Adhyaya 140: The Greatness of Kokāmukha (Badarī): Varāha’s Hidden Abode and the Sacred Waters
Kokāmukha (Badarī) Māhātmya
Tīrtha-Māhātmya (Sacred Geography & Ritual Soteriology)
সংবাদৰূপে পৃথিৱী (ধৰা) বৰাহক সোধে—তেওঁ সদায় ক’ত বাস কৰে, তেওঁৰ পৰম আশ্ৰয়/লোকাসন কি, আৰু কোন কৰ্মে প্ৰাণীক মৃত্যুৰ পিছত “উত্তম” গতি দিয়ে। বৰাহে কোকামুখ—বদৰী নামেও খ্যাত—ক নিজৰ অতি প্ৰিয় আৰু অতি পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ বুলি মহিমা কৰে; ই এক গোপন তীৰ্থ, য’ত তেওঁৰ “পৰম ৰূপ” দৰ্শন হয়। তাৰ পিছত কৌশিকী নদীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত নামধাৰী জলস্থান, ধাৰা, সৰোবৰ, বটবৃক্ষ আৰু শিলাত স্নান, ৰাত্ৰি-উপোষিত/অহোৰাত্ৰ ব্ৰত আৰু সংযমিত আচৰণৰ বিধিবদ্ধ নিৰ্দেশ দিয়ে। প্ৰতিটো অনুশীলন কৰ্মশুদ্ধি, নিৰ্দিষ্ট দ্বীপ বা লোকত পুনর্জন্ম আৰু শেষত বৰাহ/বিষ্ণুৰ ধামলৈ গমন—এই ধৰণে পৃথিৱীকেন্দ্ৰিক পবিত্ৰ পৰিবেশ আৰু নৈতিক সংযমৰ শিক্ষাৰূপে বৰ্ণিত।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 140
Verse 1
अथ कोकामुख(बदरी) माहात्म्यम्॥ धरण्युवाच॥ श्रुतानि देवस्थानानि त्वया प्रोक्तानि यान्युत॥ कस्मिंस्तिष्ठसि नित्यं त्वं तद्भवान्वक्तुमर्हति॥
এতিয়া কোকামুখ (বদৰী) মাহাত্ম্য। ধৰণীয়ে ক’লে: “তোমাৰ দ্বাৰা বৰ্ণিত দেৱস্থানসমূহ মই শুনিলোঁ। তুমি সদায় কোন ঠাইত নিবাস কৰা? সেই কথা আপুনি ক’বলৈ যোগ্য।”
Verse 2
किं च ते परमं स्थानं यत्र मूर्त्याकृतिर्भवान्॥ कस्मिन्स्थाने कृतं कर्म येन यात्युत्तमां गतिम्॥
আৰু তোমাৰ পৰম ধাম কোনটো, য’ত তুমি মূৰ্তি-আকৃতি ধৰি উপস্থিত থাকা? কোন ঠাইত কৰা কৰ্মৰ দ্বাৰা মানুহে উত্তম গতি, অৰ্থাৎ সৰ্বোচ্চ গন্তব্য, লাভ কৰে?
Verse 3
श्रीवराह उवाच॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि भक्तानां भक्तवत्सले॥ येषु स्थानेषु तिष्ठामि कथ्यमानानिमाञ्छृणु॥
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: হে দেবী, তত্ত্ব অনুসাৰে মোৰ কথা শুনা—ভক্তসকলৰ প্ৰতি স্নেহশীলা। যিসকল স্থানত মই অৱস্থিত থাকোঁ, সেইবোৰৰ বৰ্ণনা কোৱা হৈছে; সেয়া শুনা।
Verse 4
तव कोकामुखं नाम यन्मया पूर्वभाषितम्॥ बदरीति च विख्यातं गिरिराजशिलातलम्॥
যি স্থানৰ নাম কোকামুখ, যাক মই পূৰ্বে কৈছিলোঁ, সেয়া বদৰী বুলিও বিখ্যাত—গিৰিৰাজৰ শিলাময় ভূমিত।
Verse 5
स्थानं लोहर्गलं नाम म्लेच्छराजसमाश्रितम्॥ क्षणं चापि न मुञ्चामि एवमेतन्न संशयः॥
লোহাৰ্গল নামৰ এটা স্থান আছে, যি ম্লেচ্ছ ৰজাৰ আশ্ৰিত। মই এক মুহূৰ্ত্তৰ বাবেও তাক ত্যাগ নকৰোঁ—এয়াই সত্য, কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 6
सचैत्यम् पश्य मे स्थानं जगदेतच्चराचरम्॥ सर्वत्राहं वरारोहे न मन्न्यूनं हि जानते॥
পবিত্ৰ চৈত্যসহ মোৰ স্থান চোৱা: এই সমগ্ৰ জগত—চৰ আৰু অচৰ। হে সুন্দৰাঙ্গী, মই সৰ্বত্ৰ আছোঁ; সেয়ে কোনো ঠাইত মোক হীন বা অপূৰ্ণ বুলি নাজানিবা।
Verse 7
ये तु जानन्ति मां देवि गुह्यां कामगतिं मम॥ शीघ्रं कोकामुखं यान्तु मम कर्मपरायणाः॥
হে দেবী, যিসকলে মোক—মোৰ গুহ্য কামগতি—জানে, সিহঁতে মোৰ কৰ্ম-অনুষ্ঠানত পৰায়ণ হৈ শীঘ্ৰে কোকামুখলৈ যাওক।
Verse 8
ततो देववचः श्रुत्वा पृथिवी वाक्यमब्रवीत्॥ शिरस्यञ्जलिमाधाय निर्वृतेनान्तरात्मना॥
তেতিয়া দেৱতাৰ বচন শুনি পৃথিৱীয়ে ক’লে; মূৰত অঞ্জলি ধৰি, অন্তৰাত্মা নিৰ্বৃত আৰু প্ৰসন্ন হৈ উঠিল।
Verse 9
धरण्युवाच॥ सर्वतो लोकनाथेश परं कौतूहलं हि मे॥ कथं कोकामुखं श्रेष्ठं तद्भवान्वक्तुमर्हसि॥
ধৰণীয়ে ক’লে: হে লোকনাথেশ, সৰ্বদিশে লোকৰ ৰক্ষক! মোৰ মহৎ কৌতূহল আছে। কোকামুখ কেনেকৈ শ্ৰেষ্ঠ, সেয়া আপুনি ক’বলৈ যোগ্য।
Verse 10
यस्तु कोकामुखं गत्वा भूयो विनिवर्तते॥ कर्माणि तत्र कुर्वीत चेष्टं भवति चात्मनि॥
কিন্তু যি কোকামুখলৈ গৈ পুনৰ উভতি আহে, সি তাত বিধিবদ্ধ কৰ্মসমূহ কৰিব; আৰু ইচ্ছিত আত্মিক ফল নিজৰ ভিতৰতে প্ৰকাশ পায়।
Verse 11
यानि यानि च क्षेत्राणि त्वया पृष्टानि वै धरे। कोकामुखसमं स्थानं न भूतं न भविष्यति॥
হে ধৰে, তুমি যি যি তীৰ্থ-ক্ষেত্ৰৰ বিষয়ে সুধিছা, কোকামুখৰ সমান স্থান ন অতীতে আছিল, ন ভবিষ্যতে হ’ব।
Verse 12
मम सा परमा मूर्तिर्यां न जानन्ति गोपिताम्॥ स्थितं कोकामुखं नाम एतत्ते कथितं मया॥
এইয়াই মোৰ পৰম মূৰ্তি, যি গোপন আৰু সকলোৰে জ্ঞাত নহয়। তাত ‘কোকামুখ’ নামে এক স্থান অৱস্থিত—এই কথা মই তোমাক কৈ দিলোঁ।
Verse 13
श्रीवराह उवाच॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥ तस्मिन्कोकामुखं रम्यं कथ्यमानं मया।अनघे॥
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: হে দেবী, তুমি যি কথা মোক সুধিছা, সেয়া সত্য অনুসাৰে মোৰ পৰা শুনা। হে অনঘে, সেই বিষয়ে মনোৰম কোকামুখৰ বৰ্ণনা মই কৰি আছোঁ।
Verse 14
जलबिन्दुरिति ख्यातात्पर्वतात्पत्तनाद्भुवि॥ तत्तु गुह्यतमं देवि कृत्वा कर्म महौजसम्॥
‘জলবিন্দু’ নামে খ্যাত পৰ্বতৰ পৰা ধাৰা ভূমিকৈ পতিত হয়। হে দেবী, ই অতি গোপন; তাত মহৌজস্বী কৰ্ম-বিধি সম্পাদন কৰিব লাগে।
Verse 15
सर्वसङ्गान्परित्यज्य मम लोकं स गच्छति॥ विष्णुधारेति विख्याता कोकायां मम मण्डले॥
সকলো আসক্তি ত্যাগ কৰি সি মোৰ লোকলৈ গমন কৰে। কোকাত, মোৰ পবিত্ৰ মণ্ডলৰ ভিতৰত, ই ‘বিষ্ণুধাৰা’ নামে খ্যাত।
Verse 16
पर्वतात्पतिता भूमौ धारा मुसलसन्निभा॥ अहोरात्रोषितो भूत्वा स्नायात्तत्र प्रयत्नतः॥
পৰ্বতৰ পৰা পতিত হৈ ভূমিত এক ধাৰা বৈ যায়, যি বল আৰু আকাৰত মুসল সদৃশ। তাত দিন-ৰাত বাস কৰি, যত্নসহ তাত স্নান কৰিব লাগে।
Verse 17
जम्बूद्वीपे प्रजायेत जम्बूर्यत्र प्रतिष्ठिता ॥ जम्बूद्वीपं परित्यज्य जायते मम पार्श्वगः ॥
জম্বূদ্বীপত জন্ম হয়, য’ত জম্বূ (জামুন) বৃক্ষ প্ৰতিষ্ঠিত; তাৰ পাছত জম্বূদ্বীপ ত্যাগ কৰি সি মোৰ পাৰ্শ্বত অৱস্থিত হৈ, মোৰ সান্নিধ্যত জন্ম লাভ কৰে।
Verse 18
अग्निष्टोमसहस्राणां फलं प्राप्नोति मानवः । न मुह्यति स कर्तव्ये फलं प्राप्नोति चोत्तमम् ॥
মানৱে সহস্ৰ অগ্নিষ্টোম যজ্ঞৰ সমান পুণ্যফল লাভ কৰে। কৰ্তব্য বিষয়ে সি বিভ্ৰান্ত নহয়, আৰু উত্তম ফল প্ৰাপ্ত কৰে।
Verse 19
पश्यते परमां मूर्त्तिमेतां मम न संशयः ॥ तत्र विष्णुपदं नाम स्थानं कोकामुकाश्रितम् ॥
সি মোৰ এই পৰম মূৰ্ত্তি দৰ্শন কৰে—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। তাত ‘বিষ্ণুপদ’ নামে এক স্থান আছে, যি কোকামুকাৰ সৈতে সংযুক্ত।
Verse 20
एतत्कश्चिन्न जानाति धरे वाराहसंश्रितम् ॥ तस्मिन्कृतोदको देवि नरो रात्रावुपोषितः ॥
হে ধৰা, এই কথা কোনোবাই বিৰলেই জানে যে ই বৰাহ-সংপ্ৰদায়ৰ সৈতে সংযুক্ত। হে দেবী, যি নৰে তাত উদক-ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰে আৰু ৰাতি উপবাসে থাকে...
Verse 21
क्रौञ्चद्वीपे प्रजायेत मम भक्तिपरायणः ॥ तत्राथ मुञ्चति प्राणान्गुह्यस्थाने परे मम ॥
মোৰ ভক্তিত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ হৈ সি ক্রৌঞ্চদ্বীপত জন্ম লাভ কৰে; আৰু তাতেই, মোৰ পৰম গুহ্য স্থানত, সি প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 22
सर्वसङ्गान्परित्यज्य मम लोके स गच्छति ॥ अस्ति विष्णुसरो नाम क्रीडितं यत्त्वया सह ॥
সকলো আসক্তি পৰিত্যাগ কৰি সি মোৰ লোকলৈ গমন কৰে। ‘বিষ্ণুসৰ’ নামে এটা সৰোবৰ আছে—য’ত তোমাৰ সৈতে ক্ৰীড়া সংঘটিত হৈছিল।
Verse 23
यत्र दंष्ट्राप्रहारेण चाहृतासि वसुन्धरे ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत प्रातःकाले वसुन्धरे ॥
হে বসুন্ধৰা (পৃথিৱী), য’ত দংশ্ট্ৰাৰ প্ৰহাৰে তোমাক উঠাই অনা হৈছিল, হে পৃথিৱী, তাত প্ৰাতঃকালে নিশ্চয় স্নান কৰা উচিত।
Verse 24
सर्वपापविशुद्धात्मा मम लोकं स गच्छति ॥ सोमतीर्थमिति ख्यातं कोकायां मम मण्डले ॥
সকলো পাপৰ পৰা শুদ্ধ আত্মা হৈ সি মোৰ লোকলৈ গমন কৰে। মোৰ মণ্ডলৰ ভিতৰত কোকাত ই ‘সোমতীৰ্থ’ নামে খ্যাত।
Verse 25
यत्र पञ्चशिलाभूभिर्विष्णुनाम्ना तथाङ्किता ॥ यस्तत्र कुरुते स्नानं पञ्चरात्रोषितो नरः ॥
য’ত বিষ্ণুনাম অঙ্কিত পঞ্চশিলাৰে ভূমি চিহ্নিত—যি নৰ পঞ্চৰাত্ৰি নিৱাস/ব্ৰত পালন কৰি তাত স্নান কৰে...
Verse 26
गोमेदे जायते द्वीपे मम मार्गानुसारकः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्गुह्यक्षेत्रे परे मम ॥
যি মোৰ পথ অনুসৰণ কৰে সি ‘গোমেদ’ নামে দ্বীপত জন্ম লাভ কৰে; আৰু তাতেই মোৰ পৰম গুহ্যক্ষেত্ৰত সি প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 27
सर्वपापविनिर्मुक्तः शुद्धात्मा मां स पश्यति ॥ तुङ्गकूटेतिविख्यातं कोकायां मम मण्डले ॥
সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত আৰু শুদ্ধ আত্মাসম্পন্ন সেইজন মোক দর্শন কৰে। মোৰ পবিত্ৰ মণ্ডলৰ ভিতৰত কোকা দেশত ‘তুঙ্গকূট’ নামে খ্যাত এক স্থান আছে।
Verse 28
कुशद्वीपं समासाद्य मम लोकेषु तिष्ठति ॥ अनित्यमाश्रमं नाम क्षेत्रकर्मसुखावहम् ॥
কুশদ্বীপত উপনীত হৈ সি মোৰ লোকসমূহত বাস কৰে। তাত ‘অনিত্যামাশ্ৰম’ নামে এক আশ্ৰম আছে, যি ক্ষেত্ৰত কৰা পুণ্যকৰ্মৰ ফলস্বৰূপ সুখ দান কৰে।
Verse 29
देवाश्च यं न जानन्ति किंपुनर्मनुजादयः ॥ तत्र स्नात्वा वरारोहे अहोरात्रोषितो नरः ॥
যি স্থান দেবতাসকলেও নাজানে—মানৱ আদি তেন্তে কেনেকৈ জানিব—হে সুন্দৰ নিতম্বিনী, তাত স্নান কৰি যি নৰ এক দিন আৰু এক ৰাতি অৱস্থান কৰে…
Verse 30
जायते पुष्करद्वीपे मम कर्मपरायणः ॥ अथ तत्र मृतो भूमे पुण्यक्षेत्रे महाशुचिः ॥
সি পুষ্কৰদ্বীপত পুনর্জন্ম লাভ কৰে, মোৰ বিধিবদ্ধ কৰ্মত পৰায়ণ হৈ। আৰু হে ভূমিদেৱী, যদি সি তাত সেই পুণ্যক্ষেত্ৰত মৃত্যু বরণ কৰে, তেন্তে সি অতি শুদ্ধ হয়।
Verse 31
सर्वपापविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति ॥ अस्त्यत्राग्निसरो नाम परं गुह्यं मम स्थितम् ॥
সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ সি মোৰ লোকলৈ গমন কৰে। ইয়াত ‘অগ্নিসৰ’ নামে এক স্থান আছে, যি পৰম গোপন আৰু মোৰেই অধিষ্ঠানৰূপে স্থাপিত।
Verse 32
पञ्च धाराः पतन्त्यत्र गिरिकुञ्जसमाश्रिताः ॥ तत्र चापि कृतस्नानः पञ्चरात्रोषितो नरः ॥
ইয়াত পৰ্বতৰ ঝোপ-ঝাড়ৰ মাজত আশ্ৰয় লৈ পাঁচটা ধাৰা পৰে। তাত স্নান কৰি যি নৰ পাঁচ ৰাতি অৱস্থান কৰে…
Verse 33
कुशद्वीपे च जायेत मम कर्मपरायणः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म महौजसम् ॥
সেইজন কুশদ্বীপত জন্ম লয়, মোৰ বিধেয় কৰ্মত একাগ্ৰ। তাৰ পাছত মহাশক্তিসম্পন্ন কৰ্ম কৰি তাতেই প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 34
कुशद्वीपात्परिभ्रष्टो ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ अस्ति ब्रह्मसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
কুশদ্বীপৰ পৰা বিচ্যুত হৈ সি ব্ৰহ্মলোকলৈ যায়। তাত ‘ব্ৰহ্মসৰ’ নামে এক গোপন তীৰ্থক্ষেত্ৰ আছে—মোৰ পৰম পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ।
Verse 35
यत्र धारा पतत्येका पुण्या भूमिशिलातले ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चरात्रोषितो नरः ॥
য’ত এক পুণ্য ধাৰা ভূমিৰ শিলাতলত পৰে—তাত পাঁচ ৰাতি অৱস্থান কৰা নৰে স্নান কৰিব লাগে।
Verse 36
वसते सूर्यलोकेषु मम मार्गानुसारकः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्सूर्यधारां समाश्रितः ॥
মোৰ পথ অনুসৰণ কৰা সি সূৰ্যলোকসমূহত বাস কৰে। তাৰ পাছত ইয়াত ‘সূৰ্যধাৰা’ আশ্ৰয় লৈ সি প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 37
एका धारा पतत्यत्र देवि पूर्णा शिलोच्चयात् ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत एकमेकं दिनं तथा
হে দেবি, ইয়াত শিলাময় উচ্চতাৰ পৰা পানীৰ এক পূৰ্ণ ধাৰা পতিত হয়। তাত মানুহে দিনেদিনে ক্ৰমে ক্ৰমে স্নান কৰিব লাগে।
Verse 38
सप्तरात्रोषितो भूत्वा मम कर्म समाश्रितः ॥ स्नात्वा सप्तसमुद्रेषु लब्धसंज्ञः समाहितः
সাত ৰাতি অৱস্থান কৰি, মোৰ কহা কৰ্ম-ৱ্ৰতসমূহৰ আশ্ৰয় লৈ, আৰু সাত সমুদ্ৰত স্নান কৰি, সি পুনৰ চেতনা লাভ কৰে আৰু মনত সমাহিত হয়।
Verse 39
सप्तद्वीपेषु विहरेन् मम कर्मपरायणः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान् मम भक्तिसमन्वितः
মোৰ কহা কৰ্মত পৰায়ণ হৈ সি সাত দ্বীপত বিচৰণ কৰক। তাৰ পাছত তাতেই, মোৰ ভক্তিৰে সংযুক্ত হৈ, সি নিজৰ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 40
सप्तद्वीपमत्क्रम्य मम लोकं तु गच्छति ॥ अस्ति धर्मोद्भवं नाम तस्मिन् क्षेत्रे परे मम
সাত দ্বীপ অতিক্ৰম কৰি সি নিশ্চয়েই মোৰ লোকলৈ যায়। মোৰ সেই পৰম পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত ‘ধৰ্মোদ্ভৱ’ নামে এক স্থান আছে।
Verse 41
गिरिकुञ्जात् पतत्येका धारा भूमितले शुभा ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत एकरात्रोषितो नरः
গিৰিকুঞ্জৰ পৰা এক শুভ ধাৰা ভূমিতললৈ পতিত হয়। এক ৰাতি অৱস্থান কৰি মানুহে তাত স্নান কৰিব লাগে।
Verse 42
स वैश्यो जायते शूद्रो मम कर्मपरायणः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान् गुह्ये देवि शिलोच्चये
সেই বৈশ্যজনো মম উপদিষ্ট কৰ্মত পৰায়ণ হৈ শূদ্ৰ ৰূপে জন্ম লাভ কৰে। তেতিয়া, হে দেবী, সেই গুহ্য শিলোচ্চয়ত সি নিজৰ প্ৰাণবায়ু ত্যাগ কৰে।
Verse 43
साङ्गयज्ञं सदक्षिण्यं भुक्त्वा मां प्रतिपद्यते ॥ अस्ति कोटिवटं नाम क्षेत्रं गुह्यं परं मम
অঙ্গসহ যজ্ঞ আৰু যথোচিত দক্ষিণাৰ ফল ভোগ কৰি সি মোক লাভ কৰে। ‘কোটিবট’ নামে মোৰ এক গুহ্য, পৰম পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ আছে।
Verse 44
एका धारा पतत्यत्र वटमूलमुपाश्रिता ॥ तत्र स्नानं तु कुरुते नरो रात्रावुपोषितः
ইয়াত এটা একমাত্ৰ ধাৰা পৰে, যি বটগছৰ মূলত আশ্ৰয় লয়। ৰাতি উপবাস কৰি থকা নৰে তাত স্নান কৰে।
Verse 45
यावन्ति वटपत्राणि तस्मिञ्छृङ्गे परे मम ॥ तावद्वर्षसहस्राणि रूपसम्पत्समन्वितः
মোৰ সেই পৰম শৃংগত থকা বটগছৰ যিমান পাত আছে, সিমান হাজাৰ হাজাৰ বছৰ সি ৰূপ-সম্পদে সমন্বিত হৈ থাকে।
Verse 46
अग्निवर्णस्ततो भूत्वा मम लोकं स गच्छति॥ पापप्रमोचनं नाम गुह्यमस्मिन्परं मम
তাৰ পাছত অগ্নিৰ দৰে তেজস্বী হৈ সি মোৰ লোকলৈ যায়। ইয়াত ‘পাপমোচন’ নামে মোৰ এক গুহ্য, পৰম স্থান আছে—পাপ নাশক।
Verse 47
पतत्येकतमा धारा स्थूला कुम्भसमा ततः॥ यस्तत्र कुरुते स्नानमहोरात्रोषितो नरः॥
তাত একেটি ধাৰা পৰে—ঘটৰ মাপৰ দৰে ডাঠ। যি মানুহে তাত স্নান কৰে আৰু সম্পূৰ্ণ দিন-ৰাত তাত অৱস্থান কৰে,
Verse 48
जायते च चतुर्वेदी मम कर्मपरायणः॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्कौशिकीमाश्रितो नदीम्॥
সেইজন চাৰিও বেদত পাৰদৰ্শী হয় আৰু মোৰ বিধান কৰা কৰ্মত পৰায়ণ হয়। তাৰ পাছত কৌশিকী নদীৰ আশ্ৰয় লৈ তাতেই প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 49
यस्तत्र कुरुते स्नानं पञ्चरात्रोषितो नरः॥ मोदते वासवे लोके मम मार्गानुसारिणि॥
যি মানুহে তাত স্নান কৰে আৰু পাঁচ ৰাতি তাত অৱস্থান কৰে, সি মোৰ পথ অনুসৰণ কৰি বাসৱ (ইন্দ্ৰ)ৰ লোকত আনন্দ লাভ কৰে।
Verse 50
तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम कर्मपरायणः॥ वासवं लोकमुत्सृज्य मम लोकं च गच्छति॥
তাৰ পাছত তাতেই সি মোৰ বিধান কৰা কৰ্মত পৰায়ণ হৈ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে; আৰু বাসৱৰ লোক ত্যাগ কৰি মোৰ লোকলৈ গমন কৰে।
Verse 51
यमव्यसनकं नाम गुह्यमस्ति परं मम॥ स्रोतॊ वहति तत्रैकं कौशिकीमाश्रितं नदीम्॥
যমব্যসনক নামে এটা গোপন তীৰ্থ আছে, যি মোৰ অতি প্ৰিয়। তাত একেটি স্ৰোত বয়, কৌশিকী নদীৰ সৈতে সংযুক্ত।
Verse 52
यस्तत्र कुरुते स्नानमेकऱात्रोषितो नरः॥ न स गच्छति दुर्गाणि यमस्य व्यसनं महत्॥
যি নৰ তাত এক ৰাতি থাকি স্নান কৰে, সি যম-সম্পৰ্কীয় মহা দুঃখযুক্ত কঠিন পথসমূহলৈ নাযায়।
Verse 53
अथ तत्र त्यजेत्प्राणान्मम कर्मपरायणः॥ विशुद्धो मुक्तपापोऽसौ मम लोकं स गच्छति॥
তাৰ পাছত, যদি সি মোৰে কোৱা কৰ্তব্যত নিবিষ্ট হৈ তাতেই প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, তেন্তে সি বিশুদ্ধ, পাপমুক্ত হৈ মোৰ লোকলৈ গমন কৰে।
Verse 54
मातङ्गं नाम विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम॥ स्रोतॊ वहति तत्रैव आश्रितं कौशिकीं नदीम्॥
সেই ক্ষেত্ৰত ‘মাতঙ্গ’ নামে খ্যাত এক স্থান আছে, যি মোৰ অতি প্ৰিয়। তাতেই কৌশিকী নদীৰ সৈতে সংযুক্ত এক স্ৰোত বয়।
Verse 55
विद्वाञ्छुचिश्च जायेत ममकामर्नुसारकः॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्गुह्ये देवि परे मम॥
সি বিদ্বান আৰু শুচি হয়, মোৰ ইচ্ছাৰ অনুসৰণকাৰী। তাৰ পাছত, হে দেবী, মোৰ অতি প্ৰিয় সেই গুহ্য স্থানে সি তাতেই প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 56
मुक्त्वा किम्पुरुषं भेदं मम लोकं च गच्छति॥ अस्ति वज्रभवं नाम गुह्ये तस्मिन्परं मम॥
কিম্পুৰুষ হোৱাৰ ভেদ ত্যাগ কৰি সি মোৰ লোকলৈ যায়। সেই গুহ্য, মোৰ অতি প্ৰিয় স্থানে ‘বজ্ৰভৱ’ নামে এক তীৰ্থ আছে।
Verse 57
स्रोतो वहति तत्रैकमाश्रितं कौशिकीं नदीम् ॥ स्नानं करोति यस्तत्र एकरात्रोषितो नरः ॥
তাত একমাত্ৰ স্ৰোত বয়, যি কৌশিকী নদীৰ সৈতে সংযুক্ত। যি নৰ তাত এক ৰাতি অৱস্থান কৰি স্নান কৰে, সি নিৰ্দিষ্ট ফল লাভ কৰে।
Verse 58
जायते शक्रलोके तु मम कर्मानुसारकः ॥ शरीरचक्रसङ्घाते वज्रहस्तस्वरूपकः ॥
সি নিশ্চয় মোৰ বিধান অনুসাৰে শক্ৰলোকত জন্ম লয়। দেহ-ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ সমষ্টিত সি ‘বজ্ৰহস্ত’—বজ্ৰধাৰী—ৰূপে প্ৰকাশ পায়।
Verse 59
तत्र स्नानप्रभावेण जायते नात्र संशयः ॥ अथात्र मुच्यते प्राणान्मम चिन्तनतत्परः ॥
তাত স্নানৰ প্ৰভাৱত সি জন্ম লাভ কৰে—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। তাৰ পাছত মোৰ চিন্তনত একাগ্ৰ হৈ, সি ইয়াতেই প্ৰাণত্যাগ কৰি মুক্ত হয়।
Verse 60
शक्रलोकमतिच्रम्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ तत्र त्रिक्रोशमात्रेण गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
শক্ৰলোক অতিক্ৰম কৰি সি মোৰ লোকত উপনীত হয়। তাত তিন ক্ৰোশ পৰিমাণৰ ভিতৰত মোৰ পৰম গোপন পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ (ক্ষেত্ৰ) আছে।
Verse 61
शक्ररुद्रेति विख्यातं तस्मिन्कोकाशिलातले ॥ स्नानं करोति यस्तत्र त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥
‘শক্ৰ-ৰুদ্ৰ’ নামে বিখ্যাত কোকাশিলা শিলাতলত, যি নৰ ত্ৰিৰাত্ৰ উপবাস কৰি তাত স্নান কৰে, সি নিৰ্দিষ্ট ফল লাভ কৰে।
Verse 62
अस्ति चान्यन्महद्भद्रे क्षेत्रे गुह्ये विशेषितम् ॥ मनुजा येन गच्छन्ति मुक्त्वा संसारसागरम् ॥
হে মহাভদ্ৰে, সেই গুপ্ত পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত আন এটা বিশেষভাবে নিৰ্দিষ্ট মহৎ বৈশিষ্ট্য আছে; যাৰ দ্বাৰা মানুহে সংসাৰ-সাগৰ পাৰ হৈ মুক্তিৰ পথত অগ্ৰসর হয়।
Verse 63
कृतोदकस्तत्र भद्रे अहोरात्रोषितो नरः ॥ जायते शाल्मलिद्वीपे मम कर्मानुसारिणि ॥
তাত, হে ভদ্ৰে, যি নৰে জল-ক্ৰিয়া (কৃতোদক) সম্পন্ন কৰি এটা সম্পূৰ্ণ দিন-ৰাতি অৱস্থান কৰে, সি মোৰ বিধান অনুসাৰে শাল্মলীদ্বীপত জন্ম লাভ কৰে।
Verse 64
तत्राथ मुंचते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥ शाल्मलिद्वीपमुत्सृज्य मम पार्श्वे स तिष्ठति ॥
তাৰ পাছত তাতেই, মোৰ নিৰ্ধাৰিত কৰ্ম-অনুশাসনত স্থিৰ হৈ সি প্ৰাণ ত্যাগ কৰে; আৰু শাল্মলীদ্বীপ ত্যাগ কৰি সি মোৰ কাষতে অৱস্থিত থাকে।
Verse 65
तस्मिन्क्षेत्रे महागुह्ये परमस्ति फलोदयम् ॥ विष्णुतीर्थमिति ख्यातं मम भक्तसुखावहम् ॥
সেই মহাগুপ্ত ক্ষেত্ৰত পৰম ফল-উদয় আছে। ই ‘বিষ্ণু-তীৰ্থ’ নামে খ্যাত, মোৰ ভক্তসকলৰ সুখ-কল্যাণদায়ক।
Verse 66
ततः पर्वतमध्यात्तु कोकायां पतते जलम् ॥ त्रिस्रोतसं महाभागे सर्वसंसारमोक्षणम् ॥
তাৰ পাছত, হে মহাভাগ্যে, পৰ্বতৰ মধ্যভাগৰ পৰা জল কোকাৰ ভিতৰত পতিত হয়—ই ‘ত্ৰিস্ৰোতস’ (তিনিধাৰাৰ সঙ্গম), যাক সমগ্ৰ সংসাৰ-মোচনৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Verse 67
तस्मिन् कृतोदको भूमे छित्त्वा संसारबन्धनम् ॥ वायोः स भवनं प्राप्य वायुभूतस्तु तिष्ठति ॥
হে ভূমি! তাত উদক-ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি আৰু সংসাৰ-বন্ধন ছেদন কৰি, সি বায়ুৰ ধাম লাভ কৰে আৰু বায়ু-স্বৰূপ হৈ তাত স্থিত থাকে।
Verse 68
तत्राथ मुंचते प्राणान् मम कर्मसु निष्ठितः ॥ वायुलोकमतिक्रंय मम लोकं स गच्छति ॥
তাৰ পাছত, মোৰ বিধানিত কৰ্মত নিষ্ঠ হৈ, সি তাতেই প্ৰাণ ত্যাগ কৰে; বায়ুলোক অতিক্ৰম কৰি সি মোৰ লোকলৈ গমন কৰে।
Verse 69
अस्ति तत्र वरं स्थानं सङ्गमं कौशिकोकयोः ॥ सर्वकामिकेति विख्याता शिला तिष्ठति चोत्तरे ॥
তাত এটা উৎকৃষ্ট স্থান আছে—কৌশিকী আৰু ওকাৰ সঙ্গম; আৰু উত্তৰে ‘সৰ্বকামিকা’ নামে খ্যাত এটা শিলা অৱস্থিত।
Verse 70
तत्र यः कुरुते स्नानमहो रात्रोषितो नरः ॥ विस्तीर्णे जायते वंशे जातिं स्मरति चात्मनः ॥
তাত যি নৰ স্নান কৰে আৰু এটা দিন-ৰাতি অৱস্থান কৰে, সি বিস্তৃত বংশত জন্ম লাভ কৰে আৰু নিজৰ জন্ম (পূৰ্ব-উৎপত্তি) স্মৰণ কৰে।
Verse 71
स्वर्गे वा यदि वा भूमौ यं यं कामयते नरः ॥ तं तं प्राप्नोति वै कामं स्नातमात्रः शिलातले ॥
স্বৰ্গতেই হওক বা ভূমিতেই হওক, নৰে যি যি কামনা কৰে, শিলা-তলত কেৱল স্নান কৰিলেই সি সেই সেই কাম নিশ্চিতভাৱে লাভ কৰে।
Verse 72
अस्ति मत्स्यशिला नाम गुह्यं कोकामुखे वरम् ॥ धाराः पतन्ति तिस्रो वै कौशिकीमाश्रिता नदीम् ॥
কোকাৰ ‘মুখ’ত মৎস্যশিলা নামে এক উৎকৃষ্ট গুহ্য তীৰ্থ আছে। তাত তিনিধাৰা নিশ্চয় পতিত হয় আৰু কৌশিকী নদীত মিলিত হয়।
Verse 73
तत्र च स्नायमानस्तु यदि मत्स्यं प्रपश्यति ॥ ततो जानाम्यहं देवि प्राप्तो नारायणः स्वयम् ॥
আৰু তাত স্নান কৰি থাকোঁতে যদি কোনোবাই মাছ দেখে, হে দেবী, তেন্তে মই জানো যে নাৰায়ণ স্বয়ং উপস্থিত (প্ৰকট) হৈছে।
Verse 74
तत्र मत्स्यं पुनर्दृष्ट्वा यजमानस्तु सुन्दरि ॥ दद्यादर्घ्यं ततो भद्रे मधुलाजसमन्वितम् ॥
হে সুন্দৰি, তাত মাছটো পুনৰ দেখা পালে যজমান, হে ভদ্ৰে, তেতিয়া মধু আৰু লাজ (ভাজা ধান)সহ অৰ্ঘ্য দান কৰিব।
Verse 75
यस्तत्र कुरुते स्नानं देवि गुह्ये ततः परे ॥ तिष्ठते पद्मपत्रे तु सोत्तरे मेरुसंश्रिते ॥
হে দেবী, যি তাত সেই পৰম গুহ্য স্থানত স্নান কৰে, সি উত্তৰ দিশত মেরুত আশ্ৰিত পদ্মপাতৰ ওপৰত অৱস্থান কৰে।
Verse 76
अथ संप्राप्य मुच्येत मत्स्यं गुह्यं परं मम ॥ मेरुशृङ्गं समुल्लङ्घ्य गम लोकं च गच्छति ॥
তাৰ পাছত মোৰ সেই পৰম গুহ্য মৎস্য লাভ কৰি মানুহ মুক্ত হয়; মেরুৰ শৃঙ্গ অতিক্ৰম কৰি ‘গম’ নামে লোকলৈ গমন কৰে।
Verse 77
पञ्चयोजनविस्तारं क्षेत्रं कोकामुखं मम ।। यस्त्वेतत्तु विजानाति न स पापेन लिप्यते ॥
মোৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ ‘কোকামুখ’ পাঁচ যোজন বিস্তৃত। যিয়ে ইয়াক সত্যৰূপে বুজে, সি পাপৰ দ্বাৰা লিপ্ত নহয়।
Verse 78
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ।। तस्मिन्कोकामुखे रम्ये तिष्ठामि दक्षिणामुखः ॥
হে বসুন্ধৰে, মই তোমাক আৰু কিছুমান ক’ম—শুনা। সেই মনোৰম কোকামুখত মই দক্ষিণমুখে অৱস্থিত থাকোঁ।
Verse 79
शिलाचन्दनसङ्काशं देवानामपि दुर्लभम् ।। वराहरूपमादाय तिष्ठामि पुरुषाकृतिः ॥
শিলা আৰু চন্দনৰ সদৃশ, দেৱতাসকলৰ বাবেও দুৰ্লভ—বৰাহৰূপ ধাৰণ কৰি মই মানুহ-সদৃশ দেহে স্থিত থাকোঁ।
Verse 80
वामोन्नतमुखं कृत्वा वामदंष्ट्रासमुन्नतम् ।। पश्यामि च जगत्सर्वं ये च भक्ताः मम प्रियाः ॥
মই মোৰ মুখ বাওঁফালে উঠাই, আৰু বাওঁ দন্ত উৰ্ধ্বে তুলি, সমগ্ৰ জগতক চাওঁ—আৰু মোৰ প্ৰিয় ভক্তসকলকো।
Verse 81
यदि कोकामुखं गच्छेत् कदाचित्कालपर्यये ।। मा ततो विनिवर्त्तेत यदीच्छेन्मम तुल्यताम् ॥
যদি কোনোবাই কেতিয়াবা সময়ৰ পৰিবর্তনৰ ক্ষণত কোকামুখলৈ যায়, তেন্তে যদি সি মোৰ সদৃশতা বিচাৰে, তাতৰ পৰা উভতি নাহিব।
Verse 82
गुह्यानां परमं गुह्यमेतत्स्थानं परं महत् ।। सिद्धानां परमा सिद्धिर्गुह्यं कोकामुखं परम् ॥
গুপ্ত বিষয়সমূহৰ মাজত এইয়েই পৰম গুপ্ত—এই স্থান পৰাত্পৰ আৰু মহৎ। সিদ্ধসকলৰ বাবে ই পৰম সিদ্ধি; কোকামুখ পৰম গুপ্ত।
Verse 83
न च सांख्येन योगेन सिद्धिं यान्ति महापराम् ।। याति कोकामुखं गत्वा रहस्यं कथितं मया ॥
সাংখ্যেৰে বা যোগেৰে তেওঁলোকে মহাপৰম সিদ্ধি নাপায়। কোকামুখলৈ গৈহে সেই সিদ্ধি লাভ হয়—এই গোপন কথা মই কৈছোঁ।
Verse 84
एवं श्रेष्ठे महाभागे यत्त्वया परिपृच्छिम् ।। परमं कथितं सर्वं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसे ॥
এইদৰে, হে শ্ৰেষ্ঠ মহাভাগ, তুমি যি সুধিছিলা সেয়া কোৱা হ’ল। পৰম সকলো কথা ব্যাখ্যা কৰা হ’ল—এতিয়া আৰু কি শুনিব খোজা?
Verse 85
य एतत्कथितं भूमे कोकामुखमनुत्तमम् ।। तारिताḥ पितरस्तेन दश पूर्वास्तथा पराः ॥
হে ভূমি, যিজনক এই অনুত্তম কোকামুখ বিষয়ে কোৱা হয়, তেওঁৰ দ্বাৰা পিতৃসকল উদ্ধাৰ পায়—আগৰ দহ পুৰুষ আৰু তাৰো পৰৱৰ্তীসকল।
Verse 86
मृतो वा तत्र जायेत शुद्धे भागवते कुले ।। अनन्यमानसो भूत्वा मम मार्गप्रदर्शकः ॥
অথবা মৃত্যুৰ পিছত সি তাতেই শুদ্ধ ভাগৱত কুলত জন্ম লয়। একাগ্ৰচিত্ত হৈ সি মোৰ পথৰ পথপ্ৰদৰ্শক হয়।
Verse 87
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं कल्य उत्थाय मानवः ॥ त्यक्त्वा पञ्चशतं जन्म मम भक्तश्च जायते ॥
যি মানুহে প্ৰভাতে উঠি নিয়মিতভাৱে এই কথা শুনে, সি পাঁচশ জন্ম ত্যাগ কৰি মোৰ ভক্ত হৈ উঠে।
Verse 88
य एतत्पठते नित्यं कोकाख्यानं तथोषसि ॥ गच्छते परमं स्थानमेवमेतन्न संशयः ॥
যি কোনোবাই প্ৰভাতে নিয়মিতভাৱে এই কোকা-আখ্যানে পাঠ কৰে, সি পৰম ধাম লাভ কৰে—এয়ে সত্য, কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 89
श्रीवराह उवाच ॥ नास्ति कोकामुखात्क्षेत्रं श्रेष्ठं कोकामुखाच्छुचि ॥ नास्ति कोकामुखात्स्थानं नास्ति कोकामुखात्प्रियम् ॥
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: হে শুচি জন, কোকামুখাৰ তুলনাত শ্ৰেষ্ঠ কোনো তীৰ্থক্ষেত্ৰ নাই। কোকামুখাৰ ওপৰত কোনো ধাম নাই; কোকামুখাতকৈ প্ৰিয় একো নাই।
Verse 90
जायते विपुले शुद्धे मम मार्गानुसारिणि ॥ तत्राथ मुञ्चति प्राणान्विष्णुधारां समाश्रितः ॥
সেই বিপুল আৰু শুদ্ধ ভূমিত, মোৰ পথ অনুসৰণকাৰী হৈ, বিষ্ণুধাৰাৰ আশ্ৰয় লৈ মানুহে তাতেই প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 91
चतुर्धाराः पतन्त्यत्र पर्वतादुच्छ्रयं श्रिताः ॥ यस्तत्र कुरुते स्नानं पञ्चरात्रोषितो नरः ॥
ইয়াত পৰ্বতৰ উচ্চতাৰ পৰা নামি অহা চাৰিধাৰা প্ৰবাহিত হয়। যি মানুহে তাত পাঁচ ৰাতি থাকি স্নান কৰে, সি কোৱা পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 92
सूर्यलोकमतिग्रम्य मम लोकं तु गच्छति ॥ अस्ति धेनुवटं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
সূৰ্যলোক অতিক্ৰম কৰি সি নিশ্চয়েই মোৰ লোকলৈ যায়। মোৰ এক পৰম গুহ্য পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ আছে, ‘ধেনুৱট’ নামেৰে খ্যাত।
Verse 93
तिष्ठते तु वरारोहे मम मार्गानुसारिणि ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥
হে সুন্দৰ নিতম্বৱতী, সি মোৰ পথ অনুসৰণ কৰি তাতেই স্থিত থাকে। তাত সি অতি দুৰূহ কৰ্ম সম্পন্ন কৰি প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 94
स्नानं कुर्वन्ति ये तत्र एकरात्रोषिता नराः ॥ भेदं किम्पुरुषं प्राप्य जायते नात्र संशयः ॥
যিসকল মানুহে তাত স্নান কৰে আৰু এক ৰাতি বাস কৰে, তেওঁলোকে কিম্পুৰুষ অৱস্থা লাভ কৰে; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 95
दंष्ट्राङ्कुरेति विख्यातं यत्र कोका विनिःसृता ॥ एतद्गुह्यं न जानन्ति यतो मुञ्चन्ति जन्तवः ॥
যি স্থান ‘দংষ্ট্ৰাঙ্কুৰ’ নামেৰে খ্যাত, য’ত কোকা প্ৰকাশ পাইছিল। জীৱসমূহে এই গুহ্য ৰহস্য নাজানে, সেই কাৰণেই তাত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে।
Verse 96
तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम कर्मण्यवस्थितः ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥
তাত সি মোৰ কৰ্ম-ধৰ্মত স্থিত হৈ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে। সকলো আসক্তি ত্যাগ কৰি সি মোৰ লোকলৈ গমন কৰে।
Verse 97
ये मां स्मरन्ति वै भूमे पुरुषा मुक्तकिल्बिषाः ॥ तत्र कुर्वन्ति कर्माणि शुद्धाः संसारमोक्षणे ॥
হে ভূমি, যিসকল পুৰুষে মোক স্মৰণ কৰে, তেওঁলোক পাপৰ পৰা মুক্ত হয়; শুদ্ধ হৈ তেওঁলোকে তাত সংসাৰ-মোচনৰ উদ্দেশ্যে কৰ্ম সম্পাদন কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter frames liberation-oriented practice as disciplined engagement with a sacred landscape: purification through snāna and regulated observance, coupled with detachment (sarva-saṅga-parityāga) and sustained devotion. Philosophically, it presents a graded soteriology where actions performed at specific tīrthas within Kokāmukha produce moral purification, clarity in duty, and eventual access to Varāha/Vişṇu’s realm, emphasizing that hidden (guhya) places and forms require correct knowledge and conduct rather than mere abstract speculation.
No explicit tithi, nakṣatra, lunar month, or seasonal rite is specified. Timing is instead expressed through durational observances: ekarātra (one night), ahorātra (day-and-night), trirātra (three nights), pañcarātra (five nights), and saptarātra (seven nights), often paired with upoṣita (fasting/overnight restraint) and sometimes prātaḥkāla (morning) bathing.
By staging instruction as Varāha’s response to Pṛthivī’s inquiry, the text situates Earth as a moral and pedagogical partner. It treats rivers, falls, stones, trees, and lakes as ethically charged sites where human restraint (fasting, careful bathing, non-attachment) aligns personal conduct with terrestrial sanctity. The implied ecological ethic is that the landscape is not inert property but a living sacred system; correct behavior within it yields purification and social order, while knowledge of ‘guhya’ places encourages careful, non-exploitative engagement with the environment.
The chapter’s narrative is primarily the Varāha–Pṛthivī dialogue and does not foreground dynastic genealogies or named sages. It mentions broad social categories and cosmological populations (e.g., manuṣya, deva, siddha; also varṇa references such as vaiśya and śūdra in outcomes of practice), and it includes a brief reference to a ‘mleccha-rāja’ in connection with Lohārgala, but no detailed lineage lists or royal chronologies are provided.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.