Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 61

Devanagari script

ऋषय ऊचुः । साधुसाधु महाभाग ह्युपदेशः कृतो महान् । तेन संतारिताः सर्वे वयं संसारसागरात्

Transliteration

ṛṣaya ūcuḥ | sādhusādhu mahābhāga hyupadeśaḥ kṛto mahān | tena saṃtāritāḥ sarve vayaṃ saṃsārasāgarāt

Translation

ঋষিসকলে ক’লে: “সাধু, সাধু, হে মহাভাগ! আপুনি মহান উপদেশ দিলে। তাৰ দ্বাৰা আমি সকলোৱে সংসাৰ-সাগৰ পাৰ হ’লোঁ।”

Word by Word

• ऋषयः: the sages
• ऋषयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन

• ऊचुः: said
• ऊचुः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन; परस्मैपदम्

• साधु: well!
• साधु: Sambandha (Exclamation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: साधु (अव्यय/प्रातिपदिक)
• Form: प्रशंसावाचक-अव्यय (interjection: well!)

• साधु: well indeed!
• साधु: Sambandha (Exclamation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: साधु (अव्यय/प्रातिपदिक)
• Form: प्रशंसावाचक-अव्यय (repetition for emphasis)

• महाभाग: O fortunate one
• महाभाग: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महाभाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन; बहुव्रीहिः (महान् भागः यस्य सः)

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निश्चय/हेतुवाचक-अव्यय (particle: indeed/for)

• उपदेशः: instruction, teaching
• उपदेशः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उपदेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• कृतः: done, given
• कृतः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषणम् (उपदेशः इति)

• महान्: great
• महान्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषणम् (उपदेशः इति)

• तेन: by that (teaching)
• तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; सर्वनाम

• संतारिताः: carried across, saved
• संतारिताः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम्-तॄ (धातु) + णिच् (causative) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (PPP, causative sense: 'made to cross'); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; विशेषणम् (वयम् इति)

• सर्वे: all
• सर्वे: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; वयम् इत्यस्य विशेषणम्

• वयम्: we
• वयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन

• संसारसागरात्: from the ocean of worldly existence
• संसारसागरात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: संसार (प्रातिपदिक) + सागर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (संसारस्य सागरः)

Speaker

Ṛṣis (Sages)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Pādukā-tīrtha (as the upadeśa’s focus)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Sūta (teacher-speaker)

Visual Art Cues

Scene: A circle of sages with uplifted hands praising the teacher; the background subtly depicts a vast ocean symbolizing saṃsāra, with a boat of instruction carrying them across.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True guidance (upadeśa) oriented to liberation is portrayed as a means to transcend saṃsāra.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Implicitly the Pādukā-associated tirtha within the Hāṭakeśvara-kṣetra narrative frame.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is prescribed; the focus is on receiving and affirming liberating instruction.