Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 38

Devanagari script

समौ मानापमानौ च चित्तज्ञः कालवित्तथा । सर्वंसहः क्षमी विज्ञः स भवेद्राजवल्लभः

Transliteration

samau mānāpamānau ca cittajñaḥ kālavittathā | sarvaṃsahaḥ kṣamī vijñaḥ sa bhavedrājavallabhaḥ

Translation

যাৰ বাবে মান আৰু অপমান সমান; যি মন বুজে আৰু সময়ো চেনে; যি সকলো সহে, ক্ষমাশীল আৰু বিবেচক—সেইজনেই ৰজাৰ প্ৰিয় হয়।

Word by Word

• समौ: equal (two)
• समौ: Kartṛ-samānādhikaraṇa (Predicate/समानााधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: सम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), द्विवचन; विशेषण (मानापमानौ)

• मानापमानौ: honour and dishonour
• मानापमानौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मान (प्रातिपदिक) + अपमान (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), द्विवचन; द्वन्द्व-समास (मानश्च अपमानश्च)

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चय/conjunction)

• चित्तज्ञः: knower of minds
• चित्तज्ञः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: चित्त (प्रातिपदिक) + ज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (चित्तस्य ज्ञः = मनोविज्ञ)

• कालवित्: knower of time/occasion
• कालवित्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: काल (प्रातिपदिक) + विद् (प्रातिपदिक; ‘वित्’ = जानन्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; उपपद-तत्पुरुष/षष्ठी-तत्पुरुष (कालं वेत्ति)

• तथा: likewise
• तथा: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (रीतिवाचक/adverb: ‘likewise’)

• सर्वंसहः: enduring everything
• सर्वंसहः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सर्वम् (प्रातिपदिक) + सह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; उपपद-तत्पुरुष (सर्वं सहते)

• क्षमी: forgiving
• क्षमी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: क्षमिन्/क्षमी (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• विज्ञः: wise/learned
• विज्ञः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: विज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• भवेत्: would be
• भवेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• राजवल्लभः: beloved of the king
• राजवल्लभः: Kartṛ-samānādhikaraṇa (Predicate/समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक) + वल्लभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (राज्ञः वल्लभः)

Speaker

Śākalya (continuing counsel)

Visual Art Cues

Scene: A serene minister stands unshaken amid courtiers’ praise and blame; the king’s face softens, recognizing steadiness and forgiveness.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Equanimity, forgiveness, and discernment are dharmic virtues that create trust and harmony in society.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is mentioned in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it teaches inner discipline (samatā, kṣamā) as practical dharma.