Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 18

Devanagari script

स गत्वा पुष्करारण्यं परमेण समाधिना । तोषयामास देवेशं पद्मजं तपसि स्थितः

Transliteration

sa gatvā puṣkarāraṇyaṃ parameṇa samādhinā | toṣayāmāsa deveśaṃ padmajaṃ tapasi sthitaḥ

Translation

সেই পুষ্কৰ অৰণ্যলৈ গৈ পৰম সমাধিত তপস্যাত স্থিত হৈ, দেৱেশ—পদ্মজ ব্ৰহ্মাক সন্তুষ্ট কৰিলে।

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• गत्वा: having gone
• गत्वा: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund/Absolutive), 'having gone'

• पुष्करारण्यम्: the Puṣkara forest
• पुष्करारण्यम्: Karma (कर्म/Object; destination)
• Type: Noun
• Root: पुष्कर + अरण्य (प्रातिपदिके)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः तत्पुरुषः (पुष्करस्य अरण्यम्)

• परमेण: supreme
• परमेण: Karaṇa (करण/Instrument)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम्; 'समाधिना' इति विशेषणम्

• समाधिना: with meditation/trance
• समाधिना: Karaṇa (करण/Instrument)
• Type: Noun
• Root: समाधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• तोषयामास: pleased/satisfied
• तोषयामास: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तुष् (धातु) [णिच् causative: तोषय-]
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्; णिच्-प्रयोगः (causative)

• देवेशम्: the Lord of gods
• देवेशम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: देव + ईश (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (देवानाम् ईशः)

• पद्मजम्: the lotus-born (Brahmā)
• पद्मजम्: Karma (कर्म/Object; apposition to देवेशम्)
• Type: Noun
• Root: पद्म + ज (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः तत्पुरुषः (पद्मात् जातः)

• तपसि: in austerity
• तपसि: Adhikaraṇa (अधिकरण/Location-state)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम्

• स्थितः: remaining/steadfast
• स्थितः: Karta-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) → स्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्तरि प्रयोगे 'being/remaining'

Speaker

Narratorial voice within Tīrthamāhātmya (contextually Sūta/Lomaharṣaṇa-type narrator)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Puṣkara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Dvija-sattamāḥ / ṛṣi-assembly

Visual Art Cues

Scene: Vṛtra in austere meditation in Puṣkara forest near a sacred waterbody; Brahmā (lotus-born) appears or is envisioned, pleased by the intensity of samādhi.

Characters & Entities

• Puṣkara
• Brahmā (Padmajā)
• Vṛtra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred places become gateways to realization when approached with tapas (austerity) and samādhi (focused inner discipline).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Puṣkara (Puṣkarāraṇya), a famed tīrtha landscape associated with Brahmā.

What ritualistic prescription is mentioned?

Tapas with deep samādhi—sustained austerity and concentrated meditation.