Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 89

Devanagari script

कृष्णायां माघभूतायामविमुक्तेश जागरात् । सदा विगतनिद्रस्य योगिनो गतिभाग्भवेत्

Transliteration

kṛṣṇāyāṃ māghabhūtāyāmavimukteśa jāgarāt | sadā vigatanidrasya yogino gatibhāgbhavet

Translation

মাঘৰ কৃষ্ণপক্ষৰ চতুৰ্দশীত অৱিমুক্তেশৰ বাবে জাগৰণ কৰিলে, সদা নিদ্ৰাহীন যোগী পৰম গতিৰ ভাগী হয়।

Word by Word

• कृष्णायाम्: in the dark fortnight
• कृष्णायाम्: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कृष्णा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन; पक्षवाचक—‘कृष्णपक्षे’

• माघ-भूतायाम्: occurring in Māgha
• माघ-भूतायाम्: Visheshana (Adjective)
• Type: Adjective
• Root: माघ (प्रातिपदिक) + भूत (भू धातोः क्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुषः (‘माघे भूता’ = माघसम्बद्धा); विशेषणम् (कृष्णायाम्)

• अविमुक्त-ईश: O Avimukteśa
• अविमुक्त-ईश: Sambodhana (Address)
• Type: Noun
• Root: अविमुक्त + ईश (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (‘अविमुक्तस्य ईशः’)

• जागरात्: from/through keeping vigil
• जागरात्: Apadana/Hetu (Cause/Source)
• Type: Noun
• Root: जागर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, पञ्चमी (अपादान), एकवचन; ‘जागर’ = जागरणम्; पञ्चमी—‘जागरात्’ = ‘जागरणात्/जागरस्य कारणात्’

• सदा: always
• सदा: Kriya-viseshana (Time)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• विगत-निद्रस्य: of the sleepless (one whose sleep is gone)
• विगत-निद्रस्य: Sambandha (Genitive qualifier)
• Type: Adjective
• Root: विगत (वि + गम् धातोः क्त) + निद्रा (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन; तत्पुरुषः (‘विगता निद्रा यस्य’—अर्थतः बहुव्रीहिसदृशः, परन्तु रूपेण तत्पुरुष-समासः); विशेषणम् (योगिनः)

• योगिनः: of the yogin
• योगिनः: Sambandha (Genitive)
• Type: Noun
• Root: योगिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन

• गति-भाग्: a sharer of the (highest) state
• गति-भाग्: Karta-predicative (Subject complement)
• Type: Noun
• Root: गति (प्रातिपदिक) + भाज् (धातु; भाग्-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः (‘गतिं भजते’ = गतिभाग्)

• भवेत्: would become
• भवेत्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukteśvara jāgaraṇa on Māgha kṛṣṇa caturdaśī

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Pilgrimage audience (not specified)

Visual Art Cues

Scene: A Māgha dark-fortnight night: devotees keep vigil in the temple courtyard, lamps flicker, priests chant; a yogin sits in meditation, eyes open, embodying ‘vigata-nidrā’ while offering worship to Avimukteśa.

Characters & Entities

• Avimukteśa
• Māgha
• Kṛṣṇa Pakṣa
• Jāgaraṇa (vigil)
• Yogin

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Disciplined vigilance and devotion to Avimukteśa on an auspicious tithi is said to elevate the practitioner toward the highest spiritual attainment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Avimukta/Kāśī, through devotion to Avimukteśa.

What ritualistic prescription is mentioned?

Jāgaraṇa (night vigil/keeping awake) during Māgha kṛṣṇa pakṣa (especially caturdaśī context).