Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 65

Devanagari script

जीवनं जीवनप्राणा जगज्ज्येष्ठा जगन्मयी । जीवजीवातुलतिका जन्मिजन्मनिबर्हिणी

Transliteration

jīvanaṃ jīvanaprāṇā jagajjyeṣṭhā jaganmayī | jīvajīvātulatikā janmijanmanibarhiṇī

Translation

সেয়ে জীৱন নিজেই, জীৱসমূহৰ প্ৰাণশ্বাস; সেয়ে জগতৰ জ্যেষ্ঠা আৰু অগ্ৰগণ্য, নিজৰ সত্তাত জগতব্যাপিনী। সেয়ে সকলো জীৱৰ জীৱাত্মাৰ সাৰ, আৰু জন্মে জন্মে ঘূৰণি মূলতে উচ্ছেদ কৰে।

Word by Word

• जीवनम्: life
• जीवनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जीवन (प्रातिपदिक; from जीव् धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• जीवन: life
• जीवन: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जीवन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• प्राणा: vital breath; life-force
• प्राणा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासोत्तरपद (head)

• जीवनप्राणा: life’s very breath
• जीवनप्राणा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जीवन + प्राण (समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (जीवनस्य प्राणः; सा)

• जगत्: world
• जगत्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• ज्येष्ठा: eldest, foremost
• ज्येष्ठा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ज्येष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• जगज्ज्येष्ठा: foremost of the world
• जगज्ज्येष्ठा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जगत् + ज्येष्ठा (समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (जगतः ज्येष्ठा)

• जगत्: world
• जगत्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• मयी: consisting of; pervaded by
• मयी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मय (प्रातिपदिक; -मय)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; मयट्-अर्थे (consisting of/pervaded by)

• जगन्मयी: pervaded by the world; embodying the world
• जगन्मयी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जगत् + मयी (समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष (जगन्मयी = जगत्-मयी)

• जीव: living being
• जीव: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जीव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• जीवातु: life, vital principle
• जीवातु: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जीवातु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• लतिका: creeper, little vine
• लतिका: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लतिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासोत्तरपद (head)

• जीवजीवातुलतिका: the creeper of life for living beings (life-giving vine)
• जीवजीवातुलतिका: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जीव + जीवातु + लतिका (समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (जीवानां जीवातुः; तस्य लतिका)

• जन्मि: born being; creature
• जन्मि: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जन्मिन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• जन्मनि: in birth
• जन्मनि: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: जन्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• बर्हिणी: peahen; (fig.) adorned one
• बर्हिणी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बर्हिणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• जन्मिजन्मनिबर्हिणी: she who is an adornment in the births of creatures
• जन्मिजन्मनिबर्हिणी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जन्मि + जन्मनि + बर्हिणी (समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष (जन्मिनां जन्मनि बर्हिणी—जन्मेषु शोभाम्/विस्तारं ददाति इति भावः)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gaṅgā in Kāśī (Jīvana-prāṇa aspect)

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis / pilgrims in frame

Visual Art Cues

Scene: Gaṅgā as cosmic mother whose waters appear as luminous breath entering beings; a wheel of births dissolves behind her; pilgrims on ghāṭas meditate in stillness.

Characters & Entities

• Devī (Śakti)
• Kāśī (contextual)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Goddess is the inner life-force and also the liberator: devotion aims not only at worldly vitality but at ending saṃsāra (repeated birth).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the contextual pilgrimage-field in which this liberating power is celebrated in the Kāśīkhaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual act is stated; the verse supports liberation-oriented remembrance and praise.