Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 65

Devanagari script

कस्यचित्त्वथ कालस्य संक्रांतौ मकरस्य भोः । संप्राप्यातीव चापल्याल्लिंगं जागेश्वरं मया । घृतकुम्भे परिक्षिप्तं पूजितं जनकेन यत्

Transliteration

kasyacittvatha kālasya saṃkrāṃtau makarasya bhoḥ | saṃprāpyātīva cāpalyālliṃgaṃ jāgeśvaraṃ mayā | ghṛtakumbhe parikṣiptaṃ pūjitaṃ janakena yat

Translation

তাৰ পিছত এক সময়ত—মকৰ সংক্রান্তিৰ দিনা—শিশুসুলভ চঞ্চলতাত মই জাগেশ্বৰ লিঙ্গটো লৈ ঘিউৰ ঘটত থৈ দিলোঁ, যিটো মোৰ পিতাই পূজা কৰিছিল।

Word by Word

• कस्यचित्: of some
• कस्यचित्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: कस्यचित् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; अनिश्चित-प्रत्यय (indefinite)

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय (particle), विरोध/विशेषार्थक

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Sequencing/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय (particle), अनन्तरार्थक

• कालस्य: of time
• कालस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• संक्रान्तौ: at the transit (saṅkrānti)
• संक्रान्तौ: Kala-adhikarana (Time/कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: संक्रान्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• मकरस्य: of Makara (Capricorn)
• मकरस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मकर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• भोः: O (sir)!
• भोः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Indeclinable
• Root: भोः (अव्यय)
• Form: सम्बोधन-अव्यय (vocative particle)

• संप्राप्य: having reached/obtained
• संप्राप्य: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-प्र-आप् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund), पूर्वकालिक-क्रिया

• अतीव: excessively
• अतीव: Sambandha (Intensity/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अतीव (अव्यय)
• Form: परिमाण/तीव्रता-वाचक अव्यय (intensifier adverb)

• चापल्यात्: from fickleness
• चापल्यात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: चापल्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन

• लिङ्गम्: the liṅga (Śiva-emblem)
• लिङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन

• जागेश्वरम्: Jāgeśvara (name)
• जागेश्वरम्: Karma (Object qualifier/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जागेश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण/नाम (to लिङ्गम्)

• मया: by me
• मया: Karana/Karta (Agent-instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन

• घृतकुम्भे: in a ghee-pot
• घृतकुम्भे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: घृत + कुम्भ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः: घृतस्य कुम्भः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• परिक्षिप्तम्: thrown/placed into
• परिक्षिप्तम्: Karma (Object predicate/कर्म)
• Type: Verb
• Root: परि-क्षिप् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; लिङ्गम् इति कर्म-विशेषणम्

• पूजितम्: worshipped
• पूजितम्: Karma (Object predicate/कर्म)
• Type: Verb
• Root: पूज् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; लिङ्गम् इति कर्म-विशेषणम्

• जनकेन: by the father
• जनकेन: Kartr (Agent of passive/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जनक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• यत्: which
• यत्: Sambandha (Relative connector/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative)

Speaker

Baka (narrating past act)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Jāgeśvara

Type: temple

Visual Art Cues

Scene: Makara Saṅkrānti morning: a home shrine with a small liṅga; a mischievous boy stealthily lifts the liṅga and lowers it into a large clay pot filled with ghee; the father’s earlier pūjā items—bilva leaves, flowers, incense—remain arranged nearby.

Characters & Entities

• Makara Saṅkrānti
• Jāgeśvara
• Liṅga
• Ghṛta (ghee)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Carelessness toward worship and sacred objects creates karmic consequence; Purāṇic dharma stresses reverence, especially during holy times like Saṅkrānti.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Jāgeśvara (a Śiva-liṅga/site) is named directly, anchoring the adhyāya’s tīrtha-glory.

What ritualistic prescription is mentioned?

The verse implies Śiva-liṅga pūjā (worship) and marks Makara Saṅkrānti as a sacred observance time, though it narrates a violation rather than prescribing a rite.