Adhyaya 125: The Cycle of Māyā (Illusory Causation and Perceptual Reversal)
Māyācakra
Philosophical-Discourse (Māyā doctrine) with Ethical-Instruction
সূতে বৰ্ণনা কৰে যে পূৰ্বে শ্ৰৱণ কৰা শুভ আৰু শুদ্ধিকৰ আচাৰ শুনি পৃথিৱীয়ে বৰাহ (বিষ্ণু)ক সোধে—মায়া কি, কেনেকৈ কাৰ্য কৰে, আৰু কিয় তাক “মায়া” বোলা হয়। বৰাহ ক’লে, মায়া এনে এক তত্ত্ব যিয়ে প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়াত উলট-পালট আৰু আৱৰণ ঘটায়—বৰষুণ-খৰাং, চন্দ্ৰৰ ক্ষয়-বৃদ্ধি, ঋতুৰ তাপৰ বিপৰীততা, সূৰ্যোদয়-সূৰ্যাস্ত; আৰু দেহধাৰী জীৱনত গৰ্ভধাৰণ, জন্ম, বিস্মৃতি, ইন্দ্ৰিয়ানুভৱ আৰু কৰ্ম-প্ৰেৰণা। তাৰ পাছত তেওঁ উপদেশমূলক কাহিনীৰে মায়া দেখুৱায়: ভক্ত ব্ৰাহ্মণ সোমশৰ্মণে বিষ্ণুৰ মায়া দেখিবলৈ অনুৰোধ কৰে, কুব্জাম্ৰক ওচৰৰ গঙ্গাত স্নান কৰি নিষাদী নাৰী ৰূপে দীঘলীয়া মায়াময় জীৱন ভোগ কৰে, আৰু শেষত পুনৰ তপস্বী পৰিচয়লৈ ঘূৰি আহে। বৰাহ এই ঘটনাক মোহৰ বিষয়ে নৈতিক সতর্কতা আৰু শুদ্ধ ভাগৱত ব্ৰাহ্মণসকলৰ প্ৰতি ভক্তি-সম্মানৰ বিধান হিচাপে স্থাপন কৰে, যিয়ে সমাজ-ব্যৱস্থা আৰু তদনুসাৰে পৃথিৱীৰ কল্যাণ স্থিৰ ৰাখে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 125
Verse 1
अथ मायाचक्रम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा षडृतुकर्माणि पृथिवी संशितव्रता ॥ ततो नारायणं भूयः प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥
এতিয়া মায়াচক্ৰ। সূত ক’লে: ছয় ঋতুৰ কৰ্মসমূহ শুনি, ব্ৰতত দৃঢ় পৃথিৱী তেতিয়া পুনৰ বসুন্ধৰা ৰূপে নাৰায়ণক উত্তৰস্বৰূপে সম্বোধন কৰিলে।
Verse 2
मङ्गल्याश्च पवित्राश्च ये त्वया समुदाहृताः ॥ मम लोकेषु विख्याता मनः प्रह्लादयन्ति ते ॥
তোমাৰ দ্বাৰা উচ্চাৰিত মঙ্গলময় আৰু পবিত্ৰ উপদেশসমূহ মোৰ লোকসমূহত বিখ্যাত; সিহঁতে মনক আনন্দিত কৰে।
Verse 3
श्रुत्वा त्वेतानि कर्माणि त्वन्मुखोक्तानि माधव ॥ जातास्मि निर्मला देव शशाङ्क इव शारदः ॥
তোমাৰ নিজ মুখে উচ্চাৰিত এই কৰ্মসমূহ শুনি, হে মাধৱ, মই পৱিত্ৰ হৈ উঠিলোঁ, হে দেৱ—যেন শৰত্কালৰ চন্দ্ৰ।
Verse 4
एतन्मे परमं गुह्यं परं कौतूहलं तथा ॥ मम चैव हितार्थाय त्वं विष्णो वक्तुमर्हसि ॥
এইটো মোৰ পৰম গোপন প্ৰশ্ন, আৰু সৰ্বোচ্চ কৌতূহলো; মোৰ মঙ্গলৰ বাবে, হে বিষ্ণু, তুমি ইয়াক ব্যাখ্যা কৰিবই উচিত।
Verse 5
यामेनां भाषसे देव मम मायेत्य नित्यशः ॥ का माया कीदृशी विष्णो किं वा मायेत्य चोच्यते ॥
হে দেৱ, তুমি যাক সদায় ‘মোৰ মায়া’ বুলি কোৱা—মায়া কি, তাৰ স্বৰূপ কেনেকুৱা, হে বিষ্ণু, আৰু কোন অৰ্থত তাক ‘মায়া’ বুলি কোৱা হয়?
Verse 6
ज्ञातुमिच्छामि मायार्थं रहस्यं परमुत्तमम् ॥ ततस्तस्य वचः श्रुत्वा विष्णुर्मायाकरण्डकः ॥
মই মায়াৰ অৰ্থ জানিব বিচাৰোঁ—এই পৰম উত্তম ৰহস্য। তেতিয়া তাইৰ বাক্য শুনি, বিষ্ণু—যি মায়াক যেন কৰণ্ডকৰ ভিতৰত ধাৰে—উত্তৰ দিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 7
प्रत्युवाच तदा वाक्यं प्रहस्य तु वसुन्धराम् ॥ भूमे मा पृच्छ मायां मे यन्मां पृच्छसि सादरम् ॥
তেতিয়া তেওঁ বসুন্ধৰাক প্ৰতি হাঁহি মাৰি ক’লে: “হে ভূমে, মোৰ মায়া বিষয়ে নুসুধিবা; যি কথা তুমি ইমান সাদৰে মোক সুধিছা।”
Verse 8
वृथाक्लेशं किमर्थं त्वं प्राप्स्यते यद्विलोकनात् ॥ अद्यापि मां न जानन्ति रुद्रेन्द्राः सपितामहाः ॥
তুমি তাক চাবলৈ গৈ বৃথা ক্লেশ কিয় ল’ব? আজিও ৰুদ্ৰ আৰু ইন্দ্ৰসকল, পিতামহ ব্ৰহ্মাসহ, মোক সম্পূৰ্ণৰূপে নাজানে।
Verse 9
मम मायां विशालाक्षि किं पुनस्त्वं वसुन्धरे ॥ पर्जन्यो वर्षते यत्र तज्जलेन प्रपूर्यते ॥
হে বিশালনয়না, এই মোৰ মায়া; তেন্তে হে বসুন্ধৰা, তোমাৰ কথা কিমান অধিক! য’ত বৰষুণ-মেঘ বৰষে, সেই স্থান তাৰ জলেৰে পূৰ্ণ হয়।
Verse 10
अमायां न स दृश्येत मायैयं मम तत्त्वतः ॥ हेमन्ते सलिलं कूपे उष्णं भवति सुन्दरी ॥
মায়া নাথাকিলে সেয়া দেখা নাযায়; এইটো তত্ত্বতঃ মোৰ মায়া। হে সুন্দৰী, হেমন্তত কূপৰ পানী উষ্ণ হয়।
Verse 11
भवेच्च शीतलं ग्रीष्मे मायैयं मम तत्त्वतः ॥ पश्चिमां दिशमास्थाय यदस्तं याति भास्करः ॥
আৰু গ্ৰীষ্মত ই শীতল হয়—এইটো তত্ত্বতঃ মোৰ মায়া। পশ্চিম দিশ আশ্ৰয় কৰি যেতিয়া ভাস্কৰ সূৰ্য অস্তলৈ যায়।
Verse 12
उदेति पूर्वतः प्रातर्मायैयं मम सुन्दरी ॥ शोणितं चैव शुक्रं च उभे च प्राणिसंस्थिते ॥
পুৱাতে পূব দিশৰ পৰা উদয় হয়—এইটো তত্ত্বতঃ মোৰ মায়া, হে সুন্দৰী। আৰু শোণিত আৰু শুক্ৰ—দুয়োটাই প্ৰাণীৰ ভিতৰত অৱস্থিত।
Verse 13
गर्भे च जायते जन्तुर्मायेयं मम सुन्दरी। जीवः प्रविश्य गर्भं तु सुखदुःखे च विन्दति॥
গৰ্ভত প্ৰাণী জন্ম লয়—হে সুন্দৰী, এই মোৰ মায়া। জীৱাত্মা গৰ্ভত প্ৰৱেশ কৰি সুখ-দুখৰ অনুভৱ লাভ কৰে।
Verse 14
जातश्च विस्मरेत्सर्वमेषा माया ममोत्तमा॥ आत्मकर्माश्रितो जीवो नष्टसंज्ञो गतस्पृहः॥
জন্ম লোৱাৰ পিছত সি সকলো পাহৰি যায়—এই মোৰ পৰম মায়া। নিজৰ কৰ্মৰ আশ্ৰয়ত থকা জীৱৰ স্পষ্ট চেতনা নষ্ট হয় আৰু সি আকাঙ্ক্ষাহীন হয়।
Verse 15
कर्मणा नीयतेऽन्यत्र मायैषा मम चोत्तमा॥ शुक्रशोणितसंयोगाज्जायते मम जन्तवः॥
কৰ্মৰ দ্বাৰা জীৱক আন ঠাইলৈ নিয়া হয়—এইটোও মোৰ পৰম মায়া। শুক্ৰ আৰু শোণিতৰ সংযোগৰ পৰা মোৰ প্ৰাণীসকল জন্ম লয়।
Verse 16
अङ्गुल्यश्चरणौ चैव भुजौ शीर्षं कटिस्तथा॥ पृष्ठं तथोदरं चैव दन्तौष्ठपुटनासिकम्॥
আঙুলি, চৰণ আৰু ভুজা; মূৰ আৰু তেনেদৰে কঁকাল; পিঠি আৰু উদৰ; দাঁত, ওঁঠ, গাল আৰু নাক—
Verse 17
कर्णौ नेत्रे कपालौ च ललाटं जिह्वया सह॥ एतया मायया युक्ता जायन्ते यदि जन्तवः॥
কাণ, চকু, কপাল-খুলি আৰু ললাট জিহ্বাৰ সৈতে—এই মায়াৰে সৈতে যুক্ত হ’লে জীৱসকল জন্ম লয়।
Verse 18
तस्यैव जीर्यते भुक्तमग्निना पीतमेव च॥ अधश्च स्रवते जन्तुरेषा माया ममोत्तमा॥
সেই জীৱৰ বাবে যি খোৱা হয় সেয়া অগ্নিৰ দ্বাৰা হজম হয়, আৰু যি পান কৰা হয় সেয়াও; আৰু প্ৰাণী তললৈ মল-মূত্ৰ ৰূপে স্ৰাৱ কৰে—এই মোৰ পৰম মায়া।
Verse 19
सर्वर्तुषु निजाकारः स्थावरे जङ्गमे तथा॥ तत्त्वं न ज्ञायते तस्य मायैषा मम सुन्दरी॥
সকলো ঋতুত, স্থাৱৰ আৰু জঙ্গম সত্তাতো, তাৰ নিজস্ব ৰূপ বিদ্যমান; তথাপি তাৰ তত্ত্ব বুজা নাযায়—হে সুন্দৰী, এই মোৰ মায়া।
Verse 20
आपो दिव्यास्तथा भौमा आपो येषु प्रतिष्ठिताः॥ नद्यो वृद्धिं प्रयान्त्यत्र मायैषा मम सुन्दरी॥
জল দিৱ্যো আৰু ভৌমো; য’ত জল প্ৰতিষ্ঠিত, তাত নদীসমূহ বৃদ্ধি পায়—হে সুন্দৰী, এই মোৰ মায়া।
Verse 21
वृष्टौ बहूदकाः सर्वे पल्वलानि सरांसि च॥ ग्रीष्मे सर्वाणि शुष्यन्ति एतन्मायाबलं मम॥
বৰ্ষাত সকলো পল্বল আৰু সৰোবৰ পানীৰে ভৰি উঠে; গ্ৰীষ্মত সকলো শুকাই যায়—এই মোৰ মায়াৰ বল।
Verse 22
मायामेतामहं कृत्वा तोषयामि दिवौकसः॥ लोकाः सर्वे विजानन्ति देवा नित्यं मखाशिनः॥
এই মায়া সৃষ্টি কৰি মই স্বৰ্গবাসীসকলক সন্তুষ্ট কৰোঁ; সকলো লোকেই জানে—দেৱতাসকলে সদায় যজ্ঞৰ হৱিষ্য ভোগ কৰে।
Verse 23
हिमवच्छिखरान्मुक्ता नाम्ना मन्दाकिनी नदी ॥ गां गता सा भवेद्गङ्गा मायैषा मम कीर्तिता
হিমৱতৰ শিখৰৰ পৰা মুক্ত হৈ ‘মন্দাকিনী’ নামৰ নদী, যেতিয়া পৃথিৱীত আহে, তেতিয়া গঙ্গা হয়। এইটো মোৰ মায়া বুলি মই ঘোষণা কৰিলোঁ।
Verse 24
मेघा वहन्ति सलिलमुद्धृत्य लवणार्णवात् ॥ वर्षन्ति मधुरं लोके एतन्मायाबलं मम
মেঘে লৱণ সাগৰৰ পৰা জল উঠাই আনে আৰু সেই জলক জগতত মিঠা (তাজা) ৰূপে বৰষায়। এইটো মোৰ মায়া-শক্তিৰ বল।
Verse 25
रोगार्ता जन्तवः केचिद्भक्षयन्ति महौषधम् ॥ तस्य वीर्यं समाश्रित्य मायां तु विसृजाम्यहम्
কিছুমান জীৱ ৰোগে পীড়িত হৈ মহৌষধ (মহা-ঔষধ) ভক্ষণ কৰে। তাৰ বীৰ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি মই মায়াক নিৰ্ণায়ক কাৰক ৰূপে প্ৰসাৰিত কৰোঁ।
Verse 26
औषधे दीयमानेऽपि जन्तुः पञ्चत्वमेति यत् ॥ निर्वीर्यमौषधं कृत्वा कालो भूत्वा हराम्यहम्
ঔষধ দিয়া থাকিলেও কোনো জীৱ পঞ্চত্ব (মৃত্যু) লাভ কৰে। ঔষধক নিৰ্বীৰ্য কৰি, কাল (সময়) হৈ, মই প্ৰাণ হৰণ কৰোঁ।
Verse 27
प्रथमं जायते गर्भः पश्चात्संजायते पुमान् ॥ जायते मध्यमं रूपं ततोऽपि जरया युतः
প্ৰথমে গৰ্ভ জন্মে; তাৰ পাছত মানুহ জন্ম গ্ৰহণ কৰে। মধ্য অৱস্থাৰ ৰূপ উদ্ভৱ হয়, আৰু তাৰ পিছত পুনৰ জৰাৰ সৈতে যুক্ত হয়।
Verse 28
तत इन्द्रियनाशश्च एतन्मायाबलं मम ॥ यद्भूमौ विहितं बीजं तस्मात्तज्जायतेऽङ्कुरम्
তেতিয়া ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ বিনাশ ঘটে—ইয়াই মোৰ মায়াৰ শক্তি। আৰু যি বীজ ভূমিত স্থাপন কৰা হয়, সেই বীজৰ পৰাই অংকুৰ উদ্ভৱ হয়।
Verse 29
तत्रामृतं विसृजामि मायायोगेन भूरिशः ॥ लोक एवम् विजानाति गरुडो वहतेऽच्युतम्
তাত মই মায়াযোগৰ সাধনাৰ দ্বাৰা অমৃত প্ৰচুৰভাৱে বিসৰ্জন কৰোঁ; এইদৰে জগত বুজে—‘গৰুড়ে অচ্যুতক বহন কৰে’।
Verse 30
भूत्वा वेगेन गरुडो वहाम्यात्मानमात्मना ॥ या एता देवताः सर्वा यज्ञभागेन तोषिताः
দ্ৰুত বেগে গৰুড় হৈ, মই নিজকে নিজেই বহন কৰোঁ। যি সকলো দেৱতা—সকলোয়ে—যজ্ঞভাগ লাভ কৰি সন্তুষ্ট হয়…
Verse 31
मायामेतामहं कृत्वा यक्ष्यामि त्रिदिवौकसः ॥ सर्वोऽपि भजते लोके यष्टारं च बृहस्पतिम्
এই মায়া সৃষ্টি কৰি মই ত্ৰিদিৱবাসীসকলৰ উদ্দেশ্যে যজ্ঞ কৰিম। আৰু জগতত সকলোৱে যজ্ঞকাৰীক—আৰু বৃহস্পতিও—ভজনা কৰে।
Verse 32
मायामाङ्गिरसीं कृत्वा याजयामि दिवौकसः ॥ सर्वे लोका विजानन्ति वरुणः पाति सागरम्
আঙিৰস পৰম্পৰাসংযুক্ত মায়া সৃষ্টি কৰি মই দিৱৌকসসকলক যজ্ঞ কৰোৱাওঁ। সকলো লোকেই জানে যে বৰুণে সাগৰ ৰক্ষা কৰে।
Verse 33
मायां तु वारुणीं कृत्वा रक्षामि च महार्णवम् ॥ सर्वे लोकाः विजानन्ति कुबेरोऽयं धनेश्वरः ॥
বৰুণ-সম্পৰ্কীয় মায়া ধৰি মই মহাসাগৰ ৰক্ষা কৰোঁ। সেয়ে সকলো লোক জানে—‘এইজন কুবেৰ, ধনৰ অধিপতি।’
Verse 34
कुबेरमायामादाय अहं रक्षामि तद्धनम् ॥ एवं लोकाः विजानन्ति वृत्रः शक्रेण सूदितः ॥
কুবেৰ-মায়া গ্ৰহণ কৰি মই সেই ধন ৰক্ষা কৰোঁ। এইদৰে লোকসকলে জানে—‘বৃত্ৰ শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) দ্বাৰা নিধন হ’ল।’
Verse 35
शाक्रीं मायां समास्थाय मया वृत्रो निषूदितः ॥ एवं लोकाः विजानन्ति आदित्यश्च ध्रुवो महान् ॥
শক্ৰ-সম্পৰ্কীয় মায়া আশ্ৰয় কৰি মোৰ দ্বাৰা বৃত্ৰ নিধন হ’ল। এইদৰে লোকসকলে জানে—‘আদিত্য (সূৰ্য)ও মহান ধ্ৰুৱ, অচল।’
Verse 36
मेरुं मायामयं कृत्वा वहाम्यादित्यमेव च ॥ एवमाभाषते लोको जलं वा नश्यतेऽखिलम् ॥
মেৰুক মায়াময় কৰি মই আদিত্য (সূৰ্য)কো বহন কৰোঁ। এইদৰে লোকসকলে কয়—‘নচেৎ সকলো জল সম্পূৰ্ণ নষ্ট হ’ব।’
Verse 37
यदीदं भाषते लोकः कुत्रैतत्तिष्ठते जलम् ॥ देवा अपि न जानन्ति अमृतं कुत्र तिष्ठति ॥
যদি লোকসকলে এইদৰে কয়—‘এই জল সঁচাকৈ ক’ত থাকে?’—তেন্তে দেৱতাসকলেও নাজানে অমৃত ক’ত অৱস্থিত।
Verse 38
मम मायानियोगेन तिष्ठति ह्यौषधं वने ॥ लोको ह्येवं विजानाति राजा पालयते प्रजाः ॥
মোৰ মায়াৰ নিয়োগে বনতে ঔষধি উদ্ভিদ নিশ্চয় স্থিৰ থাকে। লোকসকলে এইদৰে বুজে— ‘ৰাজাই প্ৰজাক পালন-ৰক্ষা কৰে।’
Verse 39
राजमायामहं कृत्वा पालयामि वसुन्धराम् ॥ ये तु वै द्वादशादित्या उदेष्यन्ति युगक्षये ॥
ৰাজ-মায়া ধাৰণ কৰি মই বসুন্ধৰাক পালন-ৰক্ষা কৰোঁ। আৰু যিসকল দ্বাদশ আদিত্য যুগান্তত উদয় হ’ব—
Verse 40
प्रविश्य तानहं भूमे मायां लोके सृजाम्यहम् ॥ सूर्यश्च चांशुना भूमे सदा लोकेषु पच्यते ॥
হে ভূমি, তাত প্ৰৱেশ কৰি মই লোকত মায়া সৃজন কৰোঁ। আৰু সূৰ্যই নিজৰ কিৰণেৰে সৰ্বদা লোকসমূহত ভূমিক ‘পকায়’ (পকাই-শুকুৱায়) থাকে।
Verse 41
मायामंशुमयीं कृत्वा पूरयाम्यखिलं जगत् ॥ वर्षन्ते यत्र संवर्त्ता धारैर्मुसलसन्निभैः ॥
মায়াক কিৰণময় ৰূপ দি মই সমগ্ৰ জগত ভৰাই দিওঁ। তাত প্ৰলয়কাৰী বৰষুণ মুসল সদৃশ ধাৰাত বৰ্ষে।
Verse 42
मायां सांवर्त्तकीं गृहीत्वा पूरयाम्यखिलं जगत् ॥ यत्स्वपामि वरारोहे शेषस्योपरि धारिणि ॥
প্ৰলয়-সম্বন্ধীয় মায়া ধাৰণ কৰি মই সমগ্ৰ জগত ভৰাই দিওঁ—যেতিয়া মই শয়ন কৰোঁ, হে সুন্দৰ নিতম্বিনী, হে ধাৰিণী, শেষৰ ওপৰত।
Verse 43
अनन्तमायया चाहं धारयामि स्वपामि च ॥ वराहमायामादाय भूमे जानासि किं न वै ॥
অনন্ত মায়াৰে দ্বাৰা মই (জগত) ধাৰণ কৰোঁ আৰু মই নিজেই নিদ্ৰা কৰোঁ। বৰাহ-ৰূপৰ মায়া গ্ৰহণ কৰি, হে পৃথিৱী, তুমি কি এই কথা নাজানা নে?
Verse 44
देवा यत्र निलीयन्ते सा माया मम कीर्तिता ॥ त्वं चापि वैष्णवीं मायां कृत्वा जानासि किं न तत् ॥
য’ত দেৱতাসকল লীন/গোপন হৈ যায়, সেইটোকেই মোৰ মায়া বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। আৰু তুমিো বৈষ্ণৱী মায়া ধাৰণ কৰি, সেই কথা কি নাজানা নে?
Verse 45
धारितासि च सुष्रोणि वारान् सप्तदशैव तु ॥ माया तु मम देवीयं कृत्वा ह्येकार्णवां महीम् ॥
আৰু হে সুন্দৰ-কটিযুক্তা (সুষ্ৰোণি), তুমি নিশ্চয় সতৰ বাৰ ধাৰিত/ধৰিত হৈ আছা; যেতিয়া মোৰ দিৱ্য মায়াই পৃথিৱীক একমাত্ৰ মহাসাগৰ (একৰ্ণৱ) কৰি তুলিছিল…
Verse 46
तेऽपि मायां न जानन्ति मम मायाविमोहिताः ॥ अथो पितृगणाश्चापि य एते सूर्यवर्चसः ॥
তেওঁলোকেও মোৰ মায়াৰে মোহিত হৈ এই মায়াক নাজানে। আৰু তেনেদৰে পিতৃগণৰ সমূহো—যিসকল সূৰ্যসম তেজস্বী…
Verse 47
मायां पितृमयीं ह्येतां गृह्णामीति च तत्त्वतः ॥ किन्तु त्वयैव सुष्रोणि अन्यच्च शृणु सुन्दरी ॥
‘মই এই পিতৃময় মায়া গ্ৰহণ কৰোঁ’—এইদৰে তত্ত্বতঃ কোৱা হয়। কিন্তু তুমি নিজেই, হে সুন্দৰ-কটিযুক্তা, আৰু এটা কথা শুনা, হে সুন্দৰী।
Verse 48
ऋषिर्मायानुसारेण स्त्रिया योनिं प्रवेशितः ॥ ततो विष्णोर्वचः श्रुत्वा श्रोतुकामा वसुन्धरा ॥
মায়াৰ অনুসাৰে এজন ঋষিক স্ত্ৰীৰ যোনিত প্ৰৱেশ কৰোৱা হ’ল। তাৰ পাছত বিষ্ণুৰ বাক্য শুনি বসুন্ধৰা (পৃথিৱী) অধিক শুনিবলৈ আগ্ৰহী হ’ল।
Verse 49
कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा वाक्यमेतत्तदब्रवीत् ॥ किं तेन ऋषिमुख्येन कृतं कर्म सुदुष्करम् ॥
দুয়ো হাত জোৰ কৰি অঞ্জলি কৰি তাই এই বাক্য ক’লে: “সেই ঋষিমুখ্যই কোন অতি দুষ্কৰ কৰ্ম কৰিছিল?”
Verse 50
स्त्रीत्वं चैव पुनः प्राप्तं स्त्रीयोनिं चैव प्रापितः ॥ एतन्मे सर्वमाख्याहि परं कौतूहलं मम ॥
আৰু (কিদৰে) তেওঁ পুনৰ স্ত্ৰীভাৱ লাভ কৰিলে, আৰু (কিদৰে) তেওঁক স্ত্ৰীৰ যোনিলৈ প্ৰাপিত কৰা হ’ল—এই সকলো মোক ক’বা। মোৰ কৌতূহল অতি মহান।
Verse 51
तस्य ब्राह्मणमुख्यस्य स्त्रीत्वे यत्कर्म पापकम् ॥ ततो मह्या वचः श्रुत्वा हृष्टतुष्टमना हरिः ॥
সেই ব্ৰাহ্মণমুখ্যৰ স্ত্ৰীভাৱত কোন পাপক কৰ্ম আছিল (সেয়াও ক’বা)। তাৰ পাছত মোৰ বাক্য শুনি হৰি মনত হৃষ্ট আৰু তুষ্ট হ’ল।
Verse 52
मधुरं वाक्यमादाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि धर्माख्याने च सुन्दरी ॥
মধুৰ বাক্য গ্ৰহণ কৰি তেওঁ বসুন্ধৰাক উত্তৰ দিলে: “হে দেবি, তত্ত্ব অনুসাৰে মোৰ কথা শুনা; আৰু ধৰ্মাখ্যানতো, হে সুন্দৰী।”
Verse 53
माया मम विशालाक्षि रोहिणी लोमहर्षिणी ॥ मायाया मम योगेन सोमशर्मा च कर्षितः
হে বিশাল-নয়না ৰোহিণী, ৰোমাঞ্চ জগোৱা! এই মোৰ মায়া; মোৰ মায়াৰ যোগবলৰ দ্বাৰা সোমশৰ্মাও তাৰ বশত আকৰ্ষিত হ’ল।
Verse 54
गतो गतिरनेकाश्च उत्तमाधममध्यमाः ॥ ब्राह्मणत्वं पुनः प्राप्तो मम मायाप्रचोदितः
সেই বহু গতি অতিক্ৰম কৰিলে—উত্তম, অধম আৰু মধ্যম; আৰু তাৰ পিছত মোৰ মায়াৰ প্ৰচোদনাত পুনৰ ব্ৰাহ্মণত্ব লাভ কৰিলে।
Verse 55
ममैवाराधनपरो मम कर्मपरायणः ॥ नित्यं चिन्तयते भूमे मम मूर्तिं मनोरमाम्
হে ভূমি, সি কেৱল মোৰ আৰাধনাত নিবিষ্ট, মোৰ কাৰ্যত পৰায়ণ; আৰু নিত্য সি মোৰ মনোৰম মূৰ্তিৰ ধ্যান কৰে।
Verse 56
अयं दीर्घेण कालेन तस्य तुष्टोऽस्मि सुन्दरी ॥ तपसा कर्मणा भक्त्या अनन्यमनसा स्तुतः
হে সুন্দৰী, দীঘল সময়ৰ পাছত মই তাৰ ওপৰত সন্তুষ্ট হ’লোঁ; তপস্যা, কৰ্ম, ভক্তি আৰু অনন্য মনৰে কৰা স্তৱনাৰ দ্বাৰা।
Verse 57
ततस्तस्य मया देवि दत्त्वा दर्शनमुत्तमम् ॥ वरेण छन्दितो विप्र तपस्तुष्टोऽस्मि ते द्विज
তেতিয়া, হে দেবী, মই তাক উত্তম দর্শন দান কৰি, বৰ প্ৰদান কৰি সেই ব্ৰাহ্মণক উৎসাহ দিলোঁ: ‘হে বিপ্ৰ, হে দ্বিজ, তোমাৰ তপস্যাত মই সন্তুষ্ট।’
Verse 58
वरं वरय भद्रं ते तव यद्धृदि वर्त्तते ॥ रत्नानि काञ्चनं गावस्तथा राज्यमकण्टकम्
বৰ বাছি লোৱা; তোমাৰ মঙ্গল হওক। তোমাৰ হৃদয়ত যি স্থিৰ আছে—ৰত্ন, সোণ, গাই, আৰু বাধাহীন ৰাজ্যো।
Verse 59
अथवेच्छसि तं स्वर्गं यत्र सौख्यं वराङ्गनाः ॥ धनरत्नं समृद्धं हि हेमभाण्डविभूषितम्
অথবা যদি তুমি সেই স্বৰ্গ কামনা কৰা, য’ত সুখ আৰু শ্ৰেষ্ঠা নাৰীসকল আছে—তাত ধন-ৰত্ন প্ৰচুৰ, আৰু সোণালী পাত্ৰেৰে সুশোভিত।
Verse 60
यत्र सर्वा दिव्यरूपा भवन्त्यप्सरसः पराः ॥ ददामि ते वरं विप्र यावत्ते चित्तचिन्तितम् ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥ शिरसा पतितो भूमौ मामुवाच प्रियं वचः
য’ত সকলো অপ্সৰা দিৱ্যৰূপা আৰু শ্ৰেষ্ঠ—সেই ঠাইত, হে বিপ্ৰ, তোমাৰ মনত যিমান চিন্তা-ইচ্ছা আছে তিমানলৈকে মই তোমাক বৰ দিওঁ। তাৰ পাছত মোৰ বাক্য শুনি সেই ব্ৰাহ্মণপুঙ্গৱ শিৰ নত কৰি ভূমিত পৰিল আৰু মোক প্ৰিয় বাক্য ক’লে।
Verse 61
अथ नो कुप्यसे देव वरं समनुयाचते ॥ यत्त्वया भाषितं देव मम देयं यदृच्छया
এতিয়া, হে দেৱ, ক্ৰোধ নকৰিবা, কিয়নো সি বৰৰ বাবে বিনীতভাৱে অনুৰোধ কৰিছে: ‘হে দেৱ, আপুনি যি কৈছে, সেয়া আপোনাৰ ইচ্ছামতে অনায়াসে মোক দিয়া হওক।’
Verse 62
न चाहं काञ्चनं गावो न च स्त्रीराज्यमेव च ॥ स्वर्गं वाप्सरसो वापि ऐश्वर्यं न मनोहरम्
আৰু মই সোণো নাচাওঁ, গাইও নাচাওঁ, নাৰী বা ৰাজ্যও নহয়; স্বৰ্গো নহয়, অপ্সৰাও নহয়—কেৱল মনোহৰ বুলি ধৰা ঐশ্বৰ্যও নহয়।
Verse 63
ततस्तस्य वचः श्रुत्वा समयात् तत्र भाषितः ॥ किं मायया ते विप्रेन्द्र अकार्यं पृच्छसे द्विज ॥
তেতিয়া তেওঁৰ বাক্য শুনি, নিৰ্দিষ্ট সময়ত তাতেই তেওঁ ক’লে: “হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! মায়াৰ বশ হৈ তুমি অকৰ্তব্য বিষয়ে কিয় সুধিছা, হে দ্বিজ?”
Verse 64
देवा अपि न जानन्ति विष्णुमायाविमोहिताः ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥
“বিষ্ণুৰ মায়াই মোহিত কৰি দেৱতাসকলেও নাজানে।” তাৰ পাছত মোৰ বাক্য শুনি সেই শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ…
Verse 65
उवाच मधुरं वाक्यं मायया च प्रचोदितः ॥ यदि तुष्टोऽसि मे देव कर्मणा तपसा अथवा ॥
মায়াই প্ৰেৰণা দি তেওঁ মধুৰ বাক্য ক’লে: “হে দেৱ! মোৰ কৰ্মে বা তপস্যাই যদি আপুনি সন্তুষ্ট, তেন্তে…”
Verse 66
तव देव प्रसादेन ममैवं दीयतां वरः ॥ ततस्तु स मया प्रोक्तस्तपस्वी ब्राह्मणस्तथा ॥
“হে দেৱ! আপোনাৰ প্ৰসাদেৰে মোক তেনে বৰ দিয়া হওক।” তাৰ পাছত সেই তপস্বী ব্ৰাহ্মণক মই তদনুসাৰে ক’লোঁ।
Verse 67
गच्छ कुब्जाम्रके गङ्गास्नातो मायां तु गच्छसि ॥ ममैव वचनं श्रुत्वा कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ॥ कुब्जाम्रके देवि विप्रो मम मायाभिलाषुकः ॥ ततः कुण्डी त्रिदण्डी च मातृभाण्डं च यत्नतः ॥
“কুব্জাম্ৰকলৈ যা; গঙ্গাত স্নান কৰি তুমি নিশ্চয় মায়াত প্ৰৱেশ কৰিবা।” মোৰ আদেশ শুনি আৰু প্ৰদক্ষিণ কৰি, হে দেবী, মোৰ মায়াৰ আকাঙ্ক্ষী সেই বিপ্ৰ কুব্জাম্ৰকলৈ গ’ল। তাৰ পাছত যত্নেৰে কুণ্ডী (জলপাত্ৰ), ত্ৰিদণ্ড আৰু মাতৃভাণ্ড (ভিক্ষাপাত্ৰ) আদি ল’লে।
Verse 68
स्थापयित्वा यथान्यायं तीर्थमाराधयद्यथा ॥ ततो ह्यवतारद्गङ्गां विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
বিধি অনুসাৰে সকলো সামগ্ৰী যথাযথভাৱে স্থাপন কৰি, নিৰ্দেশমতে তীৰ্থৰ আৰাধনা কৰিলে। তাৰ পাছত বিধি-দৃষ্ট কৰ্ম অনুসৰি সঁচাকৈয়ে গঙ্গাত অৱতৰণ কৰিলে।
Verse 69
अवगाह्य ततो गङ्गां सर्वगात्रे च क्लेदिते ॥ तावन्निषादसदने तस्त्रीगर्भे गतोऽभवत् ॥
গঙ্গাত অৱগাহন কৰি যেতিয়া তেওঁৰ সকলো অংগ ভিজি উঠিল, ঠিক সেই মুহূর্ততে তেওঁ নিষাদৰ বাসস্থানত এক নিষাদ নাৰীৰ গৰ্ভত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 70
हृदयेऽचिन्तयत्तत्र गर्भक्लेशेन पीडितः ॥ अहो कष्टं मया किंस्वित्कर्म वा दुष्कृतं कृतम् ॥
গৰ্ভক্লেশে পীড়িত হৈ তেওঁ তাত হৃদয়ত চিন্তা কৰিলে: “হায়, কিমান দুঃখ! মোৰ দ্বাৰা কোন কৰ্ম—কোন দুষ্কৃত—কৃত হৈছে?”
Verse 71
योऽहं निषादगर्भेऽस्मिन्पीडास्ति मलसङ्कुले ॥ अस्थ्नां त्रिशतसङ्कीर्णे नवद्वाराभिसंवृते ॥
“মই যি এই নিষাদ গৰ্ভত আছোঁ, মল-সঙ্কুলত পীড়িত হৈ আছোঁ—তিনিশ হাড়েৰে ভৰ্তি এই দেহত, নৱদ্বাৰে আবৃত।”
Verse 72
पुरीषमूत्रसङ्कीर्णे मांसशोणितकर्दमे ॥ दुर्गन्धे दुःसहे चैव वातिकश्लेष्मपत्तिके ॥
“পুৰীষ-মূত্ৰেৰে মিশ্ৰিত, মাংস-শোণিতৰ কাদামাটিৰ দৰে—দুৰ্গন্ধময়, অসহ্য, আৰু বায়ু-শ্লেষ্মজনিত ব্যাধিত পীড়িত…”
Verse 73
बहुरोगसमाकीर्णे बहुदुःखतमाकुले ॥ अलं किं तेन शोक्तेन दुःखान्यनुभवामि च
বহু ৰোগেৰে আৱৃত আৰু তীব্ৰ দুখেৰে ব্যাকুল এই অৱস্থাত—বস্, তাত বিলাপ কৰি কি লাভ? মইও পুনঃ পুনঃ দুখ ভোগ কৰোঁ।
Verse 74
कुतो विष्णुः कुतो वाहं कुतो गङ्गाजलानि च ॥ गर्भसंसारनिष्क्रान्तः पश्चादाप्यामि तां क्रियाम्
‘বিষ্ণু ক’ত, আৰু মই ক’ত? গঙ্গাৰ জল ক’ত?’ গৰ্ভ-বন্ধ সংসাৰচক্ৰৰ পৰা ওলাই আহি, পিছতেও মই সেই ক্ৰিয়াই পুনৰ লাভ কৰোঁ।
Verse 75
एवं चिन्तयमानस्तु शीघ्रं गर्भाद्विनिःसृतः ॥ भूम्यां तु पततस्तस्य नष्टं यत्पूर्वचिन्तितम्
এইদৰে চিন্তা কৰি থাকোঁতে সি শীঘ্ৰে গৰ্ভৰ পৰা ওলাই আহিল; কিন্তু ভূমিত পৰি যেতিয়া পৰিল, আগতে যি চিন্তা কৰিছিল সেয়া (স্মৃতিৰ পৰা) নষ্ট হ’ল।
Verse 76
अजायत ततः कन्या निषादस्य गृहे तदा ॥ धनधान्यसमृद्धस्य ब्राह्मणो वर्त्तते स च
তেতিয়া নিষাদৰ ঘৰত এগৰাকী কন্যা জন্মিল; আৰু তাতে ধন-ধান্যত সমৃদ্ধ এজন ব্ৰাহ্মণো বাস কৰিছিল।
Verse 77
न च संज्ञायते किञ्चिद्विष्णुमायाविमोहिता ॥ अथ दीर्घस्य कालस्य कृतोद्वाहा यशस्विनी
বিষ্ণুৰ মায়াই মোহিত কৰি থকাৰ বাবে সি একোৱে চিনিব নোৱাৰিলে। তাৰপিছত দীঘল সময়ৰ অন্তত, সেই যশস্বিনী কন্যাৰ বিবাহ সম্পন্ন হ’ল।
Verse 78
पुत्रान्दुहितरश्चैव जनयामास मायया ॥ भक्ष्याभक्ष्यं च खादेत पेयापेयं च तत्पिबेत्
মায়াৰ প্ৰভাৱত তাই পুত্ৰ আৰু কন্যা জনম দিলে; ভক্ষ্য-অভক্ষ্য যি আছিল সেয়া খাইছিল, আৰু পেয়-অপেয় যি আছিল সেয়াও পান কৰিছিল।
Verse 79
जीवानि चैव सततं घातितानि ततस्ततः ॥ कार्याकार्यं न जानीते वाच्यावाच्यं तथैति च
আৰু জীৱসমূহ সদায়ে ইয়াত-তাত নিহত হৈছিল; তাই কি কৰ্তব্য আৰু কি অকর্তব্য, আৰু কি ক’বলগীয়া আৰু কি নক’বলগীয়া—সেয়া নাজানিছিল।
Verse 80
घटं गृहीत्वा विड्लिप्तवस्त्रक्षालनकारणात् ॥ तीरे निक्षिप्य वस्त्रं स घटं च विनिधाय हि
মললিপ্ত বস্ত্ৰ ধোৱাৰ কাৰণে তেওঁ এটা ঘট লৈ, তীৰত বস্ত্ৰখন থৈ, সেই ঠাইতে ঘটটোও ৰাখিলে।
Verse 81
स्नातुं गङ्गाजले स्थित्वा विगाहयति जाह्नवीम् ॥ प्रस्वेदघर्मसन्तप्तः स शिरःस्नानमीहते
স্নান কৰিবলৈ গঙ্গাজলত থিয় হৈ তেওঁ জাহ্নৱীত ডুব দিয়ে; ঘাম আৰু গৰমে দগ্ধ হৈ তেওঁ মূৰৰ স্নান কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰে।
Verse 82
जातस्तपोधनस्तत्र दण्डी कुण्डीधरः पुनः ॥ यत्र पश्यति विप्रोऽसौ मात्रां कुण्डीं त्रिदण्डकम्
তাত পুনৰ তপস্যাধনে সমৃদ্ধ এজন দণ্ডী, কুণ্ডীধৰ তপস্বী দৃষ্টিগোচৰ হ’ল; য’ত সেই ব্ৰাহ্মণে মাতৃ, কুণ্ডী আৰু ত্ৰিদণ্ড দেখা পায়।
Verse 83
वस्त्रादि दर्शितं चैव यत्र संस्थापितं पुरा ॥ तत्तेन सर्वं सन्दृष्टं जाते ज्ञाने तु पूर्ववत् ॥
পূৰ্বে দেখুওৱা বস্ত্ৰ আদি য’ত স্থাপন কৰা হৈছিল, সেই সকলো তেওঁ চিনিলে; জ্ঞান উদয় হ’তেই সকলো আগৰ দৰে পুনৰ প্ৰকাশ পালে।
Verse 84
विप्रेण ज्ञातुकामेन विष्णुमायां यथा पुरा ॥ तत उत्तरतस्तत्र गङ्गायां तु तपोधनः ॥
পূৰ্বৰ দৰে, বিষ্ণুৰ মায়া জানিব বিচৰা এজন ব্ৰাহ্মণে; তাৰ পাছত উত্তৰ দিশে তাতেই গঙ্গাৰ তীৰত সেই তপোধন তপস্বী উপস্থিত/অগ্ৰসর হ’ল।
Verse 85
वासो गृह्णाति सव्रीडो योगं च परिचिन्तयन् ॥ उपविश्य च गङ्गायाः पुलिने समबालुके ॥
লাজ অনুভৱ কৰি তেওঁ নিজৰ বস্ত্ৰ ল’লে, আৰু যোগ-সাধনাৰ চিন্তনত নিমগ্ন হৈ গঙ্গাৰ বালুকাময় তীৰত বহিল।
Verse 86
ततो विन्दति चात्मानं तपसा यत्तदा कृतम् ॥ मया किं कर्म पापेन कृतं निन्द्यं सुदुष्करम् ॥
তাৰ পাছত তেওঁ তেতিয়া কৰা তপস্যাৰ দ্বাৰা গঢ়া নিজৰ সত্তাক উপলব্ধি কৰিলে, আৰু ভাবিলে: ‘পাপবশত মই কোন নিন্দনীয়, অতি দুঃসাধ্য কৰ্ম কৰিলোঁ?’
Verse 87
एवं निन्दति चात्मानं धिक्कुर्वन् साधुदूषितम् ॥ आचारो वा परिभ्रष्टो येनाहं प्रापितस्त्विमाम् ॥
এইদৰে তেওঁ নিজকে ধিক্কাৰ দি, সদাচাৰৰ অপমানক নিন্দা কৰি ক’লে: ‘মোৰ আচাৰেই নে বিচ্যুত হৈছিল, যাৰ ফলত মই এই অৱস্থালৈ আহিলোঁ?’
Verse 88
निषादस्य कुले जातो भक्ष्याभक्ष्याश्च भक्षिताः ॥ जीवाश्च घातिताः सर्वे जलस्थलदिवौकसः ॥
নিষাদৰ কুলত জন্ম লৈ মই ভক্ষ্য-অভক্ষ্য সকলো ভক্ষণ কৰিলোঁ; আৰু জল, স্থল আৰু আকাশত বাস কৰা সকলো প্ৰাণীক বধ কৰিলোঁ।
Verse 89
वेश्मन्यभोज्यभोज्यं च भुक्तं चैव न संशयः ॥ पुत्रा दुहितरश्चैव निषादाज्जनिता मया ॥
গৃহত অভোজ্য আৰু ভোজ্য দুয়োটা নিশ্চয়কৈ মই ভক্ষণ কৰিলোঁ; আৰু নিষাদী স্ত্ৰীৰ পৰা মোৰ পুত্ৰ আৰু কন্যা জন্মিল।
Verse 90
ततः किंचापराधं वा केन वा तद्विचिन्तये ॥ येनाहं प्रापितो ह्येनां नैषादीमीदृशीं दशाम् ॥
তেন্তে এইটো কিহৰ অপৰাধ, বা কোনে কৰিলে—মই কাক বিচাৰ কৰোঁ? যাৰ দ্বাৰা মই সঁচাকৈ এই নৈষাদ-সদৃশ অৱস্থালৈ অনীত হ’লোঁ।
Verse 91
एतस्मिन्नन्तरे भूमे निषादः क्रोधमूर्च्छितः ॥ पुत्रैः परिवृतस्तत्र मायातीर्थमुपागतः ॥
ইতিমধ্যে, হে ভূমি, ক্ৰোধে আচ্ছন্ন এজন নিষাদ পুত্ৰসকলৰে পৰিবেষ্টিত হৈ তাত মায়া-তীৰ্থলৈ উপস্থিত হ’ল।
Verse 92
ततो मृगयते भार्यां भक्तियुक्तां शुभेक्षणाम् ॥ परिपृच्छति चैकेकं तप्यमानं तपोधनम् ॥
তাৰ পাছত তেওঁ ভক্তিযুক্তা আৰু শুভদৰ্শনা পত্নীক বিচাৰিলে; আৰু তপস্যাত ৰত, তপধন সেই তপস্বীক একে একে সুধিলে।
Verse 93
क्व गतासि प्रियेऽस्माकं त्यक्त्वा पुत्रान् गृहे च माम् ॥ बाला दुहिता रोदिति क्षुधार्त्ता स्तनपायिनी ॥
হে প্ৰিয়ে, তুমি ক’লৈ গ’লা? আমাৰ পুত্ৰসকল, ঘৰ আৰু মোক ত্যাগ কৰি। আমাৰ সৰু জীয়াৰী ভোকত কাতৰ, এতিয়াও স্তন্যপায়িনী, কান্দি আছে।
Verse 94
किं नु पश्यथ भार्यां मे गङ्गातीरमुपागता ॥ घटमादाय हस्तेन आगता जलकारणात् ॥
তোমালোকে মোৰ পত্নীক দেখা নাই নে, যি গঙ্গাৰ তীৰলৈ গৈছিল? পানী আনিবলৈ হাতত ঘট লৈ গৈছিল।
Verse 95
तत्रैव च नराः सर्वे मायातीर्थमुपागताः ॥ पश्यन्तेऽत्र परिव्राजं कुम्भं चैव यथास्थितम् ॥
তাতেই সকলো লোক মায়া-তীৰ্থলৈ আহিল। তেওঁলোকে তাত পৰিব্ৰাজক সন্ন্যাসীক আৰু ঘটটোও যিদৰে থৈ যোৱা হৈছিল তেনেদৰেই দেখিলে।
Verse 96
ततो दुःखेन संतप्तः अपश्यंश्च स्वकां प्रियाम् ॥ दृष्ट्वा पटं च कुम्भं च करुणं पर्यवेदयेत् ॥ इदं वासश्च कुम्भश्च नदीकूले च तिष्ठति ॥ न चापि दृश्यते भार्या मम गङ्गामुपागता ॥
তাৰ পাছত দুখে দগ্ধ হৈ, নিজৰ প্ৰিয়াক নেদেখি, তাইৰ বস্ত্ৰ আৰু ঘট দেখি সি কৰুণভাৱে বিলাপ কৰিলে: “এই বস্ত্ৰ আৰু এই ঘট নদীৰ কূলত আছে, কিন্তু গঙ্গালৈ যোৱা মোৰ পত্নী দেখা নাযায়।”
Verse 97
न चाप्रियं मया अस्युक्ता कदाचिदपि वाचकम् ॥ स्वप्नेऽपि नोक्तपूर्वासि कदाचिदपि चाप्रियम् ॥
মই কেতিয়াও কোনো সময়ত তাইক কঠোৰ বা অপ্ৰিয় বাক্য কোৱা নাই; আৰু তুমিও আগতে কেতিয়াও—সপোনতো—কোনো সময়ত অপ্ৰিয় কথা কোৱা নাছিলা।
Verse 98
अथवापि पिशाचेन भक्षिताऽऽ भूतराक्षसैः ॥ आकृष्टा किं नु रोगेण गङ्गातीरं समाश्रिता ॥
নচেৎ কি তাই পিশাচে ভক্ষণ কৰিলে, নে ভূত আৰু ৰাক্ষসে? নে কোনো ৰোগে টানি নিলে, গঙ্গাৰ তীৰত আশ্ৰয় লৈ থকা অৱস্থাত?
Verse 99
किं कृतं दुष्कृतं पूर्वं मया कर्म सुसङ्कटम् ॥ येन मत्पुरतो भार्याप्यदृष्टा विगतिं गता ॥
মই পূৰ্বতে কি মহাপাপ, কি ভয়ংকৰ কৰ্ম কৰিছিলোঁ, যাৰ ফলত মোৰ চকুৰ সন্মুখতেই মোৰ পত্নী অদৃশ্য হৈ বিনাশলৈ গ’ল?
Verse 100
एहि मे सुभगे कान्ते मम चित्तानुवर्त्तिनि ॥ पश्यैतान् बालकान् भीतान् क्लिश्यमानानितस्ततः ॥
এহি, হে সুভাগিনী প্ৰিয়ে, মোৰ ওচৰলৈ আহা; হে মোৰ চিত্ত অনুসৰণকাৰিণী। এই ভীত আৰু কষ্টভোগী সৰু সৰু শিশুবোৰক চোৱা, সিহঁতে ইফালে-সিফালে ঘূৰি ফুৰিছে।
Verse 101
मां पश्य त्वं वरारोहे त्रिपुत्रानतिबालकान् ॥ चतस्रो दुहितॄः पश्य सर्वाश्च मम मानदे ॥
হে সুন্দৰ নিতম্বিনী, মোৰ ফালে চোৱা; এই তিনিজন পুত্ৰক চোৱা—এতিয়াও অতি সৰু। চাৰিজনী কন্যাকো চোৱা, হে মোৰ মান দানকাৰিণী—সকলো মোৰেই।
Verse 102
मम पुत्रा रुदन्त्येते बालकास्तव लालसा ॥ नित्यं च दारिका रक्ष मम दुष्कृतकारिणः ॥
মোৰ এই পুত্ৰসন্তান—এই শিশুবোৰ—তোমাৰ আকুলতাত কান্দি আছে। আৰু সদায় সেই সৰু কন্যাটিক ৰক্ষা কৰা; কিয়নো মই দুষ্কৃতকাৰী।
Verse 103
कामं मां क्षुधितं चैव ज्ञास्यसे त्वं पिपासितम् ॥ एवमुक्ता च कल्याणि मम मुक्त्या व्यवस्थिताः ॥
“তুমি নিশ্চয় মোক ক্ষুধাতুৰ পাম, আৰু মোক তৃষিত বুলিও জানিবা।” এইদৰে কোৱা হ’লত, হে কল্যাণী, সি মোৰ মুক্তিৰ বাবে দৃঢ় সংকল্পে স্থিৰ হৈ ৰ’ল।
Verse 104
एवं विलपमानस्य निषादस्य त्वितस्ततः ॥ सव्रीडं भाषते विप्रो निषादं गच्छ नास्ति सा ॥
এইদৰে নিষাদে বিলাপ কৰি থাকোঁতে, তেতিয়াই ব্ৰাহ্মণে লাজভাৱে কথা কৈ নিষাদক ক’লে: “যা—সি ইয়াত নাই।”
Verse 105
सुखं योगं च ते नीत्वा सा गता ह्यनिवृत्तये ॥ तं रुदन्तं तथा दृष्ट्वा कारुण्येन परिप्लुतः ॥
“তোমাক সুখ আৰু যোগ-সাধনালৈ লৈ গৈ, সি গ’ল—নিশ্চয় অনিবৃত্তি, অৰ্থাৎ পুনৰ নুঘূৰা অৱস্থালৈ।” তেওঁক এইদৰে কান্দি থকা দেখি, সি কৰুণাৰে আপ্লুত হ’ল।
Verse 106
एते न त्यजनीया स्ते कदाचिदपि पुत्रकाः ॥ परिव्राजवचः श्रुत्वा निषादस्तस्य सन्निधौ ॥
“হে পুত্ৰসকল, এইসকলক তুমি কেতিয়াও ত্যাগ নকৰিবা।” পৰিব্ৰাজকৰ বাক্য শুনি, নিষাদে তেওঁৰ সন্নিধানতে থাকিল।
Verse 107
उवाच मधुरं वाक्यं दुःखशोकपरिप्लुतः ॥ अहो मुनिवरश्रेष्ठ अहो धर्मभृतां वर ॥
দুখ-শোকে আপ্লুত হৈ সি মধুৰ বাক্য ক’লে: “আহা! মুনিবৰসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ! আহা! ধৰ্মধাৰীৰ ভিতৰত অগ্ৰগণ্য!”
Verse 108
सान्त्वितोऽस्मि त्वया विप्र वचनैर्मधुराक्षरैः ॥
হে বিপ্ৰ (ব্ৰাহ্মণ), তোমাৰ মধুৰ অক্ষৰযুক্ত বাক্যৰে মই সান্ত্বনা লাভ কৰিলোঁ।
Verse 109
निषादस्य वचः श्रुत्वा स मुनिः संशितव्रतः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं दुःखशोकपरिप्लुतः ॥
নিষাদৰ বাক্য শুনি, ব্ৰতত দৃঢ় সেই মুনি দুঃখ-শোকে আচ্ছন্ন হৈ মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 110
मा रोदीर्वच्मि भद्रं ते तवाहं सा प्रियाऽभवत् ॥ गङ्गातीरे समासाद्य मुनिर्जातोऽस्महं तथा ॥
“নাকান্দিবা,” মই কওঁ; তোমাৰ মঙ্গল হওক। “মই তোমাৰ সেই প্ৰিয়া হ’লোঁ; আৰু গঙ্গাৰ তীৰ পোৱাত মইও তেনেদৰে মুনি হ’লোঁ।”
Verse 111
देशो निर्जलतां याति एषा माया मम प्रिये । सोमो यत्क्षीयते पक्षे पक्षे वापि च वर्द्धते ॥
“হে প্ৰিয়ে, দেশ নিৰ্জল হোৱা মোৰ মায়া; যেনেকৈ চন্দ্ৰ পক্ষে পক্ষে ক্ষয় হয় আৰু পুনৰ পক্ষে পক্ষে বৃদ্ধি পায়।”
Verse 112
पेया-पेयं च मे पीतं विक्रीताश्चाप्यविक्रेयाः ॥ अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं न रक्षितम् ॥
“মই পেয়া আৰু অপেয়া দুয়োটাই পান কৰিলোঁ; বিক্ৰেয় নহয় তেনেকুৱাও বিক্ৰী কৰিলোঁ। অগম্য ঠাইলৈও গ’লোঁ; আৰু ক’বলগীয়া-নক’বলগীয়াৰ সীমা ৰক্ষা নকৰিলোঁ।”
Verse 113
अथ केनापि ग्राहेण स्नायमाना तपस्विनी ॥ गृहीता तोयमध्ये तु जिह्वालोडेन चाबला ॥
তেতিয়া তপস্বিনী নাৰী স্নান কৰি থাকোঁতে কোনো গ্ৰাহে (কুমিৰে) তাইক ধৰি পেলালে; পানীৰ মাজত সেই অসহায়া তাৰ জিভাৰ ঘূৰণীয়া টানত টানি-ঘূৰাই লৈ গ’ল।
Verse 114
निषादं भाषते तत्र गच्छ किं परिक्लिश्यसे ॥ बालांस्तान्परिरक्षस्व आहारैर्विविधैरपि ॥
তাতে তাই তাতেই নিষাদক ক’লে— ‘যা; কিয় নিজকে কষ্ট দিছা? সেই শিশুসকলকো ৰক্ষা কৰা, নানাবিধ আহাৰেৰে হলেও।’
Verse 115
स तेन चोदितो ह्येवं निषादो नावगच्छति ॥ मधुरं स्वरमादाय प्रत्युवाच द्विजोत्तमम् ॥
এইদৰে তেওঁ/তাইৰ প্ৰেৰণা সত্ত্বেও নিষাদে বুজি নাপালে; তেতিয়া মধুৰ স্বৰ ধৰি সি দ্বিজোত্তম (শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ)ক প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 116
अहं मायाप्रलोभेन गङ्गातीरमुपागतः ॥ दण्डं कुण्डीं च वस्त्रं च तीरे संस्थाप्य यत्ननः ॥ ततः स्नानविधानेन निमग्नस्तज्जलेऽमले ॥
মায়াৰ প্ৰলোভনত পৰি মই গঙ্গাৰ তীৰলৈ আহিলোঁ। দণ্ড, কুণ্ডী (জলপাত্ৰ) আৰু বস্ত্ৰ তীৰত যত্নেৰে থৈ, তাৰ পাছত স্নানবিধি অনুসাৰে সেই নিৰ্মল জলে নিমজ্জিত হ’লোঁ।
Verse 117
ततो विप्रवचः श्रुत्वा तूष्णीमासीन् मुनिस्तदा ॥ ब्राह्मणानुगतं स्थानमात्मनात्मानुसंस्थितः ॥
তাৰ পাছত ব্ৰাহ্মণৰ বাক্য শুনি সেই মুনি তেতিয়া নীৰৱ হৈ বহিল। আত্মাত আত্মা স্থাপন কৰি, ব্ৰাহ্মণসকলৰ সান্নিধ্যযুক্ত স্থানত তেওঁ স্থিৰ হৈ থাকিল।
Verse 118
किं मया विकृतं कर्म सेवमानेन माधव ॥ तपश्च तप्यमानेन किं मया विकृतं कृतम् ॥
হে মাধৱ! সেৱা কৰোঁতে মই কোন বিকৃত কৰ্ম কৰিলোঁ? আৰু তপস্যা কৰোঁতে মই কোন উলটা দুষ্কৃত কৰিলোঁ?
Verse 119
त्वया न तत्कृतं किंचिच्छुभं वाशुभमेव वा ॥ सर्वं मायामयं तत्र विस्मयात्परितप्यसे ॥
তাত তোমাৰ দ্বাৰা একো নাছিল—ন শুভ, ন অশুভ। সেয়া সকলো মায়াময় আছিল; তথাপি বিস্ময়ত তুমি শোকত তপিছা।
Verse 120
धन्वी तूणी शरी खड्गी मायाबलपराक्रमः ॥ मां च पश्यति वै नित्यं मायाबलसुसंस्थितम् ॥
ধনু, তূণী, বাণ আৰু খড়্গ ধৰি—মায়াবলত পৰাক্ৰমী—সেইজন সদায় মোকো দেখে, মায়াবলত সুস্থিত হৈ।
Verse 121
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ॥ अन्नात्प्रवर्तते जन्तुरेषा माया मम प्रिया ॥
শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ, ৰস আৰু পঞ্চম গন্ধ—অন্নৰ পৰা জীৱৰ প্ৰবৃত্তি হয়; এই মোৰ প্ৰিয় মায়া।
Verse 122
पुनश्च पत्रादियुतमेतन्मायाबलं मम ॥ एकबीजात्प्रकीर्णाद्वै जायन्ते तानि भूरिशः ॥
আৰু পুনৰ, পাত আদি-সহ এই মোৰ মায়াবল বিস্তাৰিত হয়; একেটা বীজ ছিটাই পৰিলে, সেই ৰূপসমূহ বহুতকৈ জন্মে।
Verse 123
वडवामुखमास्थाय पिबामि तदहं जलम् ॥ वायुं मायामयं कृत्वा मेघेषु विसृजाम्यहम्
ৱডৱামুখ (সমুদ্ৰ-অগ্নিমুখ) ৰূপ ধৰি মই সেই জল পান কৰোঁ; আৰু বায়ুক মায়াৰ বাহন কৰি মই তাক মেঘসমূহৰ মাজত বিসৰ্জন কৰোঁ।
Verse 124
मम मायाबलं ह्येतद्येन तिष्ठाम्यहं जले ॥ प्रजापतिं च रुद्रं च सृजामि च वहामि च
এইয়াই মোৰ মায়াবল, যাৰ দ্বাৰা মই জলে স্থিত থাকোঁ; আৰু মই প্ৰজাপতি আৰু ৰুদ্ৰক সৃষ্টি কৰোঁ, আৰু তেওঁলোকক ধাৰণ কৰি পালনো কৰোঁ।
Verse 125
यथा ब्राह्मणमुख्येन प्राप्ता स्त्रियोनिरेव च ॥ न तस्य विकृतं कर्म अपराधो न विद्यते
যেনেকৈ এজন মুখ্য ব্ৰাহ্মণৰ ক্ষেত্ৰতো স্ত্ৰী-জন্ম লাভ হ’ব পাৰে—তেনেকৈ তেওঁৰ কৰ্ম বিকৃত বুলি গণ্য নহয়, আৰু কোনো দোষো নাথাকে।
Verse 126
तथा स्वर्गसहस्राणामेकं चापि न रोचते ॥ ज्ञातुमिच्छामि ते मायां यया क्रीडसि माधव
তেনেকৈ স্বৰ্গৰ সহস্ৰসমূহৰ মাজতো এটা স্বৰ্গো মোৰ মনত ৰোচে নাহে। হে মাধৱ! যি মায়াৰে তুমি লীলা কৰোঁ, সেই মায়া মই জানিব বিচাৰোঁ।
Verse 127
योऽहं निषादगर्भेऽस्मिन्वसामि नरकेषु च ॥ धिक् तपो धिक् च मे कर्म धिक् फलं धिक् च जीवितम्
মই—যি এই নিষাদ-গৰ্ভত বাস কৰোঁ আৰু নৰকসমূহতো—ধিক তপস্যা, ধিক মোৰ কৰ্ম; ধিক তাৰ ফল, আৰু ধিক এই জীৱনো।
Verse 128
गम्यागम्यं न जानाति मायाजालेन मोहितः ॥ पञ्चाशद्वर्षके काले मया ख्यातः स ब्राह्मणः
মায়াৰ জালে মোহিত হৈ সি নাজানে কোনটো গম্য আৰু কোনটো অগম্য। পঞ্চাশ বছৰৰ কালত সেই ব্ৰাহ্মণক মই (ব্ৰাহ্মণ হিচাপে) চিনাক্ত কৰিছিলোঁ।
Verse 129
परिव्राजवचः श्रुत्वा निषादो विगतज्वरः ॥ श्लक्ष्णं वचनमादाय प्रत्युवाच द्विजोत्तमम्
পৰিব্ৰাজকৰ বাক্য শুনি নিষাদৰ জ্বৰ-উত্তাপ নোহোৱা হ’ল। সি কোমল বাক্য গ্ৰহণ কৰি দ্বিজোত্তমক প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 130
किमिदं भाषसे विप्र अव्यक्तं यत्कदाचन ॥ न भावं वा यद्धटितं स्त्रियः पुंस्त्वं सदैव हि
হে বিপ্ৰ! তুমি এই কি কৈছা—কেতিয়াবা অস্পষ্টভাৱে? নে স্থিৰ ভাব একো নাই নেকি, কিয়নো স্ত্ৰীসকলে সঁচাকৈয়ে বাৰে বাৰে পুংস্ত্ব লাভ কৰে?
Verse 131
निषादस्य वचः श्रुत्वा ब्राह्मणो दुःखमूर्च्छितः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं गङ्गातीरे च धीवरम्
নিষাদৰ বাক্য শুনি ব্ৰাহ্মণজন দুখত মূৰ্ছিত হ’ল। গঙ্গাৰ তীৰত থকা সেই ধীৱৰক সি মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 132
शीघ्रं गच्छ स्वकं देशमेतान् गृह्य स्वबालकान् ॥ सर्वेषां च यथासंख्यं स्नेहः कर्त्तव्य एव च
শীঘ্ৰে নিজৰ দেশলৈ যোৱা, আৰু এইসকল—নিজৰ শিশুসকলক—সঙ্গে লৈ যোৱা। আৰু সকলোৰে প্ৰতি, যথাক্ৰমে, স্নেহ আৰু যত্ন নিশ্চয় কৰিব লাগিব।
Verse 133
किं त्वया दुष्कृतं कर्म कृतं पूर्वं पुरातनम् ॥ मम यद्भाषसे चैव स्त्रीत्वं प्राप्तोऽसि तत्कथम्
তুমি অতীতৰ অতি প্ৰাচীন কালত কোন দুষ্কৃত কৰ্ম কৰিছিলা? এতিয়া তুমি মোৰ সৈতে কথা কৈছা—তেন্তে তুমি কেনেকৈ স্ত্ৰীভাৱ লাভ কৰিলা?
Verse 134
केन दोषेण प्राप्तस्त्वं स्त्रीत्वं भूत्वा पुमान् पुनः ॥ पुंस्त्वं चैव कथं प्राप्त एतदाचक्ष्व पृच्छतः
কোন দোষৰ ফলত তুমি স্ত্ৰীভাৱ লাভ কৰি পুনৰ পুৰুষ হ’লা? আৰু পুৰুষত্ব তুমি কেনেকৈ পুনৰ লাভ কৰিলা—মই যি সুধিছোঁ, সেই কথা ক’লা।
Verse 135
एवं तस्य वचः श्रुत्वा स ऋषिः संहितव्रतः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं मायातीर्थजलेचरम्
তাৰ বাক্য শুনি, সেই ঋষি—ব্ৰতাচৰণত সংযমী—মায়া-তীৰ্থৰ জলত বিচৰণ কৰা জনলৈ মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 136
निषाद शृणु तत्त्वेन मत्कथां च प्रजल्पतः ॥ न मया दुष्कृतं किंचित्कृतं कुत्रापि तत्त्वतः
হে নিষাদ, তত্ত্ব অনুসাৰে শুনা, মই মোৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰোঁ। সত্যত মই ক’তো একো দুষ্কৃত কৰ্ম কৰা নাই।
Verse 137
एकभक्तं मयाचारें अभक्ष्यं चैव वर्जितम् ॥ स मयाराधितो देवो लोकनाथो जनार्दनः ॥ कर्मभिर्बहुभिश्चैव मया दर्शनकाङ्क्षिणा
মোৰ আচৰণত মই একবাৰ আহাৰ গ্ৰহণৰ নিয়ম মানিলোঁ আৰু অভক্ষ্য আহাৰ ত্যাগ কৰিলোঁ। এইদৰে লোকনাথ জনাৰ্দন দেৱক বহু ভক্তিকৰ্মে আৰাধনা কৰিলোঁ, তেওঁৰ দৰ্শনৰ আকাঙ্ক্ষাৰে।
Verse 138
अथ दीर्घेण कालेन मया दृष्टो जनार्द्दनः ॥ वरेण छन्दयामास बहुधा मायया ततः
তাৰ পাছত বহুদিনৰ অন্তত মই জনাৰ্দ্দনক দৰ্শন কৰিলোঁ। তাৰ পিছত তেওঁ নিজৰ মায়াৰে নানা উপায়ে মোক বৰ দান কৰি মোহিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে।
Verse 139
मया नाभीप्सितस्तस्माद्दीयमानो वरस्ततः ॥ मायां मे दर्शय विभो विष्णो प्रणतवत्सल
সেয়ে, মোক দিয়া থকা বৰ মোৰ ইচ্ছিত নাছিল। মই ক’লোঁ, ‘হে বিভূ বিষ্ণু, প্ৰণতজনৰ প্ৰতি স্নেহশীল, মোক তোমাৰ মায়া দেখুৱাওক।’
Verse 140
ततो मां भाषते विष्णुर्मायां दृष्ट्वा ह्यलं द्विज ॥ मया पुनः पुनश्चोक्तो मम प्रीत्या प्रदर्शय
তেতিয়া বিষ্ণুৱে মোক ক’লে, ‘হে দ্বিজ, মায়া দেখিলেই যথেষ্ট।’ কিন্তু মই বাৰে বাৰে ক’লোঁ, ‘মোৰ প্ৰীতিৰ বাবে তাক দেখুৱাওক।’
Verse 141
ततोऽहं तेन चाप्युक्तस्तर्हि द्रक्षत्यलं भवान् ॥ गच्छ कुब्जाम्रके गङ्गां स्नात्वेत्यन्तर्हितोऽभवत्
তেতিয়া তেওঁ মোক ক’লে, ‘তেন্তে তুমি যথেষ্ট দেখিবা।’ ‘কুব্জাম্ৰকত গঙ্গালৈ যোৱা; তাত স্নান কৰা’—এই বুলি কৈ তেওঁ অন্তৰ্হিত হ’ল।
Verse 142
न तत्र किंचिज्जानामि किमिदं किं प्रवर्त्तते ॥ निषादीगर्भसम्भूतस्तव पत्न्यभवं ततः
তাত মই একো বুজি নাপালোঁ—ই কি, কি ঘটিছে? তাৰ পিছত নিষাদী নাৰীৰ গৰ্ভৰ পৰা জন্ম লৈ মই তোমাৰ পত্নী হ’লোঁ।
Verse 143
केनचित्कारणेणात्र प्रविष्टो जाह्नवीजले ॥ स्नात्वाऽपश्यं पूर्ववच्छ तावज्जातो ऋषिस्त्वहम् ॥
কোনো কাৰণবশত মই ইয়াত জাহ্নৱী (গঙ্গা)ৰ জলত প্ৰৱেশ কৰিলোঁ। স্নান কৰি মই নিজকে আগৰ দৰে দেখিলোঁ; আৰু সেই ক্ষণতেই মই ঋষি হৈ পৰিলোঁ।
Verse 144
निषाद पश्य कुण्डीं च मात्रां वस्त्रं यथा पुरा ॥ पञ्चाशद्वर्षदेशीयो जातोऽस्मि त्वद्गृहे वसन् ॥ दण्डवस्त्रादि यत्किञ्चिन्न जीर्णं गङ्गया हृतम् ॥
নিষাদ, চোৱা—কুণ্ডী (জলপাত্ৰ), মাত্ৰা (মাপনি পাত্ৰ) আৰু বস্ত্ৰ আগৰ দৰে আছে। তোমাৰ ঘৰত বাস কৰি মই পঞ্চাশ বছৰৰ লোক হৈ পৰিছোঁ (অৰ্থাৎ মোৰ বাবে পঞ্চাশ বছৰ পাৰ হ’ল)। দণ্ড, বস্ত্ৰ আদি যি কিছুমান আছিল—যি জীৰ্ণ হোৱা নাছিল—সেয়া গঙ্গাই বোৱাই লৈ গ’ল।
Verse 145
एवं तेन ततश्चोक्ता निषादोऽदृश्यतां गतः ॥ ये च ते बालकास्तत्र तेषां कश्चिन्न दृश्यते ॥
এইদৰে ক’লে পাছত নিষাদ অদৃশ্য হৈ গ’ল। আৰু তাত যি ল’ৰাবোৰ আছিল—তেওঁলোকৰ কোনো এজনো এতিয়া দেখা নাযায়।
Verse 146
स ततो ब्राह्मणो देवि तपस्तपति निश्चितम् ॥ ऊर्ध्वश्वासोर्ध्वबाहुश्च वायुभक्षपरायणः ॥
তাৰ পাছত, হে দেবী, সেই ব্ৰাহ্মণ দৃঢ় সংকল্পে তপস্যা আৰম্ভ কৰিলে—উৰ্ধ্বশ্বাসে শ্বাস ধৰি, বাহু ওপৰলৈ তুলি, আৰু বায়ুভক্ষণত একাগ্ৰ।
Verse 147
तस्य प्रतिष्ठमानस्य अपराह्णं तु जायते ॥ ततः प्रमुच्यते तोयं देवि कृत्वा यथोचितम् ॥
তেওঁ স্থিৰভাৱে অৱস্থান কৰি থাকোঁতে অপৰাহ্ণ (বিয়লি) উপস্থিত হ’ল। তাৰ পাছত, হে দেবী, যথোচিত কৰ্ম সম্পন্ন কৰি জল মুকলি কৰা হ’ল।
Verse 148
कर्मण्यानि च पुष्पाणि आहृत्य श्रद्धयान्वितः ॥ अर्चयित्वा यथान्यायं वीरासनमुपागतः ॥
কর্মানুষ্ঠানৰ যোগ্য পুষ্প আনি, শ্ৰদ্ধা-সংযুক্ত চিত্তে, বিধি অনুসাৰে আৰাধনা কৰি, তাৰ পাছত তেওঁ বীৰাসন আসনত উপবিষ্ট হ’ল।
Verse 149
वृतस्तु ब्राह्मणैर्मुख्यैर्गङ्गास्नानेषु वै द्विजः ॥ ऊचुस्ततो द्विजास्तत्र तपस्विनमनिन्दितम् ॥
গঙ্গাস্নান-স্থানসমূহত মুখ্য ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা বেষ্টিত সেই দ্বিজক তেতিয়া তাত উপস্থিত ব্ৰাহ্মণসকলে অনিন্দিত তপস্বীক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 150
पूर्वाह्णे स्थापयित्वात्र मात्रां कुण्डीं त्रिदण्डकम् ॥ इतो गतोऽसि ब्रह्मेन्द्र स्थापयित्वा तु धीवरान् ॥ विस्मृतं किं त्वया स्थानं कथं शीघ्रं न चागतः ॥
‘পূৰ্বাহ্ণত তুমি ইয়াত তোমাৰ মাত্ৰা-পাত্ৰ, কুণ্ডী (জলপাত্ৰ) আৰু ত্ৰিদণ্ড স্থাপন কৰি গৈছিলা। হে ব্ৰহ্মেন্দ্ৰ, ধীৱৰসকলক নিজ নিজ স্থানে নিযুক্ত কৰি তুমি ইয়াৰ পৰা গ’লা। স্থানটো কি তুমি পাহৰি গ’লা? কিয় তুমি সোনকালে উভতি নাহিলা?’
Verse 151
एतस्मिन्नन्तरे देवि स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥ अद्य पञ्चाशद्वर्षाणि अमावास्याद्य चैव हि ॥
এই অন্তৰত, হে দেবী, সেই ব্ৰাহ্মণপুঙ্গৱ ক’লে— ‘আজি পঞ্চাশ বছৰ পূৰ্ণ হ’ল; আৰু আজি নিশ্চয়েই অমাৱস্যাৰ দিনো।’
Verse 152
कथमेवतावतङ्कालं मामूचुर्ब्राह्मणाश्च किम् ॥ पूर्वाह्ने स्थापयित्वा त्वं स्वां मात्रां चापराह्णिके ॥ कथं कालेऽनुसम्प्राप्तः किमेतदिति भाषते ॥
‘ইমান দীঘল সময় পাৰ হ’ল বুলি ব্ৰাহ্মণসকলে মোক কেনেকৈ ক’লে? পূৰ্বাহ্ণত নিজৰ মাত্ৰা-পাত্ৰ স্থাপন কৰি, আৰু অপৰাহ্ণত (উভতি আহি), মই সময়মতে কেনেকৈ উপস্থিত হ’লোঁ? এইটো কি?’—এইদৰে তেওঁ ক’লে।
Verse 153
एतस्मिन्नन्तरे देवि ब्राह्मणाय ततो मया ॥ दर्शयित्वा निजं रूपं तमवोचमिदं धरे
এই অন্তৰত, হে দেবী, মই সেই ব্ৰাহ্মণক মোৰ নিজ ৰূপ দেখুৱাই, হে ধৰা (পৃথিৱী), এই বাক্য ক’লোঁ।
Verse 154
किमिदं भ्रान्तरूपोऽसि किं वा त्वं दृष्टवानसि ॥ पश्यामि त्वां व्यग्रमिव सावधानो भव स्वयम्
“এই কি—তুমি বিভ্ৰান্ত অৱস্থাত আছা নে? নতুবা কিবা দেখিছা? মই তোমাক ব্যগ্ৰ যেন দেখিছোঁ; নিজে সাৱধান আৰু সংযত হোৱা।”
Verse 155
एवमुक्तः स तु मया भूमौ कृत्वा शिरः स्वकम् ॥ उवाच दुःखितो दीनो निःश्वस्य च मुहुर्मुहुः
মোৰ এই কথাত, সি মাটিত নিজৰ মূৰ থৈ দিলে; দুখিত আৰু দীন হৈ, সি বাৰে বাৰে নিশ্বাস এৰি ক’লে।
Verse 156
अहो देव द्विजा एते मां वदन्ति जगद्गुरो ॥ पूर्वाह्ने स्थापयित्वा त्वं वस्त्रं दण्डकमण्डलू ॥ आगतोऽस्यपराह्ने किं स्थलṃ विस्मृतवानसि
“হায়, হে দেব! এই দ্বিজসকলে মোক ‘জগতগুৰু’ বুলি সম্বোধন কৰে। পূৰ্বাহ্নত তুমি বস্ত্ৰ, দণ্ড আৰু কমণ্ডলু থৈ গৈছিলা; আৰু অপৰাহ্নতহে উভতি আহিছা। তুমি নেকি ঠাইখন পাহৰিলা?”
Verse 157
अहं व्याधस्य वै भूत्वा भार्या च व्याधयोनिजा ॥ पञ्चाशद्वर्षपर्यन्तं तत्र स्थित्वा ततः किल
“মই সঁচাকৈয়ে এজন ব্যাধ (শিকাৰী) হৈ পৰিলোঁ, আৰু ব্যাধ বংশত জন্মা এজনী পত্নীও গ্ৰহণ কৰিলোঁ; আৰু তাত পঞ্চাশ বছৰলৈকে বাস কৰি, তাৰ পাছত নিশ্চয়…”
Verse 158
तस्माच्चैव त्रयः पुत्रास्तिस्रश्चापि च कन्यकाः ॥ जातान्येवमपत्यानि दुष्टकर्मकृतस्तथा
সেই (সংযোগ)ৰ পৰা তিনিজন পুত্ৰ আৰু তিনিগৰাকী কন্যা জন্মিল; দুষ্কৰ্ম কৰা জনৰ ফল অনুসাৰে এইদৰে সন্তান উৎপন্ন হ’ল।
Verse 159
स्नातुं कदाचिद्गङ्गायां गतोऽहं तीरभूमिगः ॥ स्थापयित्वाद्य स्वं वस्त्रं मग्नः स्नास्यन् जलेऽमले ॥ उन्मज्य स्वयं पुनश्चैव प्राप्तो रूपं मुनिस्तुतम्
এবাৰ স্নান কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি মই গঙ্গালৈ গৈ তীৰভূমিত উপস্থিত হ’লোঁ। নিজৰ বস্ত্ৰ থৈ মই নিৰ্মল জলে ডুবি স্নান কৰিলোঁ। তাৰপিছত নিজে উত্থান কৰি পুনৰ মুনিসকলৰ প্ৰশংসিত ৰূপ লাভ কৰিলোঁ।
Verse 160
भक्षितं किमकर्मण्यं सेवमानेन चाच्युत ॥ व्यभिचारश्च मे तत्र को जातस्तव अर्चने
হে অচ্যুত! সেৱা কৰোঁতে মই কোন অনুচিত বস্তু ভক্ষণ কৰিলোঁ? আৰু তোমাৰ অৰ্চনাৰ সময়ত তাত মোৰ কোন বিচ্যুতি ঘটিল?
Verse 161
एतदाचक्ष तत्त्वेन येनाहं नरकं गतः ॥ एतच्चिन्ताव्याकुलोऽहं निबोध भगवन्मम
যথাৰ্থ তত্ত্ব অনুসাৰে মোক এই কথা সত্যকৈ কোৱা—যাৰ কাৰণে মই নৰকলৈ গ’লোঁ। এই চিন্তাত মই ব্যাকুল; হে ভগৱান, মোৰ অৱস্থা বুজা।
Verse 162
मायालुब्धेन हि मया पूर्वं विज्ञापितो ह्यसि ॥ नान्यत्स्मरामि पापं च नरके येन पातितः
কাৰণ আগতে মায়াত মোহিত মন লৈ মই তোমাক নিবেদন কৰিছিলোঁ। মই আন কোনো পাপ স্মৰণ নকৰোঁ, যাৰ বাবে মোক নৰকত পেলোৱা হ’ল।
Verse 163
ततस्तस्य वचः श्रुत्वा कारुण्यपरिदेवितम् ॥ उक्तवानस्मि तं विप्रं दुःखसंतप्तमानसम्
তেতিয়া তেওঁৰ কৰুণ বিলাপময় বাক্য শুনি মই সেই ব্ৰাহ্মণক সম্বোধন কৰিলোঁ, যাৰ মন দুখে দগ্ধ হৈছিল।
Verse 164
मा दुःखं कुरु विप्रेन्द्र आत्मदोषसमुद्भवम् ॥ विकर्म न कृतं किञ्चिदपि मे विप्र पूजने ॥ येन दुःखमनुप्राप्तं तिर्यग्योनिं च वै गतः
হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, দুখ নকৰিবা; এই শোক নিজৰ দোষৰ পৰা উদ্ভৱ। হে ব্ৰাহ্মণ, মোৰ পূজাত তোমাৰ দ্বাৰা একো বিকৰ্মো কৰা হোৱা নাই, যাৰ ফলত দুখ পাই তিৰ্যক যোনিলৈ যাব লাগিলেহেঁতেন।
Verse 165
उक्तमेव मया पूर्वं शृणु ब्राह्मणपुङ्गव ॥ वरान् वरय भो ब्रह्मन् त्वं मायां वृतवानसि
মই আগতেই কৈছিলোঁ—শুনা, হে ব্ৰাহ্মণপুঙ্গৱ। হে ব্ৰাহ্মণ, বৰ বাছি লোৱা; তুমি মায়া দর্শনকেই বাছি লৈছা।
Verse 166
ददामि दिव्यभोगान्वै भौमान्वापि तवेप्सितम् ॥ तांस्तु नेच्छसि मायाया दर्शनं वृतवानसि
মই তোমাক দিৱ্য ভোগ, বা তোমাৰ ইচ্ছামতে ভৌম ভোগো দিওঁ। কিন্তু তুমি সেয়া নেচ্ছিলা; তুমি মায়া দর্শনকেই বাছি লৈছা।
Verse 167
दृष्टा तु वैष्णवी माया या त्वया ब्राह्मणेप्सिता ॥ न गतो दिवसश्रेष्ठ नापराह्णेऽपि कुत्रचित् ॥ वर्षाणि चैव पञ्चाशान्निषादस्य गृहेऽपि न
হে ব্ৰাহ্মণ, তুমি যি বৈষ্ণৱী মায়া কামনা কৰিছিলা, সেয়া নিশ্চয়েই তুমি দেখিলা। হে দিনশ্ৰেষ্ঠ, তুমি ক’তো নাযোৱা—ন দিনৰ শেষলৈ, ন অপৰাহ্ণতো; আৰু নিষাদৰ ঘৰত পঞ্চাশ বছৰো নুবিলাল।
Verse 168
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व द्विजोत्तम ॥ या एषा वैष्णवी माया त्वया ब्राह्मण ईप्सिता
আৰু এটা কথা মই তোমাক ক’ম—শুনা, হে দ্বিজোত্তম। এই বৈষ্ণৱী মায়া, যাক তুমি, হে ব্ৰাহ্মণ, কামনা কৰিছিলা—
Verse 169
यत्त्वया दुष्कृतं कर्म व्यभिचारश्च तत्र वै ॥ अर्च्चनं च न ते भ्रष्टं तपश्चैव न नाशितम्
সেই বিষয়ত তোমাৰ দ্বাৰা কিছুমান দুষ্কৃত কৰ্ম আৰু আচৰণৰ বিচ্যুতি ঘটিলেও, তোমাৰ অৰ্চনা বিফল নহ’ল, আৰু তোমাৰ তপস্যাও নষ্ট নহ’ল।
Verse 170
भवान्तरे कृतं यच्च येनेदं प्राप्तवान्महत् ॥ दुःखं तच्च तवाख्यास्ये शृणु ब्राह्मणसत्तम
আৰু মই তোমাক ব্যাখ্যা কৰিম—শুনা, হে ব্ৰাহ্মণসত্তম—অন্য এক ভৱান্তৰত কৰা কৰ্মৰ ফলত তুমি যি মহাদুঃখ লাভ কৰিছা।
Verse 171
मम भक्ताः द्विजाः शुद्धा यत्त्वया नाभिवादिताः ॥ तत्पापादीदृशो भोगस्तव जातो हि दुःखदः
কাৰণ তুমি মোৰ শুদ্ধ দ্বিজ ভক্তসকলক অভিবাদন নকৰিলা, সেই পাপৰ ফলত তোমাৰ বাবে এনে ভোগ উদ্ভৱ হ’ল—নিশ্চয়েই দুঃখদায়ক।
Verse 172
ये च भागवताः शुद्धास्ते नूनं मम मूर्त्तयः ॥ तान्विप्रान्ये नमस्यन्ति ते मामेव नमस्यते ॥ विदितोऽस्मीह विप्रेन्द्र तैरहं नात्र संशयः
যিসকল ভাগৱত শুদ্ধ, তেওঁলোক নিশ্চয়েই মোৰ মূৰ্তিস্বৰূপ। যিসকলে সেই ব্ৰাহ্মণসকলক নমস্কাৰ কৰে, তেওঁলোকে কেৱল মোকেই নমস্কাৰ কৰে। হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, মই ইয়াত তেওঁলোকৰ দ্বাৰাই পৰিচিত—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 173
मम दर्शनकामाः ये ते मे भक्ताः द्विजास्तथा ॥ शुद्धा भागवताः पूज्या द्रष्टव्याः सर्वदा नृभिः ॥
যিসকলে মোৰ দৰ্শন কামনা কৰে—সেই দ্বিজসকল মোৰ ভক্ত। শুদ্ধ ভাগৱত ভক্তসকল পূজনীয়; মানুহে সদায় তেওঁলোকক বিচাৰি লগ ধৰি দৰ্শন কৰা উচিত।
Verse 174
विशेषेण कलौ ब्रह्मन् द्विजरूपो ह्यवस्थितः ॥ तस्माद् ब्राह्मणभक्ता ये ते मद्भक्ता न संशयः ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, বিশেষকৈ কলিযুগত প্ৰভু দ্বিজৰূপে স্থিত। সেয়ে যিসকলে ব্ৰাহ্মণভক্ত, তেওঁলোকেই মোৰ ভক্ত—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 175
यो मां प्राप्तमिहेच्छेत यस्यावाच्यं न विद्यते ॥ अनन्यमानसो भूत्वा मद्भक्तेषु नियोजयेत् ॥
যি কোনোবাই ইয়াত মোক লাভ কৰিব বিচাৰে—যাৰ বাক্যত কোনো অনুচিত কথা নাই—সেয়ে একাগ্ৰচিত্ত হৈ মোৰ ভক্তসকলৰ সেৱা-নিয়োগত নিজকে নিয়োজিত কৰক।
Verse 176
गच्छ ब्राह्मण सिद्धोऽसि यदा प्राणान् विमोक्ष्यसि ॥ तदा आगन्तासि मत्स्थानं श्वेतद्वीपं न संशयः ॥
যোৱা, হে ব্ৰাহ্মণ—তুমি সিদ্ধ। যেতিয়া তুমি প্ৰাণ ত্যাগ কৰিবা, তেতিয়া তুমি মোৰ ধাম শ্বেতদ্বীপলৈ আহিবা—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 177
एवमुक्त्वा वरारोहे तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ सोऽपि द्विजस्तनुं त्यक्त्वा मायातीर्थे यशस्विनि ॥ कृत्वा सुदुष्करं कर्म श्वेतद्वीपमुपागतः ॥
এইদৰে কৈ, হে সুন্দৰ নিতম্বৱতী, মই তাতেই অন্তৰ্হিত হ’লোঁ। আৰু সেই দ্বিজেও, হে যশস্বিনী, মায়া-তীৰ্থত দেহ ত্যাগ কৰি, অতি দুৰ্লভ-দুষ্কৰ কৰ্ম সম্পন্ন কৰি, শ্বেতদ্বীপত উপনীত হ’ল।
Verse 178
मायया किं तव धरे न मायां ज्ञातुमर्हसि ॥ मम मायां न जानन्ति देवदानवराक्षसाः ॥
হে ধৰা-ধাৰক! মায়াৰ সৈতে তোমাৰ কি সম্বন্ধ? তুমি মায়া জানিবলৈ যোগ্য নহয়। মোৰ মায়া দেব, দানৱ আৰু ৰাক্ষসসকলেও নাজানে।
Verse 179
एतत्ते कथितं भूमे मायाख्यानं महौजसम् ॥ मायाचक्रमिति ख्यातं सर्वपुण्यसुखावहम् ॥
হে ভূমি! মায়া-বিষয়ক এই মহাতেজস্বী আখ্যান তোমাক কোৱা হ’ল। ই ‘মায়া-চক্র’ নামে খ্যাত আৰু সকলো পুণ্য আৰু সুখ দানকাৰী বুলি কোৱা হয়।
Verse 180
आख्यानानां महाख्यानं तपसां च परन्तपः ॥ पुण्यानां परमं पुण्यं गतीनां च परा गतिः ॥
আখ্যানসমূহৰ মাজত ই মহা-আখ্যান; তপস্যাসমূহৰ মাজত ই দোষ দহনকাৰী তপ, হে শত্রু-তাপক। পুণ্যসমূহৰ মাজত ই পৰম পুণ্য; গতিৰ মাজত ই পৰম গতি।
Verse 181
नित्यं पठेद्यो भक्तेषु अभक्तेषु न कीर्तयेत् ॥ मा पठेन्नीचमध्येषु मा पठेच्छास्त्रदूषके ॥
ভক্তসকলৰ মাজত যিয়ে নিত্য পাঠ কৰে; অভক্তসকলৰ মাজত ইয়াক ঘোষণা নকৰিব। নীচ লোকৰ মাজত পাঠ নকৰিব; আৰু যিয়ে শাস্ত্ৰ দোষাৰোপ কৰে, তাক পাঠ কৰি নুশুনাব।
Verse 182
अग्रतः पृच्छता शूद्रमद्भक्तेषु तथाग्रतः ॥ पठते शोभते विप्रो न तु ये शास्त्रदूषकाः ॥
যদি আগত শূদ্ৰে সুধে আৰু তদ্ৰূপে মোৰ ভক্তসকল আগত থাকে, তেন্তে পাঠ কৰা ব্ৰাহ্মণ শোভা পায়; কিন্তু শাস্ত্ৰ-দূষকসকলে নহয়।
Verse 183
कल्यमुत्थाय यो भूमे पठते च दृढव्रतः ॥ तेन द्वादश वर्षाणि ममाग्रे पठितं भवेत् ॥
হে ভূমি, যি দৃঢ় ব্ৰত ধৰি প্ৰভাতে উঠি এই পাঠ কৰে—সেই কৰ্মে যেন মোৰ সন্মুখত দ্বাদশ বছৰৰ পাঠ সম্পন্ন হ’ল।
Verse 184
अथ पूर्णेन कालेन पुमान् पञ्चत्वमागतः ॥ मद्भक्तो जायते देवि वियोनिं न च गच्छति ॥
তাৰ পাছত, সময় পূৰ্ণ হ’লে আৰু সেই পুৰুষে মৃত্যু লাভ কৰিলে, হে দেবী, সি মোৰ ভক্ত ৰূপে জন্ম লয় আৰু অশুভ যোনিত নাযায়।
Verse 185
य एवँ शृणुयान्नित्यं महाख्यानं वसुन्धरे ॥ न स जायेत मन्दात्मा वियोनिं नैव गच्छति ॥
হে বসুন্ধৰা, যি এই মহাখ্যান এইদৰে নিত্য শুনে, সি মন্দাত্মা ৰূপে জন্ম নলয় আৰু অশুভ যোনিলৈ কেতিয়াও নাযায়।
Verse 186
एतत्ते कथितं भद्रे त्वया यत्पूर्वमीप्सितम् ॥ मुच्यमाना वरारोहे किमन्यत्परिपृच्छसि ॥
হে ভদ্ৰে, তুমি পূৰ্বে যি কামনা কৰিছিলা, সেয়া তোমাক কোৱা হ’ল। হে সুন্দৰ নিতম্বিনী, যেতিয়া তুমি মুক্ত হ’বলৈ গৈছা, তেন্তে আৰু কি সুধিছা?
Frequently Asked Questions
The chapter presents māyā as an epistemic and causal force that makes natural cycles and embodied experience appear contradictory or self-concealing, leading beings into misrecognition. Through the Somaśarman episode, the text instructs that fascination with māyā can result in prolonged delusion, while disciplined devotion and ethical conduct—especially reverence toward pure bhāgavata brāhmaṇas—supports clarity and social stability.
Seasonal markers (ṛtu) are referenced through examples such as hemanta and grīṣma (temperature reversals in water), and lunar timing is noted via Soma’s waxing and waning across pakṣa (fortnight). The narrative also specifies a calendrical point: amāvāsyā is mentioned in the later portion when the brāhmaṇa reflects on time and ritual placement.
Varāha explains māyā using hydrological and seasonal contrasts—rainfall filling regions while other places become dry, waterbodies swelling in rains and drying in summer, and the ocean-water cycle via clouds producing sweet rain. By placing these within a discourse to Pṛthivī, the text frames terrestrial balance as governed by systemic cycles that can appear paradoxical, encouraging an interpretive stance that links ethical cognition with ecological observation.
The chapter references major cosmological and cultural figures as part of the māyā-exposition: Rudra, Indra, Prajāpati, the Pitṛgaṇas, the Dvādaśādityas, and Bṛhaspati, along with Varuṇa and Kubera in role-based examples. The narrative’s human exemplar is the brāhmaṇa Somaśarman, whose transformation is used to discuss social identity, devotion, and moral accountability.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.