Kṣetra–Kāla–Phala-kramaḥ (Hierarchy of Sacred Place, Time, and Ritual Fruit)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক সোধে—দেৱযজ্ঞ, দান আদি কৰ্মৰ বাবে ক্ষেত্ৰ আৰু কালৰ ফল-ক্রম ক্ৰমে ক’বলৈ। সূতে শুদ্ধ গৃহৰ পৰা গোশালা, জলতট, বিল্ব-তুলসী-অশ্বত্থ বৃক্ষ, দেৱালয়, তীৰ্থতট আৰু মহানদীৰ তীৰলৈকে পুণ্যবৃদ্ধিৰ স্তৰবিন্যাস বৰ্ণনা কৰে; ‘সপ্তগঙ্গা’ (গঙ্গা, গোদাৱৰী, কাবেৰী, তাম্ৰপৰ্ণী, সিন্ধু, সরযূ, ৰেৱা/নৰ্মদা) তীৰক পৰম শ্ৰেষ্ঠ, তাৰ পিছত সমুদ্ৰতট আৰু পৰ্বতশিখৰকো শ্ৰেষ্ঠ কয়। গূঢ় কথা—য’ত মন স্বাভাৱিকভাৱে আনন্দ পায়, সেই ঠাইয়েই উত্তম ক্ষেত্ৰ; ভাৱ বাহ্য ক্রমকো অতিক্ৰম কৰে। তাৰ পাছত শুভ কালৰ ক্রম—সংক্রান্তি, বিষুব, অয়ন, চন্দ্ৰ-সূৰ্য গ্ৰহণ—আৰু শেষত যুগানুসাৰে (কৃত, ত্ৰেতা, দ্বাপৰ, কলি) কৰ্মফল-শক্তিৰ হ্ৰাস বৰ্ণিত।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । देशादीन्क्रमशो ब्रूहि सूत सर्वार्थवित्तम् । सूत उवाच । शुद्धं गृहं समफलं देवयज्ञादिकर्मसु
ঋষিসকলে ক’লে—হে সূত, সৰ্বাৰ্থবিদ! দেশ আদি ক্ৰমে কোৱা। সূতে ক’লে—দেৱযজ্ঞ আদি কৰ্মত শুদ্ধ গৃহ (শুদ্ধ স্থান) সম আৰু যথোচিত ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 2
ततो दशगुणं गोष्ठं जलतीरं ततो दश । ततो दशगुणं बिल्वतुलस्यश्वत्थमूलकम्
তাৰ তুলনাত গোশালাত কৰা পূজাত দশগুণ পুণ্য হয়। নদীৰ তীৰত কৰা পূজাত তাৰো দশগুণ অধিক ফল লাভ হয়। আৰু বিল্ববৃক্ষ, তুলসী বা অশ্বত্থৰ মূলত কৰা পূজা তাৰো দশগুণ অধিক পুণ্যফল প্ৰদান কৰে।
Verse 3
ततो देवालयं विद्यात्तीर्थतीरं ततो दश । ततो दशगुणं नद्यास्तीर्थनद्यास्ततो दश
সাধাৰণ তীৰ্থ-তীৰৰ তুলনাত দেৱালয়ৰ পুণ্য দহগুণ বুলি জানিব লাগে। তাৰ তুলনাত নদীৰ পুণ্য দহগুণ, আৰু তীৰ্থস্বৰূপ নদীৰ পুণ্য তাৰো দহগুণ।
Verse 4
सप्तगंगानदीतीरं तस्या दशगुणं भवेत् । गंगा गोदावरी चैव कावेरी ताम्रपर्णिका
‘সপ্তগঙ্গা’ নামে খ্যাত নদীসমূহৰ তীৰ অতি পবিত্ৰ; তাত লাভ হোৱা পুণ্য দহগুণ হয়। (পবিত্ৰ নদীৰ ভিতৰত) গঙ্গা, গোদাৱৰী, কাবেৰী আৰু তাম্ৰপৰ্ণিকা।
Verse 5
सिंधुश्च सरयू रेवा सप्तगंगाः प्रकीर्तिताः । ततोऽब्धितीरं दश च पर्वताग्रे ततो दश
সিন্ধু, সৰযূ আৰু ৰেৱাও ‘সপ্তগঙ্গা’ বুলি প্ৰকীৰ্তিত। তাৰ পিছত সাগৰতীৰত দহ (পবিত্ৰ স্থান), আৰু তাৰো পিছত পৰ্বতশিখৰত আরও দহ (স্থান) আছে।
Verse 6
सर्वस्मादधिकं ज्ञेयं यत्र वा रोचते मनः । कृते पूर्णफलं ज्ञेयं यज्ञदानादिकं तथा
সকলো সাধনাৰ ভিতৰত যিটোত মন সঁচাকৈয়ে ৰুচি পায় তাকেই সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বুলি জানিবা। শ্ৰদ্ধাৰে কৰা কৰ্মে পূৰ্ণ ফল দিয়ে—যজ্ঞ, দান বা অন্য পবিত্ৰ আচৰণ যিয়েই হওক।
Verse 7
त्रेतायुगे त्रिपादं च द्वापरेऽर्धं सदा स्मृतम् । कलौ पादं तु विज्ञेयं तत्पादोनं ततोर्द्धके
ত্রেতাযুগত ধৰ্ম তিন পাদ বুলি স্মৃত; দ্বাপৰত সদায় অর্ধ। কলিযুগত এক পাদমাত্ৰ বুলি জানিবা, আৰু কলিৰ উত্তৰাৰ্ধত তাতকৈও কম।
Verse 8
शुद्धात्मनः शुद्धदिनं पुण्यं समफलं विदुः । तस्माद्दशगुणं ज्ञेयं रविसंक्रमणे बुधाः
শুদ্ধ আত্মাৰ বাবে শুদ্ধ (পৱিত্ৰ) দিনত কৰা পুণ্য সমফলদায়ক বুলি জ্ঞানীসকলে জানে। সেয়ে ৰবি-সংক্রমণকালত সেই পুণ্য দহগুণ বুলি পণ্ডিতসকলে কয়।
Verse 9
विषुवे तद्दशगुणमयने तद्दश स्मृतम् । तद्दश मृगसंक्रांतौ तच्चंद्र ग्रहणे दश
বিষুৱকালত সেয়া দহগুণ; অয়নকালতো দহগুণ বুলি স্মৃতি কয়। মকৰ-সংক্রান্তিতো দহগুণ, আৰু চন্দ্ৰগ্ৰহণতো দহগুণ।
Verse 10
ततश्च सूर्यग्रहणे पूर्णकालोत्तमे विदुः । जगद्रूपस्य सूर्यस्य विषयोगाच्च रोगदम्
তাৰ পিছত সূৰ্যগ্ৰহণত—বিশেষকৈ পূৰ্ণ আৰু অতি শুভ ক্ষণত—জ্ঞানীসকলে কয়: জগতৰূপী সূৰ্য বিষযোগত যুক্ত হোৱাৰ বাবে সেয়া ৰোগদায়ক হয়।
Verse 11
अतस्तद्विषशांत्यर्थं स्नानदानजपांश्चरेत् । विषशांत्यर्थकालत्वात्स कालः पुण्यदः स्मृतः
সেয়ে সেই বিষৰ শান্তিৰ বাবে স্নান, দান আৰু জপ কৰা উচিত। বিষশান্তিৰ উদ্দেশ্যেই যিহেতু সেই সময় নিৰ্দিষ্ট, সেয়ে সেই কালক পুণ্যদায়ক বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 12
जन्मर्क्षे च व्रतांते च सूर्यरागोपमं विदुः । महतां संगकालश्च कोट्यर्कग्रहणं विदुः
জন্মনক্ষত্ৰত আৰু ব্ৰতসমাপ্তিত কৰা পূজা সূৰ্যগ্ৰহণসম ফলদায়ক বুলি জ্ঞানীসকলে কয়। আৰু মহাত্মাসকলৰ সঙ্গৰ সময়ক কোটি সূৰ্যগ্ৰহণৰ ফলৰ সমান বুলি কোৱা হয়।
Verse 13
तपोनिष्ठा ज्ञाननिष्ठा योगिनो यतयस्तथा । पूजायाः पात्रमेते हि पापसंक्षयकारणम्
তপস্যাত নিষ্ঠাৱান, জ্ঞানত প্ৰতিষ্ঠিত, আৰু যোগী তথা সংযমী যতি—এঁৱেই পূজা আৰু সন্মানৰ যোগ্য পাত্ৰ; কিয়নো এঁৱে পাপক্ষয়ৰ কাৰণ হন।
Verse 14
चतुर्विंशतिलक्षं वा गायत्र्या जपसंयुतः । ब्राह्मणस्तु भवेत्पात्रं संपूर्णफलभोगदम्
গায়ত্ৰীৰ জপ—চব্বিশ লক্ষ পৰ্যন্ত—যি ব্ৰাহ্মণে কৰিছে, তেওঁ নিশ্চয়েই যোগ্য পাত্ৰ হয়, আৰু ধৰ্মকর্মৰ সম্পূৰ্ণ ফল ভোগ কৰিবলৈ সমৰ্থ হয়।
Verse 15
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां पंचदशोध्यायः
এইদৰে পবিত্ৰ শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ বিদ্যেশ্বৰসংহিতাৰ পঞ্চদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 16
गायकं त्रायते पाताद्गायत्रीत्युच्यते हि सा । यथाऽर्थहिनो लोकेऽस्मिन्परस्यार्थं न यच्छति
তেওঁক ‘গায়ত্ৰী’ বুলি কোৱা হয়, কিয়নো তেওঁ জপকাৰীক পতনৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। যেনেকৈ এই জগতত অৰ্থহীন মানুহে আনৰ অৰ্থ প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰে, তেনেকৈ শিৱ-উপাসনাত মন্ত্রৰ মুক্তিদায়ক ফল সত্য অৰ্থবোধেৰে ধাৰণ কৰিলেহে লাভ হয়।
Verse 17
अर्थवानिह यो लोके परस्यार्थं प्रयच्छति । स्वयं शुद्धो हि पूतात्मा नरान्संत्रातुमर्हति
এই জগতত যি সামৰ্থ্যবান ব্যক্তি পৰহিতৰ বাবে ধন দান কৰে, সি নিজে শুদ্ধ আৰু পূতাত্মা হয়; সি মানুহক ৰক্ষা কৰি উন্নীত কৰিবলৈ যোগ্য হয়।
Verse 18
गायत्रीजपशुद्धो हि शुद्धब्राह्मण उच्यते । तस्माद्दाने जपे होमे पूजायां सर्वकर्मणि
গায়ত্ৰী-জপে যি শুদ্ধ হয়, তাকেই শুদ্ধ ব্ৰাহ্মণ বুলি কোৱা হয়। সেয়ে দান, জপ, হোম, পূজা আৰু সকলো কৰ্মত এই শুদ্ধতাই যোগ্যতা।
Verse 19
दानं कर्तुं तथा त्रातुं पात्रं तु ब्राह्मणोर्हति । अन्नस्य क्षुधितं पात्रं नारीनरमयात्मकम्
দান আৰু ৰক্ষাৰ বাবে ব্ৰাহ্মণেই যোগ্য পাত্ৰ বুলি স্মৃত। কিন্তু অন্নদানত পাত্ৰ সেই ক্ষুধাৰ্ত—নাৰী হওক বা পুৰুষ—কাৰণ দেহধাৰীৰ ক্ষুধা একে।
Verse 20
ब्राह्मणं श्रेष्ठमाहूय यत्काले सुसमाहितम् । तदर्थं शब्दमर्थं वा सद्बोधकमभीष्टदम्
যথাসময়ে মনঃসমাহিত শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক আহ্বান কৰি, তেওঁৰ পৰা সত্য উপদেশ ল’ব লাগে—সঠিক শব্দ (মন্ত্ৰ/বচন) হওক বা তাৰ অৰ্থ—ই সদ্বোধক, সম্যক জ্ঞান জগাই ইষ্টফল দিয়ে।
Verse 21
इच्छावतः प्रदानं च संपूर्णफलदं विदुः । यत्प्रश्नानंतरं दत्तं तदर्धं फलदं विदुः
জ্ঞানীয়ে কয় যে স্বেচ্ছায় দিয়া দান সম্পূৰ্ণ ফল দিয়ে। কিন্তু অনুৰোধৰ পিছত দিয়া দান অর্ধফলদায়ক বুলি ধৰা হয়।
Verse 22
यत्सेवकाय दत्तं स्यात्तत्पादफलदं विदुः । जातिमात्रस्य विप्रस्य दीनवृत्तेर्द्विजर्षभाः
দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকলে জানে—সেৱকক দিয়া দান তাৰ পদমৰ্যাদা অনুসাৰেই ফল দিয়ে। আৰু যি কেৱল জন্মমাত্ৰে বিপ্ৰ আৰু দীনবৃত্তিৰে জীৱন কৰে, তাক দিয়া দানও তেনেদৰেই সীমিত ফলদায়ক।
Verse 23
दत्तमर्थं हि भोगाय भूर्लोकेदशवार्षिकम् । वेदयुक्तस्य विप्रस्य स्वर्गे हि दशवार्षिकम्
ভোগৰ উদ্দেশ্যে দান কৰা ধন ভূলোকে দহ বছৰলৈ পুণ্য দিয়ে; কিন্তু বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণক দান কৰিলে সেই দান স্বৰ্গত দহ বছৰলৈ ফল দিয়ে।
Verse 24
गायत्रीजपयुक्तस्य सत्ये हि दशवार्षिकम् । विष्णुभक्तस्य विप्रस्य दत्तं वैकुंठदं विदुः
সত্যযুগত গায়ত্ৰী-জপত নিমগ্ন আৰু বিষ্ণুভক্ত ব্ৰাহ্মণক দান কৰিলে—জ্ঞানীসকলে কয়—সেই দান বৈকুণ্ঠপ্ৰাপ্তিৰ উপায় হয়।
Verse 25
शिवभक्तस्य विप्रस्य दत्तं कैलासदं विदुः । तत्तल्लोकोपभोगार्थं सर्वेषां दानमिष्यते
শিৱভক্ত ব্ৰাহ্মণক দান কৰিলে—জ্ঞানীসকলে কয়—সেয়া কৈলাসপ্ৰদ হয়। নিজ নিজ লোকত ফলভোগৰ বাবে দান সকলোৰে বাবে বিধেয়।
Verse 26
दशांगमन्नं विप्रस्य भानुवारे ददन्नरः । परजन्मनि चारोग्यं दशवर्षं समश्नुते
যি মানুহে দেওবাৰে ব্ৰাহ্মণক দহ পদাৰ্থযুক্ত অন্ন দান কৰে, সি পৰজন্মত দহ বছৰ ৰোগমুক্ত আৰোগ্য লাভ কৰে।
Verse 27
बहुमानमथाह्वानमभ्यंगं पादसेवनम् । वासो गंधाद्यर्चनं च घृतापूपरसोत्तरम्
ভক্তে (শিৱক) গভীৰ সন্মানসহ আহ্বান কৰিব লাগে, অভ্যংগ আৰু পাদসেৱা কৰিব লাগে; বস্ত্ৰ অৰ্পণ কৰি গন্ধ আদি দ্ৰব্যেৰে অর্চনা কৰিব লাগে; আৰু তাৰ পাছত ঘৃত আৰু আপূপসহ উৎকৃষ্ট ৰস-নৈবেদ্য নিবেদন কৰিব লাগে।
Verse 28
षड्रसं व्यंजनं चैव तांबूलं दक्षिणोत्तरम् । नमश्चानुगमश्चैव स्वन्नदानं दशांगकम्
ষড়ৰসযুক্ত আহাৰ আৰু ব্যঞ্জন, তাম্বূলো অৰ্পণ কৰিব লাগে। তাৰ পাছত দহিণফালে প্ৰদক্ষিণা আৰু বিপৰীত পৰিক্ৰমা কৰি নমস্কাৰ আৰু ভক্তিপূৰ্বক অনুগমন কৰিব লাগে; এইদৰে সুপ্ৰস্তুত অন্নদান দশাংগ পূজা হয়।
Verse 29
दशांगमन्नं विप्रेभ्यो दशभ्यो वै ददन्नरः । अर्कवारे तथाऽऽरोग्यं शतवर्षं समश्नुते
যি পুৰুষে অর্কবাৰে (ৰবিবাৰে) দহজন ব্ৰাহ্মণক দশাংগসহ সম্পূৰ্ণ আহাৰ দান কৰে, সি নিশ্চয়েই নিৰোগতা লাভ কৰি শতবছৰৰ পূৰ্ণ আয়ু ভোগ কৰে।
Verse 30
सोमवारादिवारेषु तत्तद्वारगुणं फलम् । अन्नदानस्य विज्ञेयं भूर्लोके परजन्मनि
সোমবাৰ আদি প্ৰতিটো বাৰত, সেই-সেই বাৰৰ গুণ অনুসাৰে অন্নদানৰ ফল জানিব লাগে—ইহলোকে আৰু পৰজন্মতো।
Verse 31
सप्तस्वपि च वारेषु दशभ्यश्च दशांगकम् । अन्नं दत्त्वा शतं वर्षमारोग्यादिकमश्नुते
সাতোটা বাৰত আৰু ‘দশাংগ’ বুলি কোৱা দহটা পবিত্ৰ উপলক্ষত অন্ন দান কৰিলে, দাতা শতবছৰ আয়ু আৰু আৰোগ্য আদি আশীৰ্বাদ লাভ কৰে।
Verse 32
एवं शतेभ्यो विप्रेभ्यो भानुवारे ददन्नरः । सहस्रवर्षमारोग्यं शर्वलोके समश्नुते
এইদৰে যি ব্যক্তি দেওবাৰে এশজন ব্ৰাহ্মণক দান দিয়ে, তেওঁ সহস্ৰ বছৰ আৰোগ্য-কল্যাণ লাভ কৰে আৰু শৰ্ব (ভগৱান শিৱ) লোকত সেই পুণ্যফল ভোগ কৰে।
Verse 33
सहस्रेभ्यस्तथा दत्त्वाऽयुतवर्षं समश्नुते । एवं सोमादिवारेषु विज्ञेयं हि विपश्चिता
সেইদৰে সহস্ৰ (পাত্ৰ) ক দান দিলে দহ সহস্ৰ বছৰ ফল ভোগ কৰে। সোমবাৰ আদি অন্য বাৰসমূহতো ফলভেদ জ্ঞানীয়ে বুজি ল’ব লাগে।
Verse 34
भानुवारे सहस्राणां गायत्रीपूतचेतसाम् । अन्नं दत्त्वा सत्यलोके ह्यारोग्यादि समश्नुते
দেওবাৰে গায়ত্ৰীৰে পবিত্ৰচিত্ত সহস্ৰজনক অন্নদান কৰিলে তেওঁ সত্যলোকত আৰোগ্য আদি পুণ্যফল ভোগ কৰে।
Verse 35
अयुतानां तथा दत्त्वा विष्णुलोके समश्नुते । अन्नं दत्त्वा तु लक्षाणां रुद्र लोके समश्नुते
যথোচিত দহ হাজাৰ দান কৰিলে বিষ্ণুলোকৰ সুখ ভোগ কৰে; কিন্তু লক্ষ লক্ষ অন্নদান কৰিলে ৰুদ্ৰলোক (শিৱধাম) লাভ হয়।
Verse 36
बालानां ब्रह्मबुद्ध्या हि देयं विद्यार्थिभिर्नरैः । यूनां च विष्णुबुद्ध्या हि पुत्रकामार्थिभिर्नरैः
বিদ্যা কামনা কৰা পুৰুষে বালকসকলক ব্রহ্মস্বৰূপ বুলি ভাবি দান দিব; আৰু পুত্ৰকামনা কৰা পুৰুষে যুবকসকলক বিষ্ণুস্বৰূপ বুলি ভাবি দান দিব।
Verse 37
वृद्धानां रुद्र बुद्ध्या हि देयं ज्ञानार्थिभिर्नरैः । बालस्त्रीभारतीबुद्ध्या बुद्धिकामैर्नरोत्तमैः
যিসকলে সত্য জ্ঞান বিচাৰে, তেওঁলোকে বৃদ্ধসকলক ৰুদ্ৰ-স্বৰূপ বুলি জানি নিশ্চয় দান দিব। আৰু যিসকলে সূক্ষ্ম বুদ্ধি বিচাৰে, সেই শ্ৰেষ্ঠ পুৰুষে শিশু, নাৰী আৰু পণ্ডিতক ভাৰতি (সৰস্বতী) স্বৰূপ বুলি মানি শ্ৰদ্ধাৰে দিব।
Verse 38
लक्ष्मीबुद्ध्या युवस्त्रीषु भोगकामैर्नरोत्तमैः । वृद्धासु पार्वतीबुद्ध्या देयमात्मार्थिभिर्जनैः
ভোগ কামনা কৰা শ্ৰেষ্ঠ পুৰুষে যুৱতীসকলত লক্ষ্মীভাব ৰাখিব। আৰু আত্মকল্যাণ বিচৰা লোকে বৃদ্ধা নাৰীত পাৰ্বতীভাব ৰাখি দান আৰু সেৱা কৰিব।
Verse 39
शिलवृत्त्योञ्छवृत्त्या च गुरुदक्षिणयार्जितम् । शुद्धद्रव्यमिति प्राहुस्तत्पूर्णफलदं विदुः
যি দ্ৰব্য পাথৰৰ দৰে কঠোৰ পৰিশ্ৰমে, কটাৰ পিছত বাকি থকা দানা কুড়াই (উঞ্ছবৃত্তি), অথবা গুৰুদক্ষিণা ৰূপে অৰ্জিত—তাক ‘শুদ্ধ দ্ৰব্য’ বোলা হয়। জ্ঞানীসকলে জানে, এনে শুদ্ধ অৰ্পণেই পূৰ্ণ ফল দিয়ে।
Verse 40
शुक्लप्रतिग्रहाद्दत्तं मध्यमं द्रव्यमुच्यते । कृषिवाणिज्यकोपेतमधमं द्रव्यमुच्यते
শুদ্ধ আৰু ধৰ্মসন্মত প্ৰতিগ্ৰহে লাভ কৰা ধনৰ পৰা দিয়া দানক মধ্যম দ্ৰব্য বোলা হয়। কিন্তু কৃষি আৰু বাণিজ্য-সম্পৰ্কীয় ধন দানৰ বাবে অধম দ্ৰব্য বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 41
क्षत्रियाणां विशां चैव शौर्यवाणिज्यकार्जितम् । उत्तमं द्रव्यमित्याहुः शूद्राणां भृतकार्जितम्
ক্ষত্ৰিয়সকলৰ শৌৰ্যৰে অৰ্জিত ধন আৰু বৈশ্যসকলৰ বাণিজ্যৰে লাভ কৰা ধনক ‘উত্তম দ্ৰব্য’ বুলি কোৱা হয়। শূদ্ৰসকলৰ বাবে ন্যায়সঙ্গত সেৱাকৰ্ম (বেতনশ্ৰম)ৰে উপাৰ্জিত ধনেই উত্তম বুলি স্মৃত।
Verse 42
स्त्रीणां धर्मार्थिनां द्रव्यं पैतृकं भर्तृकं तथा । गवादीनां द्वादशीनां चैत्रादिषु यथाक्रमम्
ধৰ্ম আৰু সৎসমৃদ্ধি কামনা কৰা নাৰীৰ বাবে দানযোগ্য ধন পিতৃক আৰু ভর্তৃক—দুয়োটাই বিধিসন্মত; আৰু গোদান আদি দ্বাদশ ব্ৰতত চৈত্ৰ আদি মাহৰ ক্ৰম যথাক্ৰমে অনুসৰণীয়।
Verse 43
संभूय वा पुण्यकाले दद्यादिष्टसमृद्धये । गोभूतिलहिरण्याज्यवासोधान्यगुडानि च
অথবা পুণ্যকালত একত্ৰ হৈ, নিজৰ অভীষ্টসিদ্ধি আৰু সমৃদ্ধিৰ বাবে দান দিব লাগে—গো, ভূমি, তিল, সোণ, ঘৃত, বস্ত্ৰ, ধান্য আৰু গুড় আদি।
Verse 44
रौप्यं लवणकूष्मांडे कन्याद्वादशकं तथा । गोदानाद्दत्तगव्येन गोमयेनोपकारिणा
ৰৌপ্য, লৱণ আৰু কূষ্মাণ্ড (কুমুৰা) দান কৰিব লাগে, লগতে দ্বাদশ কন্যাদানো। গোদানে গব্য আৰু গোময়ৰ দ্বাৰাও উপকাৰী হোৱা যায়, কিয়নো সেয়া ধৰ্মানুষ্ঠানত শুদ্ধিকাৰক সহায় বুলি মান্য।
Verse 45
धनधान्याद्याश्रितानां दुरितानां निवारणम् । जलस्नेहाद्याश्रितानां दुरितानां तु गोजलैः
ধন-ধান্য আদি আশ্ৰিত দোষ নিবারিত হয়; আৰু জল, স্নেহ (তেল) আদি আশ্ৰিত দোষ গোজলৰ দ্বাৰা দূৰ হয়।
Verse 46
कायिकादित्राणां तु क्षीरदध्याज्यकैस्तथा । तथा तेषां च पुष्टिश्च विज्ञेया हि विपश्चिता
দেহ আদি ৰক্ষাৰ বাবে ক্ষীৰ, দধি আৰু আজ্য (ঘিঁউ) পবিত্ৰ অৰ্পণৰূপে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। এইবোৰৰ দ্বাৰাই পোষণ আৰু বলবৃদ্ধি হয়—বিপশ্চিতসকলে কয়।
Verse 47
भूदानं तु प्रतिष्ठार्थमिह चाऽमुत्र च द्विजाः । तिलदानं बलार्थं हि सदा मृत्युजयं विदुः
হে দ্বিজসকল, ভূদান ইহলোক আৰু পৰলোক—উভয়তে প্ৰতিষ্ঠা আৰু স্থিৰতাৰ বাবে কোৱা হৈছে। তিলদান বলাৰ্থ; ইয়াক সদা মৃত্যুজয়ৰ সহায়ক বুলি জনা যায়।
Verse 48
हिरण्यं जाठराग्नेस्तु वृद्धिदं वीर्यदं तथा । आज्यं पुष्टिकरं विद्याद्वस्त्रमायुष्करं विदुः
সোণাই জঠৰাগ্নি বৃদ্ধি কৰে আৰু বীৰ্য-শক্তি বঢ়ায় বুলি কোৱা হৈছে। ঘিঁউ পুষ্টিদায়ক, আৰু বস্ত্ৰক জ্ঞানীয়ে আয়ুষ্যদায়ক বুলি কয়।
Verse 49
धान्यमन्नं समृद्ध्यर्थं मधुराहारदं गुडम् । रौप्यं रेतोभिवृद्ध्यर्थं षड्रसार्थं तु लावणम्
সমৃদ্ধিৰ বাবে ধান্য আৰু অন্ন দান কৰা উচিত; মধুৰ আহাৰৰ বাবে গুড়। বীৰ্যবৃদ্ধিৰ বাবে ৰূপা, আৰু ষড়ৰস-সিদ্ধিৰ বাবে লৱণ (নিমখ)হে।
Verse 50
सर्वं सर्वसमृद्ध्यर्थं कूष्मांडं पुष्टिदं विदुः । प्राप्तिदं सर्वभोगानामिह चाऽमुत्र च द्विजाः
হে দ্বিজসকল, জ্ঞানীয়ে কূষ্মাণ্ড (ছাই-কুমড়ো)ক সৰ্বসমৃদ্ধিৰ বাবে পুষ্টিদায়ক বুলি জানে। ই ইহলোকে আৰু পৰলোকে সকলো ভোগৰ প্ৰাপ্তি দিয়ে।
Verse 51
यावज्जीवनमुक्तं हि कन्यादानं तु भोगदम् । पनसाम्रकपित्थानां वृक्षाणां फलमेव च
কন্যাদানক জীৱনভৰ ভোগ আৰু কল্যাণদায়ক বুলি কোৱা হৈছে; যেনে কঁঠাল, আম আৰু কপিত্থ (কাঠবেল) আদি গছৰ পৰা প্ৰাপ্তি হয় ফলেই।
Verse 52
कदल्याद्यौषधीनां च फलं गुल्मोद्भवं तथा । माषादीनां च मुद्गानां फलं शाकादिकं तथा
কদলী আদি ঔষধি উদ্ভিদৰ ফল, আৰু ঝোপজাত উদ্ভিদৰ পৰা উৎপন্ন ফল; তদ্ৰূপ মাষ, মুদ্গ আদি ডালশস্যৰ উপজ—শাক-পাচলি আদি সহ—এই সকলো শিৱপূজাত অৰ্পণযোগ্য।
Verse 53
मरीचिसर्षपाद्यानां शाकोपकरणं तथा । यदृतौ यत्फलं सिद्धं तद्देयं हि विपश्चिता
মৰিচ, সৰিষা আদি দ্ৰব্যৰে প্ৰস্তুত শাক-উপকৰণ আৰু মচলা-দ্ৰব্যো অৰ্ঘ্য ৰূপে অৰ্পণ কৰা উচিত। আৰু যি ঋতুত যি ফল স্বাভাৱিকভাৱে পকি উপলব্ধ হয়, জ্ঞানী ভক্তে সেই ফলেই শিৱপূজাত নিবেদন কৰিব।
Verse 54
श्रोत्रादींद्रियतृप्तिश्च सदा देया विपश्चिता । शब्दादिदशभोगार्थं दिगादीनां च तुष्टिदा
শ্ৰৱণ আদি ইন্দ্ৰিয়ক তৃপ্তি দিয়া বস্তু জ্ঞানীয়ে সদায় অৰ্পণ কৰা উচিত; তাতে শব্দাদি দহ প্ৰকাৰ ভোগ যথাযথ পূৰ্ণ হয় আৰু দিশাসমূহৰ অধিষ্ঠাতৃ দেৱতা তথা সংশ্লিষ্ট শক্তিসকলেও সন্তুষ্ট হয়।
Verse 55
वेदशास्त्रं समादाय बुद्ध्वा गुरुमुखात्स्वयम् । कर्मणां फलमस्तीति बुद्धिरास्तिक्यमुच्यते
বেদ-শাস্ত্ৰ গ্ৰহণ কৰি, গুৰুমুখে স্বয়ং তত্ত্ব বুজি, ‘কৰ্মৰ ফল নিশ্চয় আছে’—এই দৃঢ় বুদ্ধিকেই ‘আস্তিক্য’ (আস্তিক বিশ্বাস) বুলি কোৱা হয়।
Verse 56
बंधुराजभयाद्बुद्धिश्रद्धा सा च कनीयसी । सर्वाभावे दरिद्र स्तु वाचा वा कर्मणा यजेत्
আত্মীয় বা ৰজাৰ ভয়ত যাৰ বুদ্ধি আৰু শ্ৰদ্ধা ক্ষীণ হয়, তাৰ ভক্তি নিশ্চয়েই সৰু হৈ পৰে। তথাপি সম্পূৰ্ণ অভাৱত, দৰিদ্ৰ হলেও, বাক্যৰে (জপ-প্ৰাৰ্থনা) বা যিমান পাৰে কৰ্মৰে শিৱপূজা কৰা উচিত।
Verse 57
वाचिकं यजनं विद्यान्मंत्रस्तोत्रजपादिकम् । तीर्थयात्राव्रताद्यं हि कायिकं यजनं विदुः
মন্ত্ৰ, স্তোত্ৰ, জপ আদি যি পূজা, সেয়াই বাচিক যজন বুলি জানিবা। তীৰ্থযাত্ৰা, ব্ৰত আদি কায়িক (শাৰীৰিক) যজন বুলি বিদ্বানসকলে কয়।
Verse 58
येन केनाप्युपायेन ह्यल्पं वा यदि वा बहु । देवतार्पणबुद्ध्या च कृतं भोगाय कल्पते
যিকোনো উপায়ে—অল্প হওক বা বেছি—দেৱ (শিৱ)লৈ অৰ্পণবুদ্ধিৰে কৰিলে সেয়া প্ৰসাদৰূপ ভোগৰ যোগ্য হয়।
Verse 59
तपश्चर्या च दानं च कर्तव्यमुभयं सदा । प्रतिश्रयं प्रदातव्यं स्ववर्णगुणशोभितम्
তপশ্চৰ্যা আৰু দান—দুয়োটাই সদায় কৰা উচিত। নিজৰ বৰ্ণ-গুণ অনুসাৰে সৎগুণে শোভিত হৈ আশ্ৰয় আৰু অতিথিসেৱা দিব লাগে।
Verse 60
देवानां तृप्तयेऽत्यर्थं सर्वभोगप्रदं बुधैः । इहाऽमुत्रोत्तमं जन्मसदाभोगं लभेद्बुधः । ईश्वरार्पणबुद्ध्या हि कृत्वा मोक्षफलं लभेत्
দেৱসকলৰ তৃপ্তিৰ বাবে গভীৰ ভক্তিৰে কৰা এই কৰ্ম বিদ্বানসকলৰ মতে সৰ্বভোগপ্ৰদ। বিবেকী ভক্তে ইহলোক আৰু পৰলোকত উত্তম জীৱন আৰু স্থায়ী কল্যাণ লাভ কৰে; আৰু ঈশ্বৰ (শিৱ)লৈ অৰ্পণবুদ্ধিৰে কৰিলে মোক্ষফলো পায়।
Verse 61
य इमं पठतेऽध्यायं यः शृणोति सदा नरः । तस्य वैधर्मबुद्धिश्च ज्ञानसिद्धिः प्रजायते
যি এই অধ্যায় পাঠ কৰে বা যি সদায় ইয়াক শ্ৰৱণ কৰে, তাৰ ভিতৰত ধৰ্ম-বিবেকবুদ্ধি আৰু জ্ঞানসিদ্ধিৰ ফল উদয় হয়।
Frequently Asked Questions
It argues that ritual “phala” is not uniform: it scales according to kṣetra (place) and kāla (time). Yet it simultaneously introduces an interior criterion—where the mind truly inclines—suggesting that inner orientation can outweigh even highly ranked external locations.
The hierarchy encodes a Shaiva information model of sacrality: external sanctity (tīrtha, riverbanks, temples, mountains) and cosmic thresholds (saṅkramaṇa, viṣuva, ayana, eclipses) are treated as amplifiers of intention. The rahasya is that the ‘amplifier’ ultimately depends on bhāva—purity and focused resolve—making sacred geography a pedagogical ladder toward internalized sacredness.
No single iconic manifestation (e.g., a named form like Bhairava or Umā) is foregrounded in the sampled passage; instead, the chapter emphasizes Śiva-centered ritual ecology—devālaya worship, tīrtha practice, and auspicious kāla—by which Śiva’s presence is accessed through sanctified space-time rather than through a specific anthropomorphic form.