Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 72

Devanagari script

दृष्ट्वा क्षेमेश्वरं लिंगमुद्क्चित्रांगदेश्वरात् । सर्वत्र क्षेममाप्नोति लोकेऽत्र च परत्र च

Transliteration

dṛṣṭvā kṣemeśvaraṃ liṃgamudkcitrāṃgadeśvarāt | sarvatra kṣemamāpnoti loke'tra ca paratra ca

Translation

চিত্ৰাঙ্গদেশ্বৰাৰ উত্তৰে অৱস্থিত ক্ষেমেশ্বৰ লিঙ্গ দৰ্শন কৰিলে, মানুহে এই লোকতো আৰু পৰলোকতো সৰ্বত্ৰ ক্ষেম-কল্যাণ লাভ কৰে।

Word by Word

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Kriya (Gerundial action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभावः

• क्षेमेश्वरम्: Kṣemeśvara
• क्षेमेश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेम-ईश्वर (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्षेमस्य ईश्वरः इति षष्ठी-तत्पुरुषः

• लिङ्गम्: liṅga
• लिङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• उदक्-चित्राङ्गदेश्वरात्: to the north of Citrāṅgadeśvara
• उदक्-चित्राङ्गदेश्वरात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: उदक् (अव्यय/दिक्शब्द) + चित्राङ्ग-देश्वर (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान), एकवचन; ‘चित्राङ्गदेश्वरात्’ = चित्राङ्गस्य देश्वरः (षष्ठी-तत्पुरुष), उदक् = उत्तर-दिक् (north) सूचक; अर्थः ‘चित्राङ्गदेश्वरात् उत्तरतः/उदक्’

• सर्वत्र: everywhere
• सर्वत्र: Desha-adhikarana (Place/देशाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: सर्वत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (adverb of place)

• क्षेमम्: welfare, safety
• क्षेमम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• आप्नोति: attains
• आप्नोति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आप् (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• लोके: in the world
• लोके: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन

• अत्र: here
• अत्र: Desha-adhikarana (Place/देशाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (adverb: here)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• परत्र: in the hereafter
• परत्र: Desha-adhikarana (Place/देशाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: परत्र (अव्यय)
• Form: देश/कालवाचक-अव्यय (adverb: in the other world/thereafter)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

Speaker

Skanda (deduced from Kāśīkhaṇḍa dialogue context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kṣemeśvara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pilgrims/sages in the Kāśī-māhātmya frame

Visual Art Cues

Scene: A calm shrine scene: the Kṣemeśvara liṅga stands serene; the pilgrim’s household and ancestors are symbolically shown protected under a canopy of light, indicating welfare in both worlds; a signpost indicates ‘north of Citrāṅgadeśvara’.

Characters & Entities

• Kṣemeśvara
• Citrāṅgadeśvara
• Liṅga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī darśana is framed as a source of comprehensive kṣema—worldly stability and otherworldly auspiciousness.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kṣemeśvara Liṅga, described by its position north of Citrāṅgadeśvara within Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

Darśana (seeing) of the Kṣemeśvara Liṅga; the fruit is stated as universal welfare.