Adhyaya 7
এই অধ্যায়ত কৰ্ম-কাৰণ, দেহ-ৰূপান্তৰ আৰু তীৰ্থ-মাহাত্ম্য সংলাপৰ ৰূপত বৰ্ণিত। ৰজাই হৰিণীমুখী দেখা এগৰাকী নাৰীক তেওঁৰ উৎপত্তিৰ বিষয়ে সোধে। তেওঁ গঙ্গাতীৰত তপস্বী উদ্দালকৰ প্ৰসঙ্গত ঘটা গৰ্ভসম্ভৱৰ কাহিনী কয়—অকস্মাৎ হোৱা বীৰ্যবিন্দু আৰু হৰিণীৰ ঘটনাই তেওঁৰ হৰিণীমুখ অৱস্থাৰ কাৰণ, যদিও তেওঁ অন্তৰে মানৱী। তাৰ পিছত নৈতিক হিচাপ উত্থাপিত হয়—তেওঁ বহু জন্মৰ পতিব্ৰতা-ধৰ্ম আৰু ৰজাৰ পূৰ্বকালত ক্ষত্ৰিয়ধৰ্ম অৱহেলাৰ ফলত পাপসঞ্চয় আৰু প্ৰায়শ্চিত্তৰ কথা কয়। ৰণভূমিত বীৰমৃত্যু, নিত্য অন্নদান/সেৱা, আৰু প্ৰভাসৰ বস্ত্ৰাপথসহ স্বৰ্ণৰেখা আদি তীৰ্থত দেহত্যাগ পুণ্যদায়ক বুলি কোৱা হয়। অশৰীৰিণী বাণীয়ে ৰজাৰ কৰ্মফল-ক্রম দেখুৱায়—প্ৰথমে পাপফল ভোগ, তাৰ পিছত স্বৰ্গলাভ। উপদেশ দিয়া হয়—বস্ত্ৰাপথত স্বৰ্ণৰেখাৰ জলে এটা শিৰ/প্ৰতিমা বিসৰ্জন কৰিলে তেওঁৰ মুখ মানৱী হ’ব। দ্বাৰপাল/দূত পঠাই বনমাজত সেই শিৰ পোৱা যায় আৰু তীৰ্থত বিধিমতে বিসৰ্জন হয়; কন্যাই এক মাহ চন্দ্ৰায়ণ ব্ৰত পালন কৰি শেষত দিৱ্য বৰ্ণনাৰ দৰে সুন্দৰ মানৱী ৰূপ লাভ কৰে। অন্তত ঈশ্বৰবাণীয়ে ক্ষেত্ৰৰ মহিমা গায়—ই দেশ-অৰণ্যসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, দেৱ-অৰ্ধদেৱেৰে পৰিপূৰ্ণ, আৰু ভৱ (শিৱ) ইয়াত নিত্য প্ৰতিষ্ঠিত; স্নান, সন্ধ্যা, তৰ্পণ, শ্ৰাদ্ধ আৰু পুষ্পাৰ্চনাৰে সংসাৰবন্ধন মোচন আৰু স্বৰ্গাৰোহণ লাভ হয়।
Shlokas
Verse 1
राजोवाच । कथं त्वं हरिणीरूपे जाता मानुषरूपिणी । केन संवर्धिता बाल्ये कथं ते रूपमीदृशम्
ৰাজাই ক’লে: তুমি কেনেকৈ হৰিণীৰ ৰূপত জন্মি, তথাপি মানৱৰূপিণী? শৈশৱত তোমাক কোনে লালন-পালন কৰিলে, আৰু তোমাৰ এইদৰে ৰূপ কেনেকৈ হ’ল?
Verse 2
मृग्युवाच । शृणु देव प्रवक्ष्यामि यद्वृत्तं कन्यके वने । ऋषिरुद्दालकोनाम गंगाकूले महातपाः
মৃগী-নাৰী ক’লে: হে দেব ৰাজন, শুনা; কন্যকা বনত যি ঘটিল, সেয়া মই ক’ম। গঙ্গাৰ তীৰত উদ্ধালক নামৰ এক মহাতপা ঋষি আছিল।
Verse 3
प्रभाते मूत्रमुत्सृष्टुं गतो देव वनांतरे । मूत्रांते पतितो भूमौ वीर्यबिंदुर्द्विजन्मनः
প্ৰভাতত, হে ৰাজন, তেওঁ বনান্তৰত মূত্ৰত্যাগ কৰিবলৈ গ’ল। সেই ক্ৰিয়াৰ অন্তত দ্বিজৰ বীৰ্যৰ এটা বিন্দু ভূমিত পতিত হ’ল।
Verse 4
यावत्स चलितो विप्रः शौचं कृत्वा प्रयत्नतः । तावन्मृगी समायाता दृष्ट्वा पुष्पवनांतरात्
যেতিয়ালৈকে সেই বিপ্ৰে যত্নে শৌচ-শুদ্ধি কৰি আগবাঢ়ি গ’ল, তেতিয়াই ফুলবনৰ ভিতৰৰ পৰা দেখি এটা মৃগী তাত আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 5
चापल्याद्भक्षितं वीर्यं दृष्टं ब्रह्मर्षिणा स्वयम् । यस्मादश्नाति मे वीर्यं तस्माद्गर्भो भविष्यति
চঞ্চলতাৰ বশত তাই বীজ ভক্ষণ কৰিলে—এই কথা ব্ৰহ্মৰ্ষিয়ে নিজে দেখিলে। ‘যিহেতু তাই মোৰ বীৰ্য গ্ৰহণ কৰিলে, সেয়েহে গৰ্ভধাৰণ হব,’ বুলি তেওঁ স্থিৰ কৰিলে।
Verse 6
ममरूपा तववक्त्रा नारी गर्भे भविष्यति । वर्द्धयिष्यति देव्यस्तां रसैर्दिव्यैः सुतां तव
মোৰ ৰূপ আৰু তোমাৰ মুখমণ্ডল ধাৰণ কৰা এগৰাকী নাৰী গৰ্ভত উৎপন্ন হব। দেৱীয়ে দিব্য ৰসসমূহেৰে তোমাৰ সেই কন্যাক পোষণ কৰি বৃদ্ধি কৰিব।
Verse 7
केनापि दैवयोगेन ज्ञानं तस्या भविष्यति । एवमुद्दालकादेव संजाताहं मृगानना । प्रविश्याग्नौ मृता पूर्वं त्वया सार्द्धं नराधिप
কোনো দैৱযোগে তাইৰ ভিতৰত জ্ঞান উদয় হব। এইদৰে কেৱল উদ্দালকৰ পৰা মই মৃগাননা ৰূপে জন্মিলোঁ। পূৰ্বে, হে নৰাধিপ, মই তোমাৰ সৈতে অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰি মৃত্যুবৰণ কৰিছিলোঁ।
Verse 8
तस्माज्जातं सतीत्वं मे सप्तजन्मनि वै प्रभो । यत्त्वया कुर्वता राज्यं पापं वै समुपार्जितम्
সেয়েহে, হে প্ৰভো, মোৰ সতীত্ব সাত জন্ম ধৰি উদ্ভৱ হৈছে—কাৰণ তুমি ৰাজ্য শাসন কৰোঁতে পাপ নিশ্চয় সঞ্চিত হৈছিল।
Verse 9
क्षत्त्रधर्मं परित्यज्य पलायनपरो मृतः । तदेनो हि मया दग्धं चिताग्नौ नृपसत्तम
ক্ষত্ৰধৰ্ম ত্যাগ কৰি তুমি পলায়নৰ অভিপ্ৰায়ে মৃত্যুবৰণ কৰিলা। তথাপি, হে নৃপসত্তম, সেই পাপ মই চিতাৰ অগ্নিত দগ্ধ কৰি ভস্ম কৰিলোঁ।
Verse 10
पतिं गृहीत्वा या नारी मृतमग्नौ विशेद्यदि । सा तारयति भर्तारमात्मानं च कुलद्वयम्
যদি কোনো নাৰী মৃত স্বামীৰ হাত ধৰি অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰে, তেন্তে সি স্বামীক, নিজক আৰু উভয় কুলকো তাৰে।
Verse 11
गोग्रहे देशभंगे च संग्रामे सम्मुखे मृतः । स सूर्यमण्डलं भित्त्वा ब्रह्मलोके महीयते
গো-ৰক্ষা, দেশ-ৰক্ষা বা যুদ্ধত শত্রুৰ সন্মুখে যি মৰে, সি সূৰ্যমণ্ডল ভেদি ব্ৰহ্মলোকত মহিমা লাভ কৰে।
Verse 12
अनाशकं यो विदधाति मर्त्त्यो दिनेदिने यज्ञसहस्रपुण्यम् । स याति यानेन गणान्वितेन विधूय पापानि सुरैः स पूज्यते
যি মর্ত্যই দিনেদিনে উপবাস পালন কৰে, সি সহস্ৰ যজ্ঞৰ সমান পুণ্য লাভ কৰে; পাপ ঝাৰি, দেৱগণসহ দিৱ্য যানত গমন কৰে আৰু দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা পূজিত হয়।
Verse 13
गंगाजले प्रयागे वा केदारे पुष्करे च ये । वस्त्रापथे प्रभासे च मृतास्ते स्वर्गगामिनः
গঙ্গাজলত, প্ৰয়াগত, কেদাৰত, পুষ্কৰত—আৰু তদ্ৰূপে প্ৰভাসৰ বস্ত্ৰাপথত—যিসকল মৰে, তেওঁলোক স্বৰ্গগামী হয়।
Verse 14
द्वारावत्यां कुरुक्षेत्रे योगाभ्यासेन ये मृताः । हरिरित्यक्षरं मृत्यौ येषां ते स्वर्गगामिनः
দ্বাৰাৱতীত বা কুরুক্ষেত্ৰত যোগাভ্যাসে যিসকল মৰে, আৰু মৃত্যুকালে যিসকলৰ ওঁঠত ‘হৰি’ অক্ষৰ থাকে—তেওঁলোক স্বৰ্গগামী হয়।
Verse 15
पूजयित्वा हरिं ये तु भूमौ दर्भतिलैः सह । तिलांश्च पञ्चलोहं च दत्त्वा ये तु पयस्विनीम्
যিসকলে ভূমিত দৰ্ভা ঘাঁহ আৰু তিলসহ হৰিৰ পূজা কৰে, আৰু যিসকলে তিল, পঞ্চলোহ আৰু দুগ্ধদায়িনী গাই দান কৰে—তেওঁলোকে মঙ্গলময় ফল লাভ কৰে।
Verse 16
ये मृता राजशार्दूल ते नराः स्वर्ग गामिनः । उत्पाद्य पुत्रान्संस्थाप्य पितृपैतामहे पदे
হে ৰাজশাৰ্দূল, যিসকল নৰ এই পবিত্ৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত মৃত্যু বরণ কৰে, তেওঁলোকে স্বৰ্গগামী হয়—পুত্ৰ উৎপন্ন কৰি আৰু তেওঁলোকক পিতৃ-পৈতামহৰ পদত স্থাপন কৰি বংশধাৰা অব্যাহত ৰাখে।
Verse 17
निर्मला निष्कलंका ये ते मृताः स्वर्गगामिनः । व्रतोपवासनिरताः सत्याचारपरायणाः । अहिंसानिरताः शांतास्ते नराः स्वर्गगामिनः
যিসকল নিৰ্মল আৰু নিষ্কলংক, তেওঁলোকে মৃত্যুৰ পিছত স্বৰ্গলৈ যায়। যিসকল ব্ৰত-উপবাসত ৰত, সত্যাচাৰত অটল, অহিংসাত নিবিষ্ট আৰু শান্তিত স্থিত—তেওঁলোকেই নিশ্চয় স্বৰ্গগামী।
Verse 18
सापवादो रणं त्यक्त्वा मृतो यस्मान्नराधिप । सप्तयोनिषु ते जन्म तस्माज्जातं मया सह
হে নৰাধিপ, যি নিন্দা-বহন কৰি ৰণ ত্যাগ কৰি মৃত্যু বরণ কৰিলে, সি সাত যোনিত জন্ম ল’বলগীয়া হ’ল; সেই কাৰণেই সি মোৰ সৈতে একে ধাৰাত জন্মিল।
Verse 19
त्वां विना मे पतिर्मा भून्मरणे याचितं मया । तदांतरिक्षे राजेन्द्र वागुवाचाशरीरिणी । आदौ पापफलं भुक्त्वा पश्चा त्स्वर्गं गमिष्यसि
‘তোমাক বাদ দি মোৰ স্বামী নাথাকক’—মৃত্যুৰ সময়ত মই এই প্ৰাৰ্থনা কৰিছিলোঁ। তেতিয়া, হে ৰাজেন্দ্ৰ, আকাশত এক অশৰীৰী বাণী ক’লে: ‘প্ৰথমে পাপৰ ফল ভোগিবা, তাৰ পাছত স্বৰ্গলৈ যাবা।’
Verse 20
यदि वस्त्रापथे गत्वा शिरः कश्चिद्विमुंचति । स्वर्णरेखाजले राजन्मानुषं स्यान्मुखं मम
হে ৰাজন! যদি কোনোবাই বস্ত্ৰাপথলৈ গৈ তাত শিৰ অৰ্ঘ্যৰূপে অৰ্পণ কৰে, তেন্তে স্বৰ্ণৰেখাৰ জলত মোৰ মুখ মানৱ-মুখ হৈ উঠিব।
Verse 21
अहं मानुषवक्त्राऽस्मि पापच्छायाऽवृतं मुखम् । दृश्यते मृगवक्त्राभं तस्माच्छीघ्रं विमुंचय
মোৰ মুখ মানৱ-মুখ, কিন্তু পাপৰ ছাঁয়ে মুখ আৱৰি ৰাখিছে। সেয়া হৰিণৰ মুখৰ দৰে দেখা যায়; সেয়ে শীঘ্ৰে ইয়াক মুক্ত কৰ।
Verse 22
इति श्रुत्वा वचो राजा सारस्वतमुदैक्षत । जनो विहस्य सानन्दं सर्वं सत्यं मृगीवचः
এই কথা শুনি ৰজাই সাৰস্বতৰ ফালে চালে। লোকসকলে আনন্দে হাঁহি উঠি মৃগীৰ বাক্যৰ সকলো কথাই সত্য বুলি মানিলে।
Verse 23
इत्युक्त्वाऽह द्विजेन्द्रः स एवं कुरु नृपोत्तम । एवं राज्ञा समादिष्टः प्रतीहारो ययौ वनम्
এইদৰে কৈ সেই শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজে ক’লে, ‘হে নৃপোত্তম, এইদৰে কৰ।’ ৰজাৰ আদেশমতে প্ৰতীহাৰা বনলৈ গ’ল।
Verse 24
वस्त्रापथे महातीर्थे भवं द्रष्टुं त्वरान्वितः । त्वक्सारजालिर्महती स्वर्णरेखाजलोपरि
বস্ত্ৰাপথৰ মহাতীৰ্থত ভৱ (শিৱ)ৰ দৰ্শন কৰিবলৈ সি ত্বৰিত গ’ল। স্বৰ্ণৰেখাৰ জলৰ ওপৰত বাকলিৰ আঁহেৰে গাঁথা এক বৃহৎ জাল বিস্তৃত আছিল।
Verse 25
वर्त्तते तच्छिरो यत्र वंशप्रोतं महावने । सारस्वतस्य शिष्येण कुशलेन निवेदितम्
য’ত মহাবনত বাঁহৰ দণ্ডত গাঁথি থোৱা সেই মূৰ অৱস্থিত আছিল, সেই কথা সাৰস্বতৰ শিষ্য কুশলে কুশলতাৰে নিবেদন কৰিলে।
Verse 26
तीर्थं वस्त्रापथं गत्वा भवस्याग्रे महानदी । जाले तत्र शिरो दृष्टं तच्च तोये विमोचितम्
বস্ত্ৰাপথ নামৰ তীৰ্থলৈ গৈ, ভৱ (শিৱ)ৰ সন্মুখত থকা মহানদীত, তাত জালত ফঁসা এটা মূৰ দেখি, সেয়া পানীত মুক্ত কৰিলে।
Verse 27
स्नात्वा संपूज्य तीर्थेशं प्रतीहारः समभ्यगात् । शिष्येण सहितो वेगाद्रथेनादित्यवर्चसा
স্নান কৰি তীৰ্থেশ্বৰক বিধিমতে পূজা কৰি, প্ৰতীহাৰ শিষ্যসহ সূৰ্যসম দীপ্তিময় ৰথেৰে অতি বেগে আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 28
यदागतः प्रतीहारस्तदा सारस्वतेन सा । वृता चान्द्रायणेनैव मासमेकं निरन्तरम्
প্ৰতীহাৰ যেতিয়া আহি উপস্থিত হ’ল, তেতিয়া তেওঁ সাৰস্বত নিয়ম পালন কৰি আছিল আৰু চান্দ্ৰায়ণ ব্ৰতও একে ধাৰে এক মাহ সম্পূৰ্ণ কৰিছিল।
Verse 29
संपूर्णे तु व्रते तस्या दिव्यं वक्त्रं सुलोचनम् । सुशोभनं दीर्घकेशं दीर्घकर्णं शुभद्विजम्
তেওঁৰ ব্ৰত সম্পূৰ্ণ হোৱাত, দিৱ্য সুন্দৰ মুখমণ্ডল প্ৰকাশ পালে—সুন্দৰ নয়নযুক্ত, দীপ্তিময়; দীঘল কেশ, দীঘল কৰ্ণ আৰু শুভ, উত্তম দন্তেৰে বিভূষিত।
Verse 30
कम्बुग्रीवं पद्मगंधं सर्वलक्षणसंयुतम् । व्रतांते मूर्च्छिता बाला गतज्ञाना वभूव सा
তাইৰ গ্ৰীৱা শঙ্খ-সদৃশ, সুগন্ধ পদ্ম-সম, সকলো শুভ লক্ষণেৰে বিভূষিতা; কিন্তু ব্ৰতৰ অন্তত সেই বালিকা মূৰ্ছিত হৈ জ্ঞান-বোধ হেৰুৱাই অচেতন হ’ল।
Verse 31
न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च किंनरी । यादृशी सा तदा जाता तीर्थभावेन सुन्दरी
সেই সময়ত তাই ন দেবী, ন গন্ধৰ্বী, ন অসুৰী, ন কিন্নৰী; তীৰ্থ-ভাবৰ শক্তিতেই তেনেকৈ অপূৰ্ব সুন্দৰী হৈ উঠিল।
Verse 32
परिणीता तु सा तेन भोजराजेन सुन्दरी । मृगीमुखीति विख्याता देवी सा भुवनेश्वरी
সেই সুন্দৰীক ভোজৰাজে বিবাহ কৰিলে; ‘মৃগীমুখী’ নামে তাই বিখ্যাত হ’ল। সেয়া দেৱী—স্বয়ং ভুৱনেশ্বৰী।
Verse 33
न जानाति पुनः किंचिद्यद्वृत्तं राजमन्दिरे । कृता सा पट्टमहिषी भोजराजेन धीमता
ৰাজমন্দিৰত যি ঘটিছিল, সেয়া তাই পুনৰ একো নাজানিলে; ধীমান ভোজৰাজে তাক নিজৰ পট্টমহিষী, মুখ্য ৰাণী কৰি তুলিলে।
Verse 34
ईश्वर उवाच । देशानां प्रवरो देशो गिरीणां प्रवरो गिरिः । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं वनानामुत्तमं वनम्
ঈশ্বৰে ক’লে: ‘দেশসমূহৰ মাজত এই দেশ শ্ৰেষ্ঠ; পৰ্বতসমূহৰ মাজত এই পৰ্বত শ্ৰেষ্ঠ; ক্ষেত্ৰসমূহৰ মাজত এই উত্তম ক্ষেত্ৰ; আৰু বনসমূহৰ মাজত এই উত্তম বন।’
Verse 35
गंगा सरस्वती तापी स्वर्णरेखाजले स्थिता । ब्रह्मा विष्णुश्च सूर्यश्च सर्व इन्द्रादयः सुराः
স্বৰ্ণৰেখাৰ জলত গঙ্গা, সৰস্বতী আৰু তাপী অৱস্থিত; ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু সূৰ্যও—ইন্দ্ৰ আদি সকলো দেৱতাও—সেই ঠাইতে বিদ্যমান।
Verse 36
नागा यक्षाश्च गन्धर्वा अस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः । ब्रह्मांडं निर्मितं येन त्रैलोक्यं सचराचरम्
এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত নাগ, যক্ষ আৰু গন্ধৰ্বা স্থিতি লৈ বাস কৰে। ইয়াতেই সেই পৰম সত্তা আছেন যিয়ে ব্ৰহ্মাণ্ড গঢ়িলে—চৰাচৰসহ ত্ৰিলোক্য।
Verse 37
देवा ब्रह्मादयो जाताः स भवोऽत्र व्यवस्थितः । शिवो भवेति विख्यातः स्वयं देवस्त्रिलोचनः
দেৱতা—ব্ৰহ্মা আদি—উৎপন্ন হ’ল; আৰু সেই ভৱ ইয়াতেই প্ৰতিষ্ঠিত। তেওঁ শিৱ, ‘ভৱ’ নামে বিখ্যাত—স্বয়ং ত্ৰিনয়ন প্ৰভু।
Verse 38
वेवेति स्कन्दरचनाद्भवानी चात्र संस्थिता । अतो यन्नाधिकं प्रोक्तं तीर्थं देवि मया तव
স্কন্দৰ উচ্চাৰণ ‘ৱেৱে!’ৰ পৰা ভৱানীও ইয়াত প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল। সেয়ে, হে দেৱী, মই তোমাক এই তীৰ্থৰ কথা ক’লোঁ; ইয়াতকৈ অধিক ক’বলৈ একো নাই।
Verse 39
तस्मिञ्जले स्नानपरो नरो यदि संध्यां विधायानु करोति तर्पणम् । श्राद्धं पितॄणां च ददाति दक्षिणां भवोद्भवं पश्यति मुच्यते भवात्
যদি কোনো নৰ সেই জলে ভক্তিভাৱে স্নান কৰে, সন্ধ্যা-বিধি সম্পন্ন কৰি তাৰ পিছত তৰ্পণ কৰে; পিতৃসকলৰ বাবে শ্ৰাদ্ধ কৰি যথোচিত দক্ষিণা দিয়ে—তেওঁ ভৱোদ্ভৱৰ দৰ্শন পায় আৰু সংসাৰিক ভৱৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 40
अथ यदि भवपूजां दिव्यपुष्पैः करोति तदनु शिवशिवेति स्तोत्रपाठं च गीतम् । सुरवर गणवृन्दैः स्तूयमानो विमानैः सुरवरशिवरूपो मानवो याति नाकम्
আৰু যদি কোনো ভক্তে দিৱ্য পুষ্পেৰে ভৱ (শিৱ)ৰ পূজা কৰে, তাৰ পিছত ‘শিৱ, শিৱ’ বুলি স্তোত্ৰ পাঠ কৰি গীত গায়, তেন্তে সেই মানুহজন শ্ৰেষ্ঠ দেৱগণৰ দলৰ দ্বাৰা স্তূত হৈ, দিৱ্য বিমানত আৰূঢ় কৰি, স্বৰ্গলোকলৈ যায় আৰু দেৱসমাজত শিৱ-সদৃশ ৰূপ লাভ কৰে।