Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 16

Devanagari script

प्राणोऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च । नागश्च कूर्मः कृकलो देवदत्तो धनंजयः

Transliteration

prāṇo'pānaḥ samānaśca hyudāno vyāna eva ca | nāgaśca kūrmaḥ kṛkalo devadatto dhanaṃjayaḥ

Translation

সেইসকল হ’ল—প্ৰাণ, অপান, সমান, উদান আৰু ব্যান; লগতে নাগ, কূৰ্ম, কৃকল, দেবদত্ত আৰু ধনঞ্জয়।

Word by Word

• प्राणः: Prāṇa (in-breath)
• प्राणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अपानः: Apāna (downward breath)
• अपानः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अपान (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• समानः: Samāna
• समानः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: समान (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चयार्थक-निपात)

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Emphasis/निश्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय (निश्चय/हेतौ-निपात; emphatic/causal particle)

• उदानः: Udāna
• उदानः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उदान (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• व्यानः: Vyāna
• व्यानः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: व्यान (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• एव: just/indeed
• एव: Sambandha (Emphasis/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय (अवधारणार्थक-निपात, restrictive particle)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चयार्थक-निपात)

• नागः: Nāga
• नागः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चयार्थक-निपात)

• कूर्मः: Kūrma
• कूर्मः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कूर्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• कृकलः: Kṛkala
• कृकलः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कृकल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• देवदत्तः: Devadatta
• देवदत्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देवदत्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (देवेन दत्तः/देवस्य दत्तः—नामरूपेण रूढ)

• धनंजयः: Dhanañjaya
• धनंजयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धनंजय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपपद-तत्पुरुष/षष्ठी-तत्पुरुष (धनं जयति इति/धनस्य जयः—नामरूपेण रूढ)

Speaker

Śiva (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Unspecified beloved interlocutor

Visual Art Cues

Scene: A sacred list is spoken aloud; the vāyus appear as ten subtle currents or attendant spirits around a luminous human form, suggesting ordered life-forces under divine governance.

Characters & Entities

• Prāṇa
• Apāna
• Samāna
• Udāna
• Vyāna
• Nāga
• Kūrma
• Kṛkala
• Devadatta
• Dhanaṃjaya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic dharma integrates inner physiology and spiritual discipline by naming the life-forces that sustain embodied existence.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The teaching belongs to the Prabhāsakṣetra Māhātmya, framing sacred travel and worship at Prabhāsa.

What ritualistic prescription is mentioned?

This verse is a doctrinal enumeration; the ritual prescriptions appear in the subsequent verses on worship at Bhūteśvara.