Sadācāra–Varṇa-lakṣaṇa and Prātaḥkṛtya (Right Conduct, Social Typologies, and Morning Purification)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सदाचारं श्रावयाशु येन लोकाञ्जयेद्बुधः । धर्माधर्ममयान्ब्रूहि स्वर्गनारकदांस्तथा

ঋষিসকলে ক’লে—যাৰ দ্বাৰা বুদ্ধিমান ব্যক্তি লোকসমূহ জয় কৰিব পাৰে, সেই সদাচাৰ আমাক শীঘ্ৰে শুনাওক। লগতে ধৰ্মময় আৰু অধৰ্মময় কৰ্মৰ প্ৰকাৰো কওক, যিবোৰে ক্ৰমে স্বৰ্গ আৰু নৰক প্ৰদান কৰে।

Verse 2

सूत उवाच । सदाचारयुतो विद्वान्ब्राह्मणो नाम नामतः । वेदाचारयुतो विप्रो ह्येतैरेकैकवान्द्विजः

সূতে ক’লে—সদাচাৰযুক্ত বিদ্বানক নামত ‘ব্ৰাহ্মণ’ বোলা হয়। আৰু বেদাচাৰযুক্তজনক ‘বিপ্ৰ’ বুলি কোৱা হয়। এই গুণসমূহ পৃথকভাবে ধাৰণ কৰিলে দ্বিজ সত্যাৰ্থে যোগ্য হয়।

Verse 3

अल्पाचारोल्पवेदश्च क्षत्रियो राजसेवकः । किंचिदाचारवान्वैश्यः कृषिवाणिज्यकृत्तया

ক্ষত্ৰিয় বোলা হয় তাক, যাৰ আচাৰ আৰু বেদাধ্যয়ন অলপ আৰু যি ৰজাৰ সেৱাত নিয়োজিত। বৈশ্য বোলা হয় তাক, যি কিছু সদাচাৰ ধাৰণ কৰি কৃষি আৰু বাণিজ্যক জীৱিকা কৰে।

Verse 4

शूद्र ब्राह्मण इत्युक्तः स्वयमेव हि कर्षकः । असूयालुः परद्रो ही चंडालद्विज उच्यते

যি ব্ৰাহ্মণে শূদ্ৰৰ দৰে আচৰণ কৰে, সি প্ৰকৃততে কেৱল কৃষকহে। আৰু যি দ্বিজ আনৰ প্ৰতি অসূয়া আৰু বৈৰভাব পোষণ কৰে, সি দ্বিজসকলৰ মাজত চাণ্ডাল বুলি কোৱা হয়।

Verse 5

पृथिवीपालको राजा इतरेक्षत्रिया मताः । धान्यादिक्रयवान्वैश्य इतरो वणिगुच्यते

ৰাজা হৈছে পৃথিৱীৰ পালনকৰ্তা; আনসকলক ক্ষত্ৰিয় বুলি ধৰা হয়। ধান্য আদি ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰা জন বৈশ্য; আৰু আনজন বণিক (ব্যৱসায়ী) বুলি কোৱা হয়।

Verse 6

ब्रह्मक्षत्रियवैश्यानां शुश्रूषुः शूद्र उच्यते । कर्षको वृषलो ज्ञेय इतरे चैव दस्यवः

ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয় আৰু বৈশ্যৰ শুশ্ৰূষাত নিবেদিত জনক ‘শূদ্ৰ’ বুলি কোৱা হয়। কৰ্শক ‘বৃষল’ জ্ঞেয়; আনসকল ‘দস্যু’হে॥

Verse 7

सर्वो ह्युषःप्राचीमुखश्चिन्तयेद्देवपूर्वकान् । धर्मानर्थांश्च तत्क्लेशानायं च व्ययमेव च

উষঃকালত পূবমুখ হৈ প্ৰত্যেকে দেৱতাক আগত ৰাখি ধৰ্ম আৰু অৰ্থ, তাৰ বিপৰীতৰ পৰা হোৱা ক্লেশ, আৰু নিজৰ আয়-ব্যয় চিন্তা কৰিব॥

Verse 8

आयुर्द्वेषश्च मरणं पापं भाग्यं तथैव च । व्याधिः पुष्टिस्तथा शक्तिः प्रातरुत्थानदिक्फलम्

আয়ু, দ্বেষ, মৰণ, পাপ, ভাগ্য; লগতে ব্যাধি, পুষ্টি আৰু শক্তি—এইবোৰ প্ৰাতে উঠা আৰু দিশ-সম্বন্ধীয় ফল বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে॥

Verse 9

निशांत्यायामोषा ज्ञेया यामार्धं संधिरुच्यते । तत्काले तु समुत्थाय विण्मूत्रे विसृजेद्द्विजः

ৰাতিৰ অন্তিম সময় ‘উষা’ বুলি জনা যায়; অর্ধ যামব্যাপী সময়ক ‘সন্ধি’ বোলা হয়। সেই সময় উঠি দ্বিজে মল‑মূত্ৰ ত্যাগ কৰিব লাগে।

Verse 10

गृहाद्दूरं ततो गत्वा बाह्यतः प्रवृतस्तथा । उदण्मुखः समाविश्य प्रतिबंधेऽन्यदिण्मुखः

তাৰ পিছত ঘৰ পৰা দূৰলৈ গৈ বাহিৰত প্ৰবৃত্ত হ’ব লাগে। উত্তৰমুখে বহিব; বাধা থাকিলে অন্য দিশামুখে বহিব।

Verse 11

जलाग्निब्राह्मणादीनां देवानां नाभिमुख्यतः । लिंगं पिधाय वामेन मुखमन्येन पाणिना

জল, অগ্নি, ব্ৰাহ্মণ আৰু দেৱতাসকলৰ ফালে মুখ কৰি পূজা কৰা উচিত নহয়। সেয়ে বাঁও হাতে লিঙ্গ ঢাকি, আন হাতে নিজৰ মুখো ঢাকিব।

Verse 12

मलमुत्सृज्य चोत्थाय न पश्येच्चैव तन्मलम् । उद्धृतेन जलेनैव शौचं कुर्याज्जलाद्बहिः

মল ত্যাগ কৰি উঠাৰ পিছত সেই মললৈ নাচাব। হাতে বা পাত্ৰত তোলা পানীৰে কেৱল, পানীৰ ভিতৰত থিয় হৈ নহয়—পানীৰ বাহিৰত শৌচ-শুদ্ধি কৰিব।

Verse 13

अथवा देवपित्रार्षतीर्थावतरणं विना । सप्त वा पंच वा त्रीन्वा गुदं संशोधयेन्मृदा

অথবা দেৱ-তীৰ্থ, পিতৃ-তীৰ্থ বা ঋষি-তীৰ্থত নামি নাযায়েও, মাটিৰে গুদদেশ সাতবাৰ, বা পাঁচবাৰ, বা তিনবাৰ শুদ্ধ কৰিব।

Verse 14

लिंगे कर्कोटमात्रं तु गुदे प्रसृतिरिष्यते । तत उत्थाय पद्धस्तशौचं गण्डूषमष्टकम्

লিঙ্গদেশত শুদ্ধিৰ পৰিমাণ আঙুলিৰ আগভাগমাত্ৰ বুলি, আৰু গুদদেশত এক প্ৰসৃতি (হাতভৰা) বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত উঠি পা-হাত ধুই, শুদ্ধিৰ বাবে আঠবাৰ গণ্ডূষ (কুলকুচি) কৰিব।

Verse 15

येन केन च पत्रेण काष्ठेन च जलाद्बहिः । कार्यं संत्यज्य तर्ज्जनीं दंतधावनमीरितम्

জলস্ৰোতৰ বাহিৰলৈ গৈ, সকলো কাম ত্যাগ কৰি, যিকোনো উপযুক্ত পাতা বা কাঠেৰে দাঁত ধোৱাৰ বিধান আছে; এই কৰ্মত তৰ্জনী আঙুলি ব্যৱহাৰ নকৰিব।

Verse 16

जलदेवान्नमस्कृत्य मंत्रेण स्नानमाचरेत् । अशक्तः कंठदघ्नं वा कटिदघ्नमथापि वा

জলৰ অধিষ্ঠাতা দেৱতাসকলক নমস্কাৰ কৰি মন্ত্রোচ্চাৰণসহ স্নান কৰিব; অক্ষম হলে গলালৈকে বা কঁকাললৈকে স্নান কৰিব পাৰে।

Verse 17

आजानु जलमाविश्य मंत्रस्नानं समाचरेत् । देवादींस्तर्पयेद्विद्वांस्तत्र तीर्थजलेन च

হাঁটু পৰ্যন্ত পানীত প্ৰৱেশ কৰি মন্ত্রস্নান আচৰণ কৰিব; আৰু তাতেই সেই তীৰ্থজলেৰে বিদ্বান ভক্তে দেৱতাদি সকলক তৰ্পণ অৰ্পণ কৰিব।

Verse 18

धौतवस्त्रं समादाय पंचकच्छेन धारयेत् । उत्तरीयं च किं चैव धार्यं सर्वेषु कर्मसु

ধোৱা-শুদ্ধ বস্ত্ৰ লৈ পঞ্চকচ্ছ ৰীতিত পৰিধান কৰিব লাগে। উত্তৰীয়ো অৱশ্য ধাৰণ কৰিব—সকলো পবিত্ৰ কৰ্মত এই শুচি বেশ পালনীয়।

Verse 19

नद्यादितीर्थस्नाने तु स्नानवस्त्रं न शोधयेत् । वापीकूपगृहादौ तु स्नानादूर्ध्वं नयेद्बुधः

নদী আদি তীৰ্থত স্নান কৰোঁতে স্নানবস্ত্ৰ তাতেই শোধন নকৰিব লাগে। কিন্তু বাওলী/কূপ/স্নানগৃহ আদি ঠাইত স্নানৰ পিছত জ্ঞানী ব্যক্তি বস্ত্ৰখন তাতৰ পৰা লৈ যাব।

Verse 20

शिलादार्वादिके वापि जले वापि स्थलेपि वा । संशोध्य पीडयेद्वस्त्रं पितृणां तृप्तये द्विजाः

শিল, কাঠ আদি ওপৰত, বা জলে, বা স্থলত—শুদ্ধ কৰি দ্বিজে পিতৃসকলৰ তৃপ্তিৰ বাবে বস্ত্ৰ নিংড়াব লাগে।

Verse 21

जाबालकोक्तमंत्रेण भस्मना च त्रिपुंड्रकम् । अन्यथा चेज्जले पात इतस्तन्नरकमृच्छति

জাবাল পৰম্পৰাত কোৱা মন্ত্ৰ জপি পবিত্ৰ ভস্মেৰে ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰা উচিত। অন্যথা কৰিলে মৃত্যুৰ পিছত সি জল-নৰকত পতিত হয়; এই দোষতেই নৰকলৈ যায়।

Verse 22

आपोहिष्ठेति शिरसि प्रोक्षयेत्पापशांतये । यस्येति मंत्रं पादे तु संधिप्रोक्षणमुच्यते

পাপশান্তিৰ বাবে ‘আপো হি ষ্ঠা…’ মন্ত্ৰ জপি মূৰত জল প্ৰোক্ষণ কৰিব লাগে। আৰু ‘যস্য…’ মন্ত্ৰ পাদত প্ৰয়োগ কৰা হয়—ইয়াক অঙ্গ-সন্ধি-প্ৰোক্ষণ বুলি কোৱা হয়।

Verse 23

पादे मूर्ध्नि हृदि चैव मूर्ध्नि हृत्पाद एव च । हृत्पादमूर्ध्नि संप्रोक्ष्य मंत्रस्नानं विदुर्बुधाः

পদযুগল, মস্তক আৰু হৃদয়ত, আৰু পুনৰ মস্তক, হৃদয় আৰু পদযুগলত পবিত্ৰ জল প্ৰোক্ষণ কৰি—এইদৰে হৃদয়, পদ আৰু শিৰক ক্ৰমে সংস্কাৰ কৰিলে—জ্ঞানীসকলে ইয়াক ‘মন্ত্ৰ-স্নান’ বুলি জানে; শিৱ-উপাসনাত মন্ত্ৰদ্বাৰা অন্তঃশুদ্ধিৰ বিধি।

Verse 24

ईषत्स्पर्शे च दौः स्वास्थ्ये राजराष्ट्रभयेऽपि च । अत्यागतिकाले च मंत्रस्नानं समाचरेत्

সামান্য অশুচি-স্পৰ্শ হলে, স্বাস্থ্য ব্যাহত হলে, ৰজা বা ৰাজ্যৰ ভয় হলে, আৰু ঘোৰ বিপদৰ সময়ত—শিৱ-মন্ত্ৰসহ ‘মন্ত্ৰ-স্নান’ বিধিপূৰ্বক আচৰণ কৰা উচিত।

Verse 25

प्रातः सूर्यानुवाकेन सायमग्न्यनुवाकतः । अपः पीत्वा तथामध्ये पुनः प्रोक्षणमाचरेत्

পুৱাতে সূৰ্য-অনুবাকৰে আৰু সন্ধিয়াতে অগ্নি-অনুবাকৰে শুদ্ধি কৰিব লাগে। আচমন কৰি, মধ্যাহ্নতো, পুনৰায় প্ৰোক্ষণ (জল ছিটা) আচৰণ কৰিব লাগে।

Verse 26

गायत्र् या जपमंत्रांते त्रिरूर्ध्वं प्राग्विनिक्षिपेत् । मंत्रेण सह चैकं वै मध्येऽर्घ्यं तु रवेर्द्विजा

জপমন্ত্ৰৰ অন্তত গায়ত্ৰীৰ সৈতে পূব দিশলৈ ঊৰ্ধ্বে তিনিবাৰ জল নিক্ষেপ কৰিব লাগে। তাৰ পিছত মন্ত্ৰসহ মধ্যভাগত সূৰ্যক এক অৰ্ঘ্য দিব লাগে, হে দ্বিজসকল।

Verse 27

अथ जाते च सायाह्ने भुवि पश्चिमदिण्मुखः । उद्धृत्य दद्यात्प्रातस्तु मध्याह्नेंगुलिभिस्तथा

তাৰ পিছত সন্ধিয়া হ’লে ভূমিত পশ্চিমমুখ হৈ (পবিত্ৰ দ্ৰব্য) উঠাই অৰ্পণ/লেপন কৰিব লাগে। পুৱাতো তেনেদৰে, আৰু মধ্যাহ্নতো আঙুলিৰে বিধিমতে কৰিব লাগে।

Verse 28

अंगुलीनां च रंध्रेण लंबं पश्येद्दिवाकरम् । आत्मप्रदक्षिणं कृत्वा शुद्धाचमनमाचरेत्

আঙুলিৰ ফাঁকৰ ৰন্ধ্ৰেৰে দীঘল ৰূপে দিবাকৰক দৰ্শন কৰিব। তাৰ পাছত আত্মপ্ৰদক্ষিণা কৰি শুদ্ধ আচমন পালন কৰিব॥

Verse 29

सायं मुहूर्तादर्वाक्तु कृता संध्या वृथा भवेत् । अकालात्काल इत्युक्तो दिनेऽतीते यथाक्रमम्

সায়ং-মুহূর্তৰ আগতে কৰা সন্ধ্যা বৃথা হয়। আৰু মুহূর্ত অতিক্ৰম হ’লে যথাক্ৰমে তাক ‘অকালাত্‌কাল’ বুলি কোৱা হয়॥

Verse 30

दिवाऽतीते च गायत्रीं शतं नित्ये क्रमाज्जपेत् । आदर्शाहात्पराऽतीते गायत्रीं लक्षमभ्यसेत्

দিনৰ কৰ্তব্য শেষ হ’লে বিধিপূৰ্বক নিত্য ক্ৰমে গায়ত্ৰী মন্ত্র শতবাৰ জপ কৰিব লাগে। তাৰ পাছত নিৰ্দিষ্ট কাল অধিক অতিবাহিত হ’লে গায়ত্ৰীৰ লক্ষজপ পৰ্যন্ত নিয়মিত সাধনা কৰিব লাগে।

Verse 31

मासातीते तु नित्ये हि पुनश्चोपनयं चरेत् । ईशो गौरीगुहो विष्णुर्ब्रह्मा चेंद्र श्च वै यमः

এটা মাহ অতিবাহিত হ’লে বিধি অনুসাৰে পুনৰ নিত্য উপনয়ন-সংস্কাৰ পালন কৰিব লাগে। এই আচাৰৰ অধিষ্ঠাতা দেৱতা ঈশ (শিৱ), গৌৰী, গুহ (কাৰ্ত্তিকেয়), বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা, ইন্দ্ৰ আৰু যম।

Verse 32

एवं रूपांश्च वै देवांस्तर्पयेदर्थसिद्धये । ब्रह्मार्पणं ततः कृत्वा शुद्धाचमनमाचरेत्

এইদৰে নিৰ্দিষ্ট ৰূপত অভীষ্টসিদ্ধিৰ বাবে দেৱতাসকলক তৰ্পণ দিব লাগে। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাৰ্পণ কৰি শুদ্ধ আচমন কৰিব লাগে।

Verse 33

तीर्थदक्षिणतः शस्ते मठे मंत्रालये बुधः । तत्र देवालये वापि गृहे वा नियतस्थले

বুধসকলে কয়—তীৰ্থৰ দক্ষিণ দিশত, মঠত বা মন্ত্ৰালয়ত সাধনা কৰা প্ৰশস্ত। তাত—দেৱালয়ত হওক বা নিজৰ ঘৰত—এটা নিয়ত স্থলত নিয়মেৰে ই আচৰণ কৰিব লাগে।

Verse 34

सर्वान्देवान्नमस्कृत्य स्थिरबुद्धिः स्थिरासनः । प्रणवं पूर्वमभ्यस्य गायत्रीमभ्यसेत्ततः

সকলো দেৱতাক নমস্কাৰ কৰি, স্থিৰবুদ্ধিৰে স্থিৰ আসনত বহি প্ৰথমে প্ৰণৱ (ওঁ)ৰ অভ্যাস কৰিব লাগে; তাৰ পাছত গায়ত্ৰী অভ্যাস কৰিব লাগে।

Verse 35

जीवब्रह्मैक्यविषयं बुद्ध्वा प्रणवमभ्यसेत् । त्रैलोक्यसृष्टिकर्त्तारं स्थितिकर्तारमच्युतम्

জীৱ আৰু ব্ৰহ্মৰ একত্বৰ তত্ত্ব বুজি প্ৰণৱ (ওঁ) অনুশীলন কৰিব লাগে; ত্ৰিলোকৰ সৃষ্টিকৰ্তা আৰু স্থিতিকৰ্তা অচ্যুতক ধ্যান কৰিব লাগে।

Verse 36

संहर्तारं तथा रुद्रं स्वप्रकाशमुपास्महे । ज्ञानकर्मेंद्रि याणां च मनोवृत्तीर्धियस्तथा

আমি সংহাৰক ৰুদ্ৰ—স্বপ্ৰকাশ পৰমেশ্বৰ—ক উপাসনা কৰোঁ; তেওঁৰ দ্বাৰাই জ্ঞানেন্দ্ৰিয়, কৰ্মেন্দ্ৰিয়, মনোবৃত্তি আৰু বুদ্ধিৰ কাৰ্যও প্ৰবৃত্ত হয়।

Verse 37

भोगमोक्षप्रदे धर्मे ज्ञाने च प्रेरयेत्सदा । इत्थमर्थं धियाध्यायन्ब्रह्मप्राप्नोति निश्चयः

ভোগ আৰু মোক্ষ দান কৰা ধৰ্মত আৰু মুক্তিদায়ক জ্ঞানত সদায় প্ৰেৰণা দিব লাগে। এই অৰ্থক ধীৰে ধ্যান কৰিলে নিশ্চিতভাৱে ব্ৰহ্ম (শিৱ) লাভ হয়।

Verse 38

केवलं वा जपेन्नित्यं ब्राह्मण्यस्य च पूर्तये । सहस्रमभ्यसेन्नित्यं प्रातर्ब्राह्मणपुंगवः

অথবা ব্ৰাহ্মণ্যৰ পূৰ্ণতাৰ বাবে তেওঁ একান্তত নিত্য জপ কৰিব। ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠে প্ৰতিদিন পুৱাতে তাক সহস্ৰবাৰ নিয়মে অভ্যাস কৰিব।

Verse 39

अन्येषां च यथा शक्तिमध्याह्ने च शतं जपेत् । सायं द्विदशकं ज्ञेयं शिखाष्टकसमन्वितम्

আনসকলে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে মধ্যাহ্নত শতবাৰ জপ কৰিব। সন্ধিয়াত শিখা-অষ্টকসহ দ্বাদশ জপ বিধেয়।

Verse 40

मूलाधारं समारभ्य द्वादशांतस्थितांस्तथा । विद्येशब्रह्मविष्ण्वीशजीवात्मपरमेश्वरान्

মূলাধাৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আৰু দ্বাদশান্তত অৱস্থিত তত্ত্বসমূহকো ধ্যান কৰি—বিদ্যেশ, ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, ঈশ, জীৱাত্মা আৰু পৰমেশ্বৰক চিন্তা কৰিব লাগে।

Verse 41

ब्रह्मबुद्ध्या तदैक्यं च सोहं भावनया जपेत् । तानेव ब्रह्मरंध्रादौ कायाद्बाह्ये च भावयेत्

শিৱক ব্ৰহ্ম বুলি বুজি তদৈক্যৰ ভাব ধৰি ‘সো’হম্’ ভাবনাৰে জপ কৰিব লাগে। সেই একে তত্ত্বক ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰত, দেহৰ ভিতৰত আৰু দেহৰ বাহিৰতো ভাবনা কৰিব লাগে।

Verse 42

महत्तत्त्वं समारभ्य शरीरं तु सहस्रकम् । एकैकस्माज्जपादेकमतिक्रम्य शनैः शनैः

মহৎ-তত্ত্বৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ‘সহস্ৰক’ দেহক ধীৰে ধীৰে অতিক্ৰম কৰিব লাগে; প্ৰতিটো স্তৰ এক-এক জপেৰে পাৰ হৈ ক্ৰমে ক্ৰমে আগবাঢ়িব লাগে।

Verse 43

परस्मिन्योजयेज्जीवं जपतत्त्वमुदाहृतम् । शतद्विदशकं देहं शिखाष्टकसमन्वितम्

জীৱক পৰমত যুক্ত কৰাই—জপতত্ত্ব বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। দেহক একশ বিশ উপাদানযুক্ত আৰু অষ্ট-শিখাৰে সমন্বিত বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 44

मंत्राणां जप एवं हि जपमादिक्रमाद्विदुः । सहस्रं ब्राह्मदं विद्याच्छतमैंद्र प्रदं विदुः

মন্ত্ৰজপৰ ক্ৰম আৰু ফলভেদ জ্ঞানীসকলে জানে—সহস্ৰ জপে ব্ৰহ্মাসম্বন্ধীয় ফল, আৰু শত জপে ইন্দ্ৰসম্বন্ধীয় ফল লাভ হয়।

Verse 45

इतरत्त्वात्मरक्षार्थं ब्रह्मयोनिषु जायते । दिवाकरमुपस्थाय नित्यमित्थं समाचरेत्

দেহধাৰী আত্মাক অধোগতিৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ ব্রহ্মযোনিত (ধৰ্মনিষ্ঠ উত্তম বংশত) জন্ম লোৱা উচিত। সেয়ে প্ৰতিদিন দিবাকৰ (সূৰ্য)ৰ উপাসনা কৰি সদায় এইদৰে আচৰণ কৰা উচিত।

Verse 46

लक्षद्वादशयुक्तस्तु पूर्णब्राह्मण ईरितः । गायत्र् या लक्षहीनं तु वेदकार्येन योजयेत्

যিজনে বাৰ লক্ষ জপে যুক্ত, তেওঁক ‘পূৰ্ণ ব্ৰাহ্মণ’ বুলি কোৱা হয়। কিন্তু যিজন এক লক্ষত হীন, তেওঁক গায়ত্ৰী-জপৰ দ্বাৰা বৈদিক কৰ্মত নিয়োজিত কৰা উচিত।

Verse 47

आसप्ततेस्तु नियमं पश्चात्प्रव्राजनं चरेत् । प्रातर्द्वादशसाहस्रं प्रव्राजीप्रणवं जपेत्

সত্তৰ বছৰলৈকে নিয়ম-ব্ৰত শ্ৰদ্ধাৰে পালন কৰিব; তাৰ পাছত প্ৰব্ৰজ্যা অৰ্থাৎ সন্ন্যাস-জীৱন গ্ৰহণ কৰিব। সন্ন্যাসীয়ে প্ৰতি পুৱা প্ৰণৱ (ওঁ) বাৰ হাজাৰ বাৰ জপ কৰিব।

Verse 48

दिने दिने त्वतिक्रांते नित्यमेवं क्रमाज्जपेत् । मासादौ क्रमशोऽतीते सार्धलक्षजपेन हि

দিনে দিনে সময় অতিক্ৰম হ’লে এইদৰে ক্ৰমে ক্ৰমে নিত্য জপ কৰিব। আৰু মাহ আদি নিৰ্ধাৰিত কাল ক্ৰমে সম্পূৰ্ণ হ’লে দেড় লক্ষ জপেৰে এই সাধনা সম্পন্ন হয়।

Verse 49

अत ऊर्ध्वमतिक्रांते पुनः प्रैषं समाचरेत् । एवं कृत्वा दोषशांतिरन्यथा रौरवं व्रजेत्

নিৰ্ধাৰিত সময় অতিক্ৰম হ’লে শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে পুনৰ প্ৰায়শ্চিত্ত পালন কৰিব। এইদৰে কৰিলে দোষ শান্ত হয়; নচেৎ ৰৌৰৱ নৰকলৈ যায়।

Verse 50

धर्मार्थयोस्ततो यत्नं कुर्यात्कामी न चेतरः । ब्राह्मणो मुक्तिकामः स्याद्ब्रह्मज्ञानं सदाभ्यसेत्

সেয়ে কামনাৰে প্ৰেৰিত মানুহে মূলত ধৰ্ম আৰু অৰ্থৰ বাবে চেষ্টা কৰিব লাগে, কেৱল ভোগৰ বাবে নহয়। কিন্তু ব্ৰাহ্মণ মুক্তিকামী হওক আৰু সদায় ব্ৰহ্মজ্ঞানৰ সাধনা কৰক, যি অন্তত শিৱ-পতিৰ সাক্ষাৎকাৰলৈ লৈ যায়।

Verse 51

धर्मादर्थोऽर्थतो भोगो भोगाद्वैराग्यसंभवः । धर्मार्जितार्थभोगेन वैराग्यमुपजायते

ধৰ্মৰ পৰা ন্যায়সঙ্গত অৰ্থ (সমৃদ্ধি) জন্মে; অৰ্থৰ পৰা ভোগ আহে; আৰু ভোগৰ পৰিপাকৰ পৰা বৈৰাগ্য উদ্ভৱ হয়। ধৰ্মাৰ্জিত অৰ্থভোগে বৈৰাগ্য জাগে।

Verse 52

विपरीतार्थभोगेन राग एव प्रजायते । धर्मश्च द्विविधः प्रोक्तो द्र व्यदेहद्वयेन च

বিপৰীত বিষয়ৰ ভোগে কেৱল ৰাগ (আসক্তি)হে জন্মে। আৰু ধৰ্ম দুবিধ বুলি কোৱা হৈছে—দ্ৰব্যৰ দ্বাৰা আৰু দেহ-সাধনা (আন্তৰিক অনুশাসন)ৰ দ্বাৰা।

Verse 53

द्र व्यमिज्यादिरूपं स्यात्तीर्थस्नानादि दैहिकम् । धनेन धनमाप्नोति तपसा दिव्यरूपताम्

দ্ৰব্যৰ দ্বাৰা ইজ্যা আদি (পূজা-যজ্ঞ) সম্পন্ন হয়; আৰু তীৰ্থস্নান আদি দেহিক কৰ্ম। ধনে ধন লাভ হয়; কিন্তু তপস্যাৰে দিব্য ৰূপতা—উজ্জ্বল, পৰিশুদ্ধ অৱস্থা—প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 54

निष्कामः शुद्धिमाप्नोति शुद्ध्या ज्ञानं न संशयः । कृतादौ हि तपःश्लोघ्यं द्र व्यधर्मः कलौ युगे

নিষ্কাম ব্যক্তি শুদ্ধি লাভ কৰে; শুদ্ধিৰ পৰা জ্ঞান জন্মে—ইয়াত সন্দেহ নাই। কৃতাদি যুগত তপস্যাই মুখ্য বুলি প্ৰশংসিত; কিন্তু কলিযুগত দ্ৰব্যাধাৰিত ধৰ্ম—দান, অৰ্পণ আদি—প্ৰধান।

Verse 55

कृतेध्यानाज्ज्ञानसिद्धिस्त्रेतायां तपसा तथा । द्वापरे यजनाज्ज्ञानं प्रतिमापूजया कलौ

কৃতযুগত ধ্যানৰ দ্বাৰা জ্ঞানসিদ্ধি হয়, ত্ৰেতাযুগত তপস্যাৰ দ্বাৰাও তেনেদৰে। দ্বাপৰত যজ্ঞ-যজনৰ দ্বাৰা জ্ঞান লাভ হয়, আৰু কলিযুগত প্ৰভুৰ প্ৰতিমাপূজাৰ দ্বাৰা জ্ঞান প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 56

यादृशं पुण्यं पापं वा तादृशं फलमेव हि । द्र व्यदेहांगभेदेन न्यूनवृद्धिक्षयादिकम्

যেনে পুণ্য বা পাপ, তেনে তাৰ ফলও নিশ্চয় হয়। আৰু দ্ৰব্য, দেহ আৰু অঙ্গৰ ভেদ অনুসৰি হ্ৰাস, বৃদ্ধি, ক্ষয় আদি অৱস্থা উদ্ভৱ হয়—এই সকলো শিৱৰ ন্যায়সঙ্গত কৰ্মবিধানৰ অধীন।

Verse 57

अधर्मो हिंसिकारूपो धर्मस्तु सुखरूपकः । अधर्माद्दुःखमाप्नोति धर्माद्वै सुखमेधते

অধৰ্ম হিংসা আৰু নিষ্ঠুৰতাৰ স্বৰূপ, আৰু ধৰ্ম সুখ-মঙ্গলৰ স্বৰূপ। অধৰ্মৰ পৰা নিশ্চয় দুখ পায়; ধৰ্মৰ পৰা সঁচাকৈ সুখ বৃদ্ধি পায়।

Verse 58

विद्यादुर्वृत्तितो दुःखं सुखं विद्यात्सुवृत्तितः । धर्मार्जनमतः कुर्याद्भोगमोक्षप्रसिद्धये

দুৰ্বৃত্তিৰ পৰা দুখ হয়, আৰু সুবৃত্তিৰ পৰা সুখ—এই কথা জানি থোৱা। সেয়ে ভোগ আৰু মোক্ষৰ প্ৰসিদ্ধ সিদ্ধিৰ বাবে ধৰ্মাৰ্জন কৰা উচিত।

Verse 59

सकुटुंबस्य विप्रस्य चतुर्जनयुतस्य च । शतवर्षस्य वृत्तिं तु दद्यात्तद्ब्रह्मलोकदम्

পৰিয়ালসহ—চাৰিজনীয়া—ব্ৰাহ্মণক শতবছৰলৈ জীৱিকা-নিৰ্বাহৰ ব্যৱস্থা দান কৰা উচিত; এনে দান ব্রহ্মলোকদায়ক হয়।

Verse 60

चांद्रा यणसहस्रं तु ब्रह्मलोकप्रदं विदुः । सहस्रस्य कुटुंबस्य प्रतिष्ठां क्षत्रियश्चरेत्

তেওঁলোকে কয় যে সহস্ৰ চাঁদ্ৰায়ণ ব্ৰত আচৰণ কৰিলে ব্ৰহ্মলোক লাভ হয়। সহস্ৰ পৰিয়ালৰ বংশৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু স্থিৰতা স্থাপনাৰ বাবে ক্ষত্ৰিয়ই এই অনুষ্ঠান কৰিব লাগে।

Verse 61

इंद्र लोकप्रदं विद्यादयुतं ब्रह्मलोकदम् । यां देवतां पुरस्कृत्य दानमाचरते नरः

ইন্দ্ৰক অধিষ্ঠাতা বুলি ধৰি কৰা দান ইন্দ্ৰলোক দিয়ে; বিদ্যাৰ অধিপতিক অধিষ্ঠাতা বুলি ধৰি কৰা দান অগণিত ফল দিয়ে; আৰু ব্ৰহ্মাক অধিষ্ঠাতা বুলি ধৰি কৰা দান ব্ৰহ্মলোক প্ৰদান কৰে। মানুহে যি দেৱতাক অগ্ৰে স্থাপন কৰি দান কৰে, দানফল সেই দেৱতাৰ লোকলৈয়ে গমন কৰে।

Verse 62

तत्तल्लोकमवाप्नोति इति वेदविदो विदुः । अर्थहीनः सदा कुर्यात्तपसा मार्जनं तथा

বেদবিদসকলে কয়—‘সেই সেই লোক তেওঁ লাভ কৰে।’ সেয়ে যি সঁচা আধ্যাত্মিক অৰ্থৰ পৰা বঞ্চিত, সিও তপস্যাৰ দ্বাৰা সদায় শুদ্ধি-পরিমাৰ্জন কৰি থাকক।

Verse 63

तीर्थाच्च तपसा प्राप्यं सुखमक्षय्यमश्नुते । अर्थार्जनमथो वक्ष्ये न्यायतः सुसमाहितः

তীৰ্থসেৱা আৰু তপস্যাৰ দ্বাৰা মানুহে অক্ষয় সুখ লাভ কৰে। এতিয়া মই সুসমাহিতচিত্তে ন্যায়মাৰ্গে অৰ্থাৰ্জনৰ বিধি ক’ম।

Verse 64

कृतात्प्रतिग्रहाच्चैव याजनाच्च विशुद्धितः । अदैन्यादनतिक्लेशाद्ब्राह्मणो धनमर्जयेत्

ব্ৰাহ্মণে শুদ্ধ উপায়ে—নিজ কৰ্মে, দান গ্ৰহণে আৰু যজ্ঞ-যাজন কৰাই—ধন অৰ্জন কৰিব লাগে; দীনতা নধৰি, অতি কষ্ট নকৰি।

Verse 65

क्षत्रियो बाहुवीर्येण कृषिगोरक्षणाद्विशः । न्यायार्जितस्य वित्तस्य दानात्सिद्धिं समश्नुते

ক্ষত্ৰিয় বাহুবলে—ধৰ্মমতে ৰক্ষা আৰু শাসন কৰি—সিদ্ধি লাভ কৰে। বৈশ্য কৃষি আৰু গো-ৰক্ষাৰ দ্বাৰা সিদ্ধি পায়। ন্যায়ে অৰ্জিত ধনৰ দান কৰিলে মানুহে সিদ্ধি লাভ কৰে, যি শিৱানুগ্রহলৈ লৈ যায়।

Verse 66

ज्ञानसिद्ध्या मोक्षसिद्धिः सर्वेषां गुर्वनुग्रहात् । मोक्षात्स्वरूपसिद्धिः स्यात्परानन्दं समश्नुते

সত্য জ্ঞানৰ সিদ্ধিৰে, গুৰুৰ অনুগ্ৰহত সকলোৰে মোক্ষসিদ্ধি হয়। মোক্ষৰ পৰা স্ব-স্বরূপৰ সাক্ষাৎকাৰ হয় আৰু পৰমানন্দ লাভ হয়।

Verse 67

सत्संगात्सर्वमेतद्वै नराणां जायते द्विजाः । धनधान्यादिकं सर्वं देयं वै गृहमेधिना

হে দ্বিজসকল, সৎসঙ্গৰ পৰা মানুহৰ মাজত এই সকলো মঙ্গলসিদ্ধি জন্মে। সেয়ে গৃহস্থে ধন, ধান্য আদি সকলো দান কৰা উচিত।

Verse 68

यद्यत्काले वस्तुजातं फलं वा धान्यमेव च । तत्तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यो देयं वै हितमिच्छता

যি যি সময়ত যি বস্তু উৎপন্ন হয়—ফল হওক বা ধান্য—সত্য হিত কামনাকাৰীজনে সেই সকলো ব্রাহ্মণসকলক অৱশ্য দান কৰিব লাগে।

Verse 69

जलं चैव सदा देयमन्नं क्षुद्व्याधिशांतये । क्षेत्रं धान्यं तथाऽऽमान्नमन्नमेवं चतुर्विधम्

জল সদায় দান কৰিব লাগে, আৰু ক্ষুধা-ব্যাধি শান্তিৰ বাবে অন্ন দান কৰিব লাগে। তদুপৰি ক্ষেত্ৰ, ধান্য আৰু কাঁচা অন্ন—এইদৰে অন্নদান চাৰিবিধ।

Verse 70

यावत्कालं यदन्नं वै भुक्त्वा श्रवणमेधते । तावत्कृतस्य पुण्यस्य त्वर्धं दातुर्न संशयः

যিমান সময়লৈকে ভোজিত অন্নে শ্ৰৱণ আৰু বোধশক্তি পুষ্ট কৰে, সিমান সময়লৈকে তাৰে উৎপন্ন পুণ্যৰ অৰ্ধাংশ নিঃসন্দেহে দাতাৰ হয়।

Verse 71

ग्रहीताहिगृहीतस्य दानाद्वै तपसा तथा । पापसंशोधनं कुर्यादन्यथा रौरवं व्रजेत्

যিয়ে নিষিদ্ধ বস্তু গ্ৰহণ কৰিছে বা যাক সাপে গ্ৰাস কৰিছে, সি দান আৰু তপস্যাৰে পাপশোধন কৰক; নচেৎ সি ৰৌৰৱ নৰকলৈ যাব।

Verse 72

आत्मवित्तं त्रिधा कुर्याद्धर्मवृद्ध्यात्मभोगतः । नित्यं नैमित्तकं काम्यं कर्म कुर्यात्तु धर्मतः

নিজ ধন তিন ভাগত ভাগ কৰক—ধৰ্মবৃদ্ধিৰ বাবে, জীৱিকা আৰু যোগ্য ভোগৰ বাবে, আৰু ব্যক্তিগত প্ৰয়োজনৰ বাবে। ধৰ্মানুসাৰে নিত্য, নৈমিত্তিক আৰু কাম্য কৰ্মো পালন কৰক।

Verse 73

वित्तस्य वर्धनं कुर्याद्वृद्ध्यंशेन हि साधकः । हितेन मितमे ध्येन भोगं भोगांशतश्चरेत्

সাধকে ধন বৃদ্ধি কৰিব লাগে কেৱল ধৰ্মসন্মত আৰু মিত বৃদ্ধিঅংশে। হিতকাৰী মিতাহাৰে জীৱন ধাৰণ কৰি, ভোগো যথোচিত পৰিমাণে কৰক।

Verse 74

कृष्यर्जिते दशांशं हि देयं पापस्य शुद्धये । शेषेण कुर्याद्धर्मादि अन्यथा रौरवं व्रजेत्

কৃষিৰে অৰ্জিত ধনৰ দশমাংশ পাপশুদ্ধিৰ বাবে দান দিব লাগে। বাকী ধনেৰে ধৰ্মাদি কৰ্ম কৰিব লাগে; নচেৎ ৰৌৰৱ নৰকলৈ যাব।

Verse 75

अथवा पापबुद्धिः स्यात्क्षयं वा सत्यमेष्यति । वृद्धिवाणिज्यके देयष्षडंशो हि विचक्षणैः

নচেৎ পাপবুদ্ধি জাগিব পাৰে, অথবা সত্যই ক্ষয় আহিব। সেয়ে লাভজনক বাণিজ্য-লেনদেনত বিচক্ষণসকলে ষষ্ঠাংশ দিয়া উচিত, যাতে ধন ধৰ্মানুগ থাকে আৰু পতনৰ কাৰণ নহয়।

Verse 76

शुद्धप्रतिग्रहे देयश्चतुर्थांशो द्विजोत्तमैः । अकस्मादुत्थितेऽर्थे हि देयमर्धं द्विजोत्तमैः

শুদ্ধ আৰু বিধিসম্মত প্ৰতিগ্ৰহত দ্বিজোত্তমসকলক চতুৰ্থাংশ দিয়া উচিত। কিন্তু আকস্মাৎ উদ্ভূত ধনত সেই অগ্ৰ দ্বিজসকলক অর্ধাংশ দিয়া উচিত।

Verse 77

असत्प्रतिग्रहसर्वं दुर्दानं सागरे क्षिपेत् । आहूय दानं कर्तव्यमात्मभोगसमृद्धये

অসৎ প্ৰতিগ্ৰহৰ পৰা পোৱা সকলো ধন আৰু কুদান সাগৰত নিক্ষেপ কৰা উচিত। দান ত যোগ্য পাত্ৰক বিধিপূৰ্বক আহ্বান কৰি হে কৰা উচিত, যাতে আত্মভোগ আৰু কল্যাণৰ সমৃদ্ধি হয়।

Verse 78

पृष्टं सर्वं सदा देयमात्मशक्त्यनुसारतः । जन्मांतरे ऋणी हि स्याददत्ते पृष्टवस्तुनि

যি কিবা প্ৰাৰ্থিত হয়, সেয়া নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে সদায় দান কৰা উচিত। কিয়নো প্ৰাৰ্থিত বস্তু নেদিলে পৰজন্মত নিশ্চয় ঋণী হয়।

Verse 79

परेषां च तथा दोषं न प्रशंसेद्विचक्षणः । विशेषेण तथा ब्रह्मञ्छ्रुतं दृष्टं च नो वदेत्

বিবেচক ব্যক্তিয়ে আনৰ দোষত আনন্দ নলয়, দোষ প্ৰচাৰো নকৰে। বিশেষকৈ, হে ব্ৰাহ্মণ, কেৱল শুনা বা দেখা কথাও (নিন্দা বঢ়াবলৈ) নক’ব।

Verse 80

न वदेत्सर्वजंतूनां हृदि रोषकरं बुधः । संध्ययोरग्निकार्यं च कुर्यादैश्वर्यसिद्धये

বুদ্ধিমান লোকে কোনো জীৱৰ হৃদয়ত ক্ৰোধ জগোৱা কথা ক’ব নালাগে। আৰু ঐশ্বৰ্য-সিদ্ধিৰ বাবে উভয় সন্ধ্যাত অগ্নিকাৰ্য কৰা উচিত।

Verse 81

अशक्तस्त्वेककाले वा सूर्याग्नी च यथाविधि । तंडुलं धान्यमाज्यं वा फलं कंदं हविस्तथा

কিন্তু যদি অক্ষম হয়, তেন্তে একবাৰ (দিনত এক সময়) কৰিলেও হয়। বিধিমতে সূৰ্য আৰু অগ্নিক সাক্ষী কৰি তণ্ডুল, অন্য ধান্য, ঘৃত, অথবা ফল আৰু কন্দ—এইবোৰো হবি ৰূপে অৰ্পণ কৰিব।

Verse 82

स्थालीपाकं तथा कुर्याद्यथान्यायं यथाविधि । प्रधानहोममात्रं वा हव्याभावे समाचरेत्

স্থালীপাকো নিয়মানুসাৰে আৰু বিধিপূৰ্বক কৰা উচিত। অথবা হব্য নাথাকিলে কেৱল প্ৰধান হোমমাত্ৰ যথাবিধি ভক্তিসহ পালন কৰিব।

Verse 83

नित्यसंधानमित्युक्तं तमजस्रं विदुर्बुधाः । अथवा जपमात्रं वा सूर्यवंदनमेव च

জ্ঞানীসকলে অবিচ্ছিন্ন আৰু নিৰন্তৰ সাধনাকেই ‘নিত্যসন্ধান’ বুলি জানে। অথবা কেৱল মন্ত্ৰজপৰ দ্বাৰাই, আৰু নিত্যকৰ্মত সূৰ্যবন্দনা কৰিলেও ই সম্পন্ন হয়।

Verse 84

एवमात्मार्थिनः कुर्युरर्थार्थी च यथाविधि । ब्रह्मयज्ञरता नित्यं देवपूजारतास्तथा

এইদৰে আত্মকল্যাণ কামনা কৰা আৰু তদ্ৰূপ ধন-সমৃদ্ধি কামনা কৰা লোকেও বিধি অনুসাৰে আচৰণ কৰিব। তেওঁলোকে নিত্য ব্রহ্মযজ্ঞত (বেদাধ্যয়ন-স্বাধ্যায়ত) ৰত থাকিব আৰু তেমনি দেৱাধিদেৱ শিৱপূজাত সদা নিয়োজিত থাকিব।

Verse 85

अग्निपूजापरा नित्यं गुरुपूजारतास्तथा । ब्राह्मणानां तृप्तिकराः सर्वे स्वर्गस्य भागिनः

যিসকলে নিত্য অগ্নিপূজাত তৎপৰ, গুৰুপূজাতো ৰত, আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক তৃপ্ত কৰে—তেওঁলোক সকলেই স্বৰ্গফলৰ ভাগী হয়।