Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 121

Devanagari script

विश्वामित्रह्रदे स्नात्वा यावत्तस्माद्विनिर्गतः । कपालं पतितं तस्मात्स्वयमेव हतात्मनः

Transliteration

viśvāmitrahrade snātvā yāvattasmādvinirgataḥ | kapālaṃ patitaṃ tasmātsvayameva hatātmanaḥ

Translation

বিশ্বামিত্ৰ-হ্ৰদত স্নান কৰি যেতিয়া তেওঁ তাতৰ পৰা ওলাই আহিল, তেতিয়াই অন্তৰত পীড়িত সেইজনৰ পৰা কপালটি স্বয়ংই খসিল।

Word by Word

• विश्वामित्र-ह्रदे: in Viśvāmitra’s lake
• विश्वामित्र-ह्रदे: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विश्वामित्र (प्रातिपदिक) + ह्रद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (विश्वामित्रस्य ह्रदः)

• स्नात्वा: having bathed
• स्नात्वा: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्ना (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund): having bathed

• यावत्: as soon as/when
• यावत्: Adhikaraṇa (Temporal/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यावत् (अव्यय)
• Form: परिमाण/अवधिवाचक-अव्यय (as long as/when)

• तस्मात्: from there
• तस्मात्: Apādāna (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; सर्वनाम

• विनिर्गतः: came out
• विनिर्गतः: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + निर् + गम् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्तरि प्रयोगः

• कपालम्: the skull
• कपालम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कपाल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• पतितम्: fell
• पतितम्: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पत् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कपालम् इत्यस्य विशेषणम्

• तस्मात्: from him/from that
• तस्मात्: Apādāna (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; सर्वनाम

• स्वयम्: by itself
• स्वयम्: Karta (Emphatic/कर्ता)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: स्वार्थक-अव्यय (oneself)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-अव्यय (emphasis: just/indeed)

• हत-आत्मनः: of the self-slayer (Vṛtra-slayer/one who has killed)
• हत-आत्मनः: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हत (कृदन्त-प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; कर्मधारयः (हतः आत्मा यस्य) — तस्मात् (इन्द्रस्य) इत्यस्य विशेषणम्

Speaker

Narrator (Purāṇic narrator in Tīrthamāhātmya context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Viśvāmitra-hrada

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Dvija-śreṣṭha (addressed in surrounding verses)

Visual Art Cues

Scene: Indra emerges from a sacred lake; a skull (kapāla) that clung to him drops away by itself, while the water ripples with a subtle glow; devas watch in astonishment.

Characters & Entities

• Śakra (Indra)
• Viśvāmitra
• Viśvāmitra-hrada
• kapāla

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

At a truly potent tīrtha, inner burden and the marks of sin can drop away spontaneously through grace activated by snāna.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Viśvāmitra-hrada (Viśvāmitra’s lake) within the Hāṭakeśvara-kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna (ritual bathing) in Viśvāmitra-hrada as a key act of purification.