Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 12
Devanagari script
प्रोवाच लक्ष्मणं पश्चाद्विनयावनतं स्थितम् । वाष्पक्लिन्नमुखो रामो गद्गदं निःश्वसन्मुहुः
Transliteration
provāca lakṣmaṇaṃ paścādvinayāvanataṃ sthitam | vāṣpaklinnamukho rāmo gadgadaṃ niḥśvasanmuhuḥ
Translation
তাৰ পাছত ৰামে বিনয়ত নত হৈ থিয় থকা লক্ষ্মণক ক’লে। ৰামৰ মুখ অশ্ৰুসিক্ত আছিল; কণ্ঠ ৰুদ্ধ হৈ গৈছিল, আৰু সি বাৰে বাৰে দীঘল নিশ্বাস পেলাইছিল।
Word by Word
प्रोवाचspoke
प्रोवाच:
Kriya (Main verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + वच् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect); प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; अर्थः: he said/spoke
लक्ष्मणम्to Lakṣmaṇa
लक्ष्मणम्:
Karman (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootलक्ष्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन
पश्चात्afterwards
पश्चात्:
Kriya-vishesana (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपश्चात् (अव्यय)
Formअव्यय (काल/क्रमवाचक क्रियाविशेषण) = afterwards
विनयावनतम्bowed in humility
विनयावनतम्:
Karman (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
TypeAdjective
Rootविनय-अवनत (प्रातिपदिक); घटकौ: विनय + अवनत
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम् (qualifies लक्ष्मणम्); क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त: √नम् (धातु) ‘to bow’ → अवनत; तत्पुरुष: विनयेन अवनतः (bowed with humility)
स्थितम्standing
स्थितम्:
Karman (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्था (धातु)
Formकृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त, past passive participle) √स्था; पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (qualifies लक्ष्मणम्)
वाष्पक्लिन्नमुखःwhose face was wet with tears
वाष्पक्लिन्नमुखः:
Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootवाष्प-क्लिन्न-मुख (प्रातिपदिक); घटकौ: वाष्प + क्लिन्न + मुख
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन; बहुव्रीहिः: यस्य मुखं वाष्पेण क्लिन्नम् (whose face is wet with tears); विशेषणम् (qualifies रामः)
रामःRāma
रामः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन
गद्गदम्chokingly
गद्गदम्:
Kriya-vishesana (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootगद्गद (प्रातिपदिक)
Formक्रियाविशेषणरूपेण नपुंसक-द्वितीया-एकवचन (adverbial accusative); अर्थः: गद्गदम् = in a choked voice
निःश्वसन्sighing
निःश्वसन्:
Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootनिः + श्वस् (धातु)
Formकृदन्त (शतृ-प्रत्ययान्त, present active participle) √श्वस्; पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (qualifies रामः); अर्थः: breathing/sighing
मुहुःrepeatedly
मुहुः:
Kriya-vishesana (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootमुहुः (अव्यय)
Formअव्यय (पुनरावृत्तिवाचक) = repeatedly, again and again
Speaker
Narrator (Purāṇic narration)
Visual Art Cues
Scene: Rāma stands with tear-wet face, speaking softly; Lakṣmaṇa stands with folded hands, head bowed; attendants keep distance; the air heavy with impending separation.
Characters & Entities
R
RāmaL
LakṣmaṇaFAQs
Even the righteous feel grief when dharma demands painful choices; compassion and duty coexist.
No specific site is named in this verse.
None.