Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 50

Devanagari script

दृगंचलेंगितज्ञा च यथा कृतमनोरथा । गानचित्तहरा यद्वत्तथास्त्वेषा सुलक्षणा

Transliteration

dṛgaṃcaleṃgitajñā ca yathā kṛtamanorathā | gānacittaharā yadvattathāstveṣā sulakṣaṇā

Translation

তেওঁ যেন চকুৰ ইশাৰা আৰু দৃষ্টিৰ কাষৰ সংকেত বুজি পোৱা হয়; যাৰ মনোৰথ সিদ্ধ হয়; আৰু যাৰ গীতে মন হৰি লয়—এনে সু-লক্ষণীয়া কন্যা হওক।

Word by Word

• दृक्: eye, glance
• दृक्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: दृश् (धातु) → दृक् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-तत्पुरुषार्थे प्रातिपदिकम्; समासाङ्ग (पूर्वपद)

• अञ्चल: corner, edge
• अञ्चल: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अञ्चल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, प्रातिपदिकम्; समासाङ्ग (मध्यपद)

• इङ्गित: gesture, sign
• इङ्गित: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: इङ्गित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रातिपदिकम्; समासाङ्ग (मध्यपद)

• ज्ञा: knowing (the signs)
• ज्ञा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: ज्ञ (धातु) → ज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; समासः = षष्ठी-तत्पुरुषः (दृग्-अञ्चल-इङ्गित-ज्ञा = ‘दृगञ्चलस्य इङ्गितं जानाती’)

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• यथा: as, just as
• यथा: Sambandha (Comparator)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमान/प्रकारवाचक-अव्यय (comparative ‘as’)

• कृत: fulfilled, accomplished
• कृत: Sambandha (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु) → कृत (कृदन्त/भूतकृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), समासाङ्ग (पूर्वपद)

• मनोरथा: whose desire is fulfilled
• मनोरथा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक) + रथ (प्रातिपदिक) → मनोरथ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; समासः = षष्ठी-तत्पुरुषः (मनसः रथः = ‘wish/desire’)

• गान: song, singing
• गान: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: गान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रातिपदिकम्; समासाङ्ग (पूर्वपद)

• चित्त: mind
• चित्त: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चित्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रातिपदिकम्; समासाङ्ग (मध्यपद)

• हरा: mind-stealing
• हरा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: हृ (धातु) → हर (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; समासः = षष्ठी-तत्पुरुषः (गानस्य चित्तं हरति)

• यद्वत्: just as
• यद्वत्: Sambandha (Comparator)
• Type: Indeclinable
• Root: यद्वत् (अव्यय)
• Form: तुलनावाचक-अव्यय (‘just as/like’)

• तथा: so, thus
• तथा: Sambandha (Correlative)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: तदनुरूपवाचक-अव्यय (‘so/thus’)

• अस्तु: let (her) be
• अस्तु: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लोट् (imperative/आज्ञार्थ), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• एषा: this (woman)
• एषा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सर्वनाम

• सुलक्षणा: well-featured, auspiciously marked
• सुलक्षणा: Karta (Subject complement/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु (उपसर्ग/अव्यय) + लक्षण (प्रातिपदिक) → सुलक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; समासः = कर्मधारयः (सु + लक्षणा = ‘good-marked’)

Speaker

Śrī Devī (Pārvatī)

Visual Art Cues

Scene: A well-marked maiden, poised and graceful, communicates through subtle eye-glances; her singing captivates listeners in a refined Kāśī setting.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Harmony in dharmic life is aided by sensitivity, mutual understanding, and uplifting arts like song.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tirtha is named; the verse contributes to the Kāśī Khaṇḍa’s devotional narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.