता कार्त्तिके मासि भामिनि ॥ उत्तराभाद्रसंयोगे अनन्तफलदा हि सा

হে ভামিনী, কাৰ্ত্তিক মাহত একাদশী যেতিয়া সোমবাৰে সৈতে যুক্ত হয় আৰু উত্তৰাভাদ্ৰপদা নক্ষত্ৰ-সংযোগ ঘটে, তেতিয়া সেই ব্ৰত নিশ্চয়েই অনন্ত ফলদায়িনী।

Verse 56

तस्यां यत्क्रियते भद्रे तदनन्तगुणं स्मृतम् ॥ एकादशी भौमयुता यदा स्याद्भूतधारिणि

হে ভদ্ৰে, সেই সময় যি কিছু কৰা হয় তাক অনন্তগুণ বৃদ্ধি পোৱা বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে। হে ভূতধাৰিণী ধৰিত্ৰী, যেতিয়া একাদশী ভৌমবাৰ (মঙ্গলবাৰ) সৈতে যুক্ত হয়…

Verse 57

स्नात्वा देवे समभ्यर्च्य प्राप्नोति परमं फलम् ॥ प्राप्नोति सकलं चैव द्वादशद्वादशीफलम्

স্নান কৰি আৰু দেৱতাক বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰিলে মানুহে পৰম ফল লাভ কৰে। নিশ্চয়েই তেওঁ দ্বাদশ আৰু দ্বাদশী-ব্ৰতৰ সম্পূৰ্ণ ফল সম্পাদনকৈ পায়।

Verse 58

जलपूर्णं तथा कुम्भं स्थापयित्वा विचक्षणः ॥ पञ्चरत्नसमोपेतं घृतपात्रयुतं तथा

জলেৰে পূৰ্ণ কুম্ভ স্থাপন কৰি, বিচক্ষণ সাধকে তাক পঞ্চৰত্নেৰে সজ্জিত কৰে আৰু লগতে ঘৃতৰ পাত্ৰো সংযুক্ত কৰে।

Verse 59

तस्योपरि न्यसेन्मत्स्यस्वरूपं तु जनार्दनम् ॥ निष्कमात्रसुवर्णेन घटितं तु वरानने

তাৰ ওপৰত মৎস্য-স্বৰূপ জনাৰ্দনক স্থাপন কৰিব। হে সুন্দৰ-মুখী, ই নিস্ক-মাত্ৰা স্বৰ্ণেৰে গঢ়া হোৱা উচিত।

Verse 60

पञ्चामृतेन संस्नाप्य कुंकुमेन विलेपितम् ॥ पीतवस्त्रयुगच्छन्नं छत्रोपानद्युगान्वितम्

পঞ্চামৃতেৰে স্নান কৰাই কুঙ্কুমেৰে লেপন কৰি, পীত বস্ত্ৰযুগলেৰে আচ্ছাদিত কৰিব; আৰু ছত্ৰ আৰু পাদুকাযুগলসহ সজ্জিত কৰিব।

Verse 61

पूजयेत् कमलैर्देवि मद्भक्तः संयतेन्द्रियः ॥ मत्स्यं कूर्मं वराहं च नरसिंहं च वामनम्

হে দেবি, মোৰ ভক্ত—ইন্দ্ৰিয়সংযমী—কমলেৰে পূজা কৰিব; আৰু মৎস্য, কূৰ্ম, বৰাহ, নৰসিংহ আৰু বামনক স্মৰণ কৰি আৰাধনা কৰিব।

Verse 62

रामं रामं च कृष्णं च बुद्धं चैव च कल्किनम् ॥ एवं दशावतारांश्च पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥

ভক্তিসংযুক্ত হৈ ৰাম, ৰাম, কৃষ্ণ, বুদ্ধ আৰু কল্কিনক পূজা কৰিব; এইদৰে দশাৱতাৰসমূহক সন্মানসহ পূজিব।

Verse 63

रात्रौ चोत्थापनं कार्यं देवदेवस्य सुव्रते ॥ प्रभाते विमले स्नात्वा भक्त्या सम्पूज्य केशवम् ॥

হে সুব্ৰতধাৰী, ৰাতি দেবদেৱৰ উত্থাপন-ক্ৰিয়া কৰিব লাগে; প্ৰভাতে নিৰ্মল স্নান কৰি ভক্তিৰে কেশৱক সম্পূজিব।

Verse 64

अनेनैव विधानेन कुर्यादेकादशीव्रतम् ॥ तस्य पुण्यं भवेद्यत्तु तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

এই একে বিধানেই একাদশী-ব্ৰত পালন কৰিব লাগে। তাৰ পৰা যি পুণ্য উৎপন্ন হয়, সেয়া শুনা, হে বসুন্ধৰা।

Verse 65

पुष्पधूपादिनैवेद्यैः फलैर्नानाविधैः शुभैः ॥ ततस्तु पूजयेद्विद्वानाचार्यं भक्तिसंयुतः ॥

পুষ্প, ধূপ আদি নৈবেদ্য আৰু নানা প্ৰকাৰ শুভ ফলৰ দ্বাৰা; তাৰ পাছত বিদ্বানজন ভক্তিসংযুক্ত হৈ আচার্যক পূজা-সন্মান কৰিব।

Verse 66

अलङ्कारोपहारैश्च वस्त्राद्यैश्च स्वशक्तितः ॥ पूजयित्वा विधानेन तं देवं प्रतिपादयेत् ॥

নিজ শক্তি অনুসাৰে অলংকাৰ, উপহাৰ আৰু বস্ত্ৰ আদি দি; বিধিমতে পূজা কৰি সেই দেৱতাক নিয়মমতে অৰ্পণ/সমৰ্পণ কৰিব।

Verse 67

जगदादिर्जगद्रूपो जगदादिरनादिमान् ॥ जगदादिर्जगद्योनिः प्रीयतां मे जनार्दनः ॥

জগতৰ আদ্য, জগতৰেই ৰূপ; জগতৰ আদ্য, অনাদি—জগতৰ আদ্য, জগতৰ যোনি/উৎস—মোৰ ওপৰত জনাৰ্দন প্ৰসন্ন হওক।

Verse 68

यदि वक्त्रसहस्राणां सहस्राणि भवन्ति तैः ॥ सङ्ख्यातुं नैव शक्यन्ते प्रबोधिन्यास्तथा गुणाः ॥

যদি হাজাৰ হাজাৰ মুখো হয়, তেন্তে সেয়া দিয়েও প্ৰবোধিনীৰ গুণ-মাহাত্ম্য সম্পূৰ্ণকৈ গণনা কৰা একেবাৰে সম্ভৱ নহয়।

Verse 69

तथाप्युद्देशमात्रेण शक्त्या वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ चन्द्रतारार्कसङ्काशमधिष्ठायानुजीविभिः ॥

তথাপি, কেৱল সংক্ষিপ্ত ইঙ্গিত-মাত্ৰ ৰূপে, মোৰ শক্তি অনুসাৰে মই বৰ্ণনা কৰিম—শুনা। (সেইজন) চন্দ্ৰ, তৰা আৰু সূৰ্য সদৃশ দীপ্তিময় অৱস্থা লাভ কৰি, সহচৰ-অনুচৰসহ তাত অধিষ্ঠান কৰে।

Verse 70

सहैव यानमागच्छेन्मम लोकं वसुन्धरे ॥ ततः कल्पसहस्रान्ते सप्तद्वीपेश्वरो भवेत् ॥

হে বসুন্ধৰা, দিব্য যানসহ (সেইজন) মোৰ লোকলৈ আহে; তাৰ পাছত হাজাৰ কল্পৰ অন্তত সি সপ্তদ্বীপৰ অধীশ্বৰ হয়।

Verse 71

आयुरारोग्यसम्पन्नो जन्मातीतो भवेत् ततः ॥ ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः ॥

তাৰ পাছত (সেইজন) দীঘল আয়ু আৰু আৰোগ্যতাৰে সম্পন্ন হৈ, জন্ম-চক্ৰৰ অতীত হয়। আনকি ব্ৰাহ্মণঘাতক, সুৰাপায়ী, চোৰ, আৰু গুৰুতল্পগ (গুৰুৰ শয্যা লঙ্ঘনকাৰী—ঘোৰ কাম-অপরাধী) পৰ্যন্ত (ইয়াৰ ফলত অন্তর্ভুক্ত)।

Verse 72

पश्ये च धीमानधनोऽपि भक्त्या स्पृशेन्मनुष्यं इह चिन्त्यमानः॥ शृणोति भक्तस्य मतिं ददाति विकल्मषः सोऽपि दिवं प्रयाति॥

মই দেখোঁ যে ধীমান ব্যক্তি, ধনহীন হলেও, ইয়াত ভক্তিৰে স্মৰণ কৰা হ’লে মানুহে তাক স্পৰ্শ কৰিব পাৰে। তেওঁ ভক্তৰ মনোবৃত্তি শুনে আৰু বোধ দান কৰে; কল্মষমুক্ত হৈ সিও স্বৰ্গলোকলৈ গমন কৰে।

Verse 73

दुःस्वप्नः प्रशममुपैति पठ्यमाने माहात्म्ये भवभयहारके नरस्य॥ यः कुर्याद्व्रतवरमेतदव्ययाया बोधिन्याः किमुत फलं तु तस्य वाच्यम्॥

ভৱভয় হৰণকাৰী এই মাহাত্ম্য পাঠ কৰা হ’লে দুঃস্বপ্ন শান্ত হয়। যি কোনোবাই অবিনাশী বোধিনীৰ এই উত্তম ব্ৰত পালন কৰে, তেন্তে তাৰ ফল কিমান অধিক—সেয়া ক’বলৈও অসম্ভৱ।

Verse 74

ते धन्यास्ते कृतार्थाश्च तैरेव सुकृतं कृतम्॥ तैरात्मजन्म सफलं कृतं ये व्रतकाःरकाः॥

তেওঁলোক ধন্য, তেওঁলোক কৃতাৰ্থ—তেওঁলোকৰ দ্বাৰাই সুকৃত সম্পন্ন হৈছে। যিসকলে ব্ৰত পালন কৰে, তেওঁলোকেই নিজৰ জন্ম সফল কৰিছে।

Verse 75

नारायणाच्युतानन्त वासुदेवेत यो नरः॥ सततं कीर्त्तयेद्भूमे याति मल्लयतां प्रिये॥

হে ভূমিদেৱী, যি নৰ সদায় ভূমিত ‘নাৰায়ণ, অচ্যুত, অনন্ত, বাসুদেৱ’ বুলি কীৰ্তন কৰে, সি—মোৰ প্ৰিয়—মল্লয়তা লাভ কৰে।

Verse 76

किं पुनः श्रद्धया युक्तः पूजयेनमामनन्यधीः॥ गुरूपदिष्टमार्गेण याति मल्लयतां नरः॥

তেন্তে আৰু কিমান অধিক—যি শ্ৰদ্ধাযুক্ত, অনন্যচিত্তে মোক পূজা কৰে; গুৰুয়ে উপদেশ দিয়া মাৰ্গ অনুসৰি সেই নৰ মল্লয়তা লাভ কৰে।

Verse 77

तस्य यज्ञवराहस्य विष्णोरमिततेजसः॥ प्रयाणं ये च कुर्वन्ति ते पूज्याः सततं सुरैः॥

সেই যজ্ঞ-বৰাহ, অমিত তেজস্বী বিষ্ণুৰ প্ৰয়াণ-সংস্কাৰ যিসকলে সম্পন্ন কৰে, তেওঁলোক সদায় দেৱতাসকলৰ মাজতো পূজ্য।

Verse 78

तस्मात् सुनियतैर्भाव्यं वैष्णवं मार्गमास्पदम्॥ दुर्ल्लभं वैष्णवत्वं हि त्रिषु लोकेषु सुन्दरी॥

সেয়ে সু-নিয়মে থাকি বৈষ্ণৱ পথক আশ্ৰয়-ভিত্তি কৰি চলা উচিত; হে সুন্দৰী, ত্ৰিলোকত বৈষ্ণৱত্ব লাভ কৰাটো নিশ্চয়েই দুৰ্লভ।

Verse 79

जन्मान्तरसहस्रेषु समाराध्य वृषध्वजम्॥ वैष्णवत्वं लभेत्कश्चित्सर्वपापक्शये सति॥

হাজাৰ হাজাৰ জন্মত বৃষধ্বজক বিধিমতে আৰাধনা কৰি, সকলো পাপ ক্ষয় হ’লে, কোনোবাই বৈষ্ণৱত্ব লাভ কৰিব পাৰে।

Verse 80

पापक्शयमवाप्नोति चेश्वराराधने कृते॥ ज्ञानमन्विच्छता रुद्रं पूजयेत्परमेश्वरम्॥

ঈশ্বৰাৰাধনা সম্পন্ন হ’লে পাপক্ষয় লাভ হয়; জ্ঞান অন্বেষণকাৰীয়ে পৰমেশ্বৰ ৰুদ্ৰক পূজা কৰা উচিত।

Verse 81

संस्मृतः कीर्तितो वापि दृष्टः स्पृष्टोऽपि वा प्रिये॥ पुनाति भगवद्भक्तश्चाण्डालोऽपि यदृच्छया॥

হে প্ৰিয়ে, ভগৱদ্ভক্তক স্মৰণ কৰা হ’ক, কীৰ্তন কৰা হ’ক, দেখা হ’ক বা স্পৰ্শ কৰা হ’ক—তেওঁ পবিত্ৰ কৰে; যদৃচ্ছায় পোৱা চাণ্ডালেও (ভক্ত হ’লে) পবিত্ৰকাৰী।

Verse 82

एतज्ज्ञात्वा तु विद्वद्भिः पूजनीयो जनार्दनः॥ वेदोक्तविधिना भद्रे आगमोक्तेन वा सुधीः॥

এই কথা জানি বিদ্বানসকলে জনাৰ্দনক পূজা কৰিব লাগে—বেদোক্ত বিধি অনুসাৰে অথবা, হে ভদ্ৰে, আগমোক্ত বিধি অনুসাৰে; এইদৰে জ্ঞানীজনে আচৰণ কৰিব।

Verse 83

यम उवाच॥ एतच्छ्रुत्वा महाभागा धरणी संहितव्रता॥ समाराध्य जगन्नाथं विधिना तल्लयङ्गता॥

যমে ক’লে: এই কথা শুনি মহাভাগা ধৰণী, নিজৰ ব্ৰতত দৃঢ় হৈ, বিধি অনুসাৰে জগন্নাথক সমাৰাধনা কৰি তাতেই লীন হ’ল।

Verse 84

महापातकभागी स्यात्सुगतिं नाप्नुयात्क्वचित्॥ उपवासासमर्थानां तथैव पृथुलोचने॥

সেইজন মহাপাতকৰ অংশীদাৰ হ’ব আৰু ক’তো সুগতি লাভ নকৰিব; তদ্ৰূপে, হে প্ৰথুললোচনে, উপবাস কৰিবলৈ অসমৰ্থ লোকসকলৰ বিষয়েও এই কথাই কোৱা হৈছে।

Verse 85

अतो यत्नेन वै साध्यं वैष्णवत्वं विपश्चिता॥ ये वैष्णवा महात्मानो विष्णुपूजनतत्पराः॥

সেয়ে, হে বিপশ্চিতা, যত্নসহে বৈষ্ণৱত্বৰ আচাৰ সাধন কৰিব লাগে; যিসকল বৈষ্ণৱ মহাত্মা বিষ্ণুপূজাত তৎপৰ থাকে।

Verse 86

तेषां नैवास्त्ययं लोको यान्ति तत्परमं पदम्॥ ये सकृद्द्वादशीमेतामुपोष्यन्ति विधानतः॥

তেওঁলোকৰ বাবে এই (সাধাৰণ) লোকেই শেষ নহয়; তেওঁলোকে সেই পৰম পদলৈ যায়—যিসকলে বিধান অনুসাৰে এই দ্বাদশীত একবাৰো উপবাস কৰে।

Verse 87

प्रबोधनाख्यां सुधियस्ते यान्ति परमं पदम्॥ न यमं यातनादण्डान्नरकं न च किङ्करान्॥

যিসকল সুবুদ্ধিমান লোকে ‘প্ৰবোধনা’ নামে খ্যাত দ্বাদশী পালন কৰে, তেওঁলোকে পৰম পদ লাভ কৰে; তেওঁলোকে যমক নেদেখে, যাতনাৰ দণ্ড নাপায়, নৰকো নাপায়, আৰু যমৰ কিঙ্কৰসকলকো নেদেখে।

Verse 88

पश्यन्ति द्विजशार्दूल इति सत्यं मयोदितम्॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं यथादृष्टं यथाश्रुतम्॥

‘হে দ্বিজশাৰ্দূল, তেওঁলোকে এইবোৰ একো নেদেখে’—এইটো মই কোৱা সত্য। মই যি দেখিছোঁ আৰু যি শুনিছোঁ, সেই অনুসাৰে এই সকলো তোমাক ক’লোঁ।

Verse 89

कथितं मे महाभाग यत्त्वया परिपृच्छितम्॥ स्वयम्भुवा यथा प्रोक्तं गुह्याख्यानं महामुने॥

হে মহাভাগ, তুমি যি সুধিছিলা, সেই সকলো মই ক’লোঁ—এই গোপন আখ্যান, যিদৰে স্বয়ম্ভূ (ব্ৰহ্মা)য়ে কৈছিল, হে মহামুনি।

Verse 90

तत्ते सर्वं समासेन व्याख्यातं धर्मवत्सल॥

হে ধৰ্মৱৎসল, সেই সকলো কথা মই তোমাক সংক্ষেপে ব্যাখ্যা কৰিলোঁ।

Verse 91

यावज्जीव कृतात्पापात्तत्क्षणादेव मुच्यते॥ लाङ्गूलेनोद्धृतं तोयं मूर्ध्ना गृह्णाति यो नरः॥

যি মানুহে লেঙুৰে ওপৰলৈ তোলা পানী মূৰত গ্ৰহণ কৰে, সি জীৱনভৰ কৰা পাপৰ পৰা সেই ক্ষণতেই মুক্ত হয়।

Verse 92

द्विजं शुश्रूषते यस्तु तर्पयित्वातिभक्तितः ॥ नमस्येत्प्रयतो भूत्वा स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥

যি জনে দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ)ক অতি ভক্তিৰে সেৱা কৰে, তেঁওক তৃপ্ত কৰি আৰু সংযমী হৈ নমস্কাৰ কৰে, সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 93

या सा विष्णोः परा मूर्तिरव्यक्तानेकरूपिणी ॥ सा क्षिप्ता मानुषे लोके द्वादशी मुनिपुङ्गव ॥

হে মুনিপুঙ্গৱ! বিষ্ণুৰ সেই পৰম মূৰ্তি, যি অব্যক্ত হয়েও বহু ৰূপধাৰী, সেয়া মানৱলোকে ‘দ্বাদশী’ ৰূপে স্থাপিত হৈছে।

Verse 94

या सा विष्णोः परा शक्तिरव्यक्तानेकरूपिणी ॥ सा मर्त्ये निर्मिता भूमे द्वादशीरूपधारिणी ॥

হে ভূমি! বিষ্ণুৰ সেই পৰম শক্তি, যি অব্যক্ত আৰু বহু ৰূপধাৰী, সেয়া মর্ত্যলোকে ‘দ্বাদশী’ ৰূপ ধৰি নিৰ্মিত হৈছে।

Verse 95

स ब्रह्महा सुरापश्च स स्तेयी गुरुतल्पगः ॥ एकादश्यां तु यो भुङ्क्ते पक्षयोरुभयोऽपि ॥

যি জনে দুয়োটা পক্ষতেই একাদশীত আহাৰ গ্ৰহণ কৰে, সি ব্ৰাহ্মণহন্তা, সুৰাপায়ী, চোৰ আৰু গুৰুতল্পগ (গুৰুৰ শয্যা লঙ্ঘনকাৰী) সমান গণ্য হয়।

Verse 96

शयने बोधने चैव हरेस्तु परिवर्तने ॥ उपोष्यैव विधानॆन नरो निर्मलतां व्रजेत् ॥

হৰিৰ শয়ন, বোধন আৰু পৰিবর্তনৰ সময়ত, বিধি অনুসাৰে উপবাস কৰিলে মানুহে নিৰ্মলতা লাভ কৰে।

Verse 97

पुष्पैर्धूपैस्तथा दीपनैवद्यैर्विविधैरपि ॥ सम्पूज्यैवमलङ्कारैर्विविधैरुपशोभितम् ॥

এইদৰে পুষ্প, ধূপ, দীপ আৰু নানাবিধ নৈবেদ্যৰে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, আৰু বিভিন্ন অলংকাৰৰে সুশোভিত কৰি (দেৱতাক) অধিক দীপ্তিমন্ত কৰা হ’ল।

Verse 98

पापान्येतानि सर्वाणि श्रवणेनैव नाशयेत् ॥

এই সকলো পাপ কেৱল শ্ৰৱণ কৰিলেই নাশ পায়।

Verse 99

मामाराध्य तथा याति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ वैष्णवा हि महाभागाः पुनन्ति सकलं जगत् ॥

মোক বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰি মানুহে বিষ্ণুৰ সেই পৰম পদলৈ যায়। কিয়নো বৈষ্ণৱসকল—নিশ্চয়েই মহাভাগ্যবান—সমগ্ৰ জগতক পবিত্ৰ কৰে।