Pitṛbhakti and Śrāddha: The Classification of Pitṛs and the Superiority of Pitṛ-kārya
এই ৪১তম অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে পিতৃগণৰ শ্ৰেণীবিভাগ বৰ্ণনা কৰে—স্বৰ্গত সাতটা মুখ্য পিতৃসমষ্টি, তাৰে চাৰিটা মূর্তিমান আৰু তিনিটা অমূর্ত। তাৰ পিছত শ্রাদ্ধবিধি নিৰ্দেশ কৰা হয়, বিশেষকৈ যোগীসকলৰ বাবে, আৰু ৰজত পাত্ৰ বা ৰজত-অলংকৃত উপকৰণত শ্রাদ্ধ কৰাটো শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে। স্বধা সহ সঠিক ক্ৰমে আহুতি দিলে পিতৃসকল তৃপ্ত হয়; অগ্নিত, আৰু অগ্নি নাথাকিলে জলমাধ্যমেৰেো কৰ্ম কৰিব পাৰি। ফলস্বৰূপে পোষণ, সন্তান, স্বৰ্গ, আৰোগ্য, বৃদ্ধি আৰু ইষ্টসিদ্ধি উল্লেখ আছে। পিতৃকাৰ্যক দেবকাৰ্যতকৈও শ্ৰেষ্ঠ আৰু পিতৃভক্তিক কেৱল যোগে অপ্রাপ্য গতি দানকাৰী বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। শেষত মাৰ্কণ্ডেয়ৰ বচনেৰে দুৰ্লভ জ্ঞান-পরম্পৰাৰ সংকেত আৰু আগলৈ যোগাচৰণ-চ্যুতিৰ দৃষ্টান্তৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । सप्त ते तपतां श्रेष्ठ स्वर्गे पितृगणास्स्मृताः । चत्वारो मूर्त्तिमंतो वै त्रयश्चैव ह्यमूर्तयः
সনৎকুমাৰে ক’লে—হে তপস্বীসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ, স্বৰ্গত পিতৃগণ সাত বুলি স্মৃত; তাত চাৰিজন মূৰ্তিমান (ৰূপযুক্ত) আৰু তিনিজন অমূৰ্ত (ৰূপহীন)।
Verse 2
तान्यजंते देवगणा आद्या विप्रादयस्तथा । आप्याययंति ते पूर्वं सोमं योगबलेन वै
সেই কৰ্মসমূহ দেবগণ আৰু আদ্য ঋষিসকল—বিপ্ৰাদি—সম্পাদন কৰে; আৰু তেওঁলোকে প্ৰথমে যোগবলে সোঁমক পুষ্টি আৰু বল প্ৰদান কৰে।
Verse 3
तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां तु विशेषतः । सर्वेषां राजतं पात्रमथ वा रजतान्वितम्
সেয়ে শ্ৰাদ্ধ-দান নিশ্চয় দিব লাগে—বিশেষকৈ যোগীসকলক। সকলো ক্ৰিয়াত ৰূপাৰ পাত্ৰ বা ৰূপাযুক্ত পাত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।
Verse 4
दत्तं स्वधां पुरोधाय श्राद्धे प्रीणाति वै पितॄन् । वह्नेराप्यायनं कृत्वा सोमस्य तु यमस्य वै
শ্ৰাদ্ধত ‘স্বধা’ক আগত ৰাখি দিয়া দান পিতৃসকলক প্ৰসন্ন কৰে। তদ্বাৰা অগ্নি পুষ্ট হয় আৰু সোম আৰু যমো তৃপ্ত হয়।
Verse 5
उदगायनमप्यग्नावग्न्यभावेऽप्सु वा पुनः । पितॄन्प्रीणाति यो भक्त्या पितरः प्रीणयंति तम्
সূৰ্যৰ উত্তৰায়ণত কৰা কৰ্ম—অগ্নিত, আৰু অগ্নি নাথাকিলে পুনৰ জলে—যি ভক্তিভাৱে পিতৃসকলক তৃপ্ত কৰে, প্ৰসন্ন পিতৃসকলে তাক অনুগ্ৰহ কৰে।
Verse 6
यच्छंति पितरः पुष्टिं प्रजाश्च विपुलास्तथा । स्वर्गमारोग्यवृद्धिं च यदन्यदपि चेप्सितम्
পিতৃসকলে পুষ্টি আৰু মঙ্গল দান কৰে, লগতে বিপুল সন্তানও প্ৰদান কৰে। স্বৰ্গ, আৰোগ্য আৰু সমৃদ্ধি—আৰু যি কিছু ইচ্ছিত—সকলো সিদ্ধ হয়।
Verse 7
देवकार्यादपि मुने पितृकार्य्यं विशिष्यते । पितृभक्तोऽसि विप्रर्षे तेन त्वमजरामरः
হে মুনে, দেৱকাৰ্যতকৈও পিতৃকাৰ্য শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হয়। হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ, তুমি পিতৃভক্ত; সেয়ে তুমি জৰা আৰু মৃত্যুৰ অতীত হও।
Verse 8
न योगेन गतिस्सा तु पितृभक्तस्य या मुने । पितृभक्तिर्विशेषेण तस्मात्कार्या महामुने
হে মুনি, পিতৃভক্তে লাভ কৰা পুণ্যময় গতি কেৱল যোগসাধনাৰে পোৱা নাযায়। সেয়ে হে মহামুনি, বিশেষ নিষ্ঠাৰে পিতৃভক্তি কৰা উচিত।
Verse 9
मार्कण्डेय उवाच । एवमुक्त्वाऽऽशु देवेशो देवानामपि दुर्लभम् । चक्षुर्दत्त्वा सविज्ञानं जगाम यौगिकीं गतिम्
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে— এইদৰে কৈ দেৱেশ্বৰে তৎক্ষণাৎ দেৱসকলৰো দুৰ্লভ দিৱ্যচক্ষু আৰু সত্য অন্তৰদৃষ্টি দান কৰিলে; তাৰপাছত যোগময় পৰম অৱস্থাত প্ৰৱেশ কৰি প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 10
शृणु भीष्म पुरा भूयो भारद्वाजात्मजा द्विजाः । योगधर्ममनुप्राप्य भ्रष्टा दुश्चरितेन वै
হে ভীষ্ম, শুনা— প্ৰাচীন কালত ভাৰদ্বাজৰ দ্বিজ পুত্ৰসকলে যোগধৰ্ম লাভ কৰিছিল; কিন্তু দুষ্চৰিত্ৰৰ ফলত সঁচাকৈয়ে তেওঁলোকে সেই যোগপথৰ পৰা ভ্ৰষ্ট হৈছিল।
Verse 11
वाग्दुष्टः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च । स्वसृषः पितृवर्ती च नामभिः कर्मभिस्तथा
যাৰ বাক্য দুষ্ট, যি ক্ৰোধী, হিংস্ৰ, পৰনিন্দক আৰু প্ৰতাৰক; লগতে যি নিজৰ ভগ্নীৰ প্ৰতি আসক্ত আৰু পিতাৰ আচৰণ অনুসৰণকাৰী— সি এনে নাম আৰু এনে কৰ্মৰ দ্বাৰাই পৰিচিত।
Verse 12
कौशिकस्य सुतास्तात शिष्या गर्गस्य चाभवन् । पितर्युपरते सर्वे प्रवसंतस्तदाभवन्
বৎস, কৌশিকৰ পুত্ৰসকল গৰ্গৰ শিষ্য হ’ল। পিতা পৰলোকগমন কৰাৰ পাছত তেওঁলোক সকলোৱে প্ৰবাস কৰি দূৰ দেশত বাস কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 13
विनियोगाद्गुरोस्तस्य गां दोग्ध्रीं समकालयन् । समानवत्सां कपिलां सर्वेऽन्यायागतास्तदा
গুৰুৰ আদেশ আৰু নিয়োগ অনুসাৰে তেওঁলোকে গাভীটো দোহন কৰোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰিলে। তেতিয়া অধিকাৰ নথকা অনুচিতভাৱে অহা সকলোৱে, বাছুৰসহ কপিলা (তাম্ৰবৰ্ণ) গাভীৰ চাৰিওফালে সমবেত হ’ল।
Verse 14
तेषां पथि क्षुधार्तानां बाल्यान्मोहाच्च भारत । क्रूरा बुद्धिस्समुत्पन्ना तां गां तै हिंसितुं तदा
হে ভাৰত! পথত যাত্ৰা কৰোঁতে তেওঁলোক ক্ষুধাত কাতৰ আৰু বাল্যসুলভ মোহত বিভ্ৰান্ত আছিল; তেতিয়াই সেই গাভীটোক আঘাত কৰাৰ ক্ৰূৰ বুদ্ধি তেওঁলোকৰ ভিতৰত জাগিল।
Verse 15
तां कविसस्वसृपश्चैव याचेते नैति वै तदा । न चाशक्यास्तु ताभ्यां वा तदा वारयितुं निजाः
তেতিয়া কৱি আৰু তাইৰ ভনীৰ পুত্ৰই তাইক অনুৰোধ কৰিলে, কিন্তু তাই নাযায়। সেই সময়ত সেই দুজনৰ কথাতেও তাইৰ নিজৰ লোকসকলে তাইক ৰোধ কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 16
पितृवर्ती तु यस्तेषां नित्यं श्राद्धाह्निको द्विजः । स सर्वानब्रवीत्कोपात्पितृभक्तिसमन्वितः
কিন্তু তেওঁলোকৰ মাজত এজন দ্বিজ আছিল, যি পিতৃপথৰ অনুগামী আৰু নিত্য আহ্নিক তথা শ্রাদ্ধকর্ম কৰোঁতা। সি পিতৃভক্তিৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ ক্ৰোধত সকলোকে তিৰস্কাৰ কৰিলে।
Verse 17
यद्यशक्यं प्रकर्तव्यं पितॄनुद्दिश्य साध्यताम् । प्रकुर्वंतो हि श्राद्धं तु सर्व एव समाहिताः
যদি (সম্পূৰ্ণ বিধি) কৰা কঠিনো হয়, তথাপি পিতৃসকলক উদ্দেশ্য কৰি যি সম্ভৱ সেয়া সম্পন্ন কৰা উচিত। শ্ৰাদ্ধ কৰা সকলোৱে একাগ্ৰ আৰু শ্ৰদ্ধাভৰা মনেৰে কৰে।
Verse 18
एवमेषा च गौर्धर्मं प्राप्स्यते नात्र संशयः । पितॄनभ्यर्च्य धर्मेण नाधर्मो नो भविष्यति
এইদৰে এই গাই নিশ্চয় ধৰ্ম লাভ কৰিব—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। ধৰ্মমতে পিতৃসকলক পূজা কৰিলে আমাৰ বাবে অধৰ্ম উদ্ভৱ নহ’ব।
Verse 19
एवमुक्ताश्च ते सर्वे प्रोक्षयित्वा च गां तदा । पितृभ्यः कल्पयित्वा तु ह्युपायुंजत भारत
এনেদৰে কোৱা হোৱাত তেওঁলোকে সকলোৱে তেতিয়া গাইখনত পবিত্ৰ জল প্ৰোক্ষণ কৰিলে। তাৰ পাছত পিতৃসকলৰ বাবে অৰ্পণৰূপে নিৰ্ধাৰণ কৰি, হে ভাৰত, তাক ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 20
उपयुज्य च गां सर्वे गुरोस्तस्य न्यवेदयन् । शार्दूलेन हता धेनुर्वत्सा वै गृह्यतामिति
গাইৰ সেৱা ব্যৱহাৰ কৰি তেওঁলোকে সকলোৱে গুৰুক জনালে—“বাঘে ধেনুটিক মাৰি পেলাইছে; সেয়ে বাছুৰটোক ঘৰলৈ লৈ পালন কৰা হওক।”
Verse 21
आर्तवत्स तु तं वत्सं प्रतिजग्राह वै द्विजः । मिथ्योपचारतः पापमभूत्तेषां च गोघ्नताम्
আৰ্ত স্নেহে সেই দ্বিজে বাছুৰটো গ্ৰহণ কৰিলে। কিন্তু মিছা অজুহাতে কৰা ব্যৱহাৰৰ ফলত তেওঁলোকৰ পাপ জন্মিল আৰু ‘গোহত্যা’ৰ দোষো লাগিল।
Verse 22
ततः कालेन कियता कालधर्ममुपागताः । ते सप्त भ्रातरस्तात बभूवुस्स्वायुषःक्षये
তাৰ পাছত কিছু কাল গ’লত তেওঁলোকে কালধৰ্ম (মৃত্যু) প্ৰাপ্ত হ’ল। হে তাত, সেই সাত ভ্ৰাতাই নিজৰ নিজৰ আয়ুৰ ক্ষয়ত অন্ত প্ৰাপ্ত কৰিলে।
Verse 23
ते वै क्रूरतया हैंस्त्र्यात्स्वानार्य्यत्वाद्गुरोस्तथा । उग्रहिंसाविहाराश्च जातास्सप्त सहोदराः
তেওঁলোকে ক্ৰূৰতাৰ লগতে নিজৰ অনাৰ্য স্বভাৱৰ বশে গুৰুকো বধ কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল। উগ্ৰ হিংসাচৰণত আসক্ত এনে সাত সহোদৰ ভ্ৰাতা জন্মিল।
Verse 24
लुब्धकस्य सुतास्तावद्बलवंतो मनस्विनः । जाता व्याधा दशार्णेषु सप्त धर्मविचक्षणाः
সেই লুব্ধকৰ পুত্ৰসকল বলবান আৰু উদ্যমী আছিল। দশাৰ্ণ দেশত তেওঁলোকে ধৰ্মবিচক্ষণ সাতজন ব্যাধৰূপে জন্ম ল’লে।
Verse 25
स्वधर्मनिरतास्सर्वे मृगा मोहविवर्जिताः । आसन्नुद्वेगसंविग्ना रम्ये कालंजरे गिरौ
ৰমণীয় কালঞ্জৰ পৰ্বতত সেই সকলো হৰিণ স্বধৰ্মত নিবিষ্ট, মোহবর্জিত আছিল। তেওঁলোকে উদ্বেগ আৰু ভয় নোহোৱাকৈ শান্ত আৰু নিৰাকুলভাৱে বাস কৰিছিল।
Verse 26
तमेवार्थमनुध्याय ज्ञानं मरणसंभवम् । आसन्वनचराः क्षांता निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः
সেই পৰম তত্ত্বকেই ধ্যান কৰি তেওঁলোকে মৃত্যুস্মৰণৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা মুক্তিদায়ক জ্ঞান সাধনা কৰিলে। তেওঁলোকে বনবাসী, ক্ষমাশীল, দ্বন্দ্বাতীত আৰু অপৰিগ্ৰহী হৈ বাস কৰিলে।
Verse 27
ते सर्वे शुभकर्माणस्सद्धर्माणो वनेचराः । विधर्माचरणैर्हीना जातिस्मरणसिद्धयः
তেওঁলোক সকলোৱে বনবাসী আছিল, শুভ কৰ্মত নিয়োজিত আৰু সদ্ধৰ্মত প্ৰতিষ্ঠিত। অধৰ্মাচৰণৰ পৰা মুক্ত হৈ তেওঁলোকে পূৰ্বজন্ম-স্মৰণৰ সিদ্ধি লাভ কৰিছিল।
Verse 28
पूर्वजातिषु यो धर्मः श्रुतो गुरुकुलेषु वै । तथैव चास्थिता बुद्धौ संसारेऽप्य निवर्तने
পূৰ্বজন্মত গুৰুকুলত যি ধৰ্ম শ্ৰৱণ কৰা হৈছিল, সেয়াই বুদ্ধিত তেনেদৰে প্ৰতিষ্ঠিত থাকে; আৰু সংসাৰৰ মাজতো সি উভতি নাযায়, পথপ্ৰদৰ্শক হৈ আগুৱাই নিয়ে।
Verse 29
गिरिमध्ये जहुः प्राणांल्लब्धाहारास्तपस्विनः । तेषां तु पतितानां च यानि स्थानानि भारत
হে ভাৰত, পৰ্বতৰ মাজত সেই তপস্বীসকলে আহাৰ লাভ কৰি প্ৰাণ ত্যাগ কৰিছিল। আৰু য’ত তেওঁলোকৰ পতিত দেহ পৰিছিল, সেই স্থানসমূহ পুণ্য তীৰ্থৰূপে স্মৰণীয়।
Verse 30
तथैवाद्यापि दृश्यंते गिरौ कालञ्जरे नृप । कर्मणा तेन ते जाताः शुभाशुभविवर्जकाः
হে নৃপ, আজিও তেওঁলোক কালঞ্জৰ পৰ্বতত দেখা যায়। সেই কৰ্মৰ ফলত তেওঁলোক শুভ-অশুভ দুয়োটাৰ পৰা মুক্ত হৈ দ্বন্দ্বাতীত হৈছে।
Verse 31
शुभाऽशुभतरां योनिं चक्रवाकत्वमागताः । शुभे देशे शरद्वीपे सप्तैवासञ्जलौकसः
শুভ আৰু অধিক অশুভ মিশ্ৰ ভাগ্য লাভ কৰি তেওঁলোকে চক্ৰৱাক পখীৰ জন্ম পালে। শুভ দেশৰ শৰদ্বীপত তেওঁলোকৰ মাজৰ সাতজন জলবাসী হ’ল।
Verse 32
त्यक्त्वा सहचरीधर्मं मुनयो धर्मधारिणः । निस्संगा निर्ममाश्शांता निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः
সাহচৰ্য-সংযুক্ত লৌকিক ধৰ্ম ত্যাগ কৰি, ধৰ্মধাৰী মুনিসকল নিঃসঙ্গ, নিৰ্মম, শান্ত, দ্বন্দ্বাতীত আৰু অপৰিগ্ৰহী হ’ল।
Verse 33
निवृत्तिनिर्वृताश्चैव शकुना नामतः स्मृताः । ते ब्रह्मचारिणस्सर्वे शकुना धर्मधारिणः
তেওঁলোক ‘শকুনা’ নামে স্মৃত—নিবৃত্তি আৰু নিৰ্বৃতিত প্রতিষ্ঠিত। তেওঁলোক সকলেই ব্ৰহ্মচাৰী, ধৰ্মধাৰী, আৰু ধৰ্মত অচল শকুনা।
Verse 34
जातिस्मरास्सुसंवृद्धास्सप्तैव ब्रह्मचारिणः । स्थिता एकत्र सद्धर्मा विकाररहितास्सदा
পূৰ্বজন্মস্মৃতিসম্পন্ন, সাধনাত সুপক্ব—এনে সাতজন ব্ৰহ্মচাৰী একেলগে বাস কৰিছিল। তেওঁলোক সদা সদ্ধৰ্মত স্থিত আৰু অন্তৰ বিকাৰহীন আছিল।
Verse 35
विप्रयोनौ तु यन्मोहान्मिथ्यापचरितं गुरौ । तिर्य्यग्योनौ तथा जन्म श्राद्धाज्ज्ञानं च लेभिरे
ব্ৰাহ্মণ যোনিত জন্ম লৈও মোহবশত তেওঁলোকে গুৰুৰ প্ৰতি মিথ্যা আচৰণ কৰিছিল। সেয়ে তেওঁলোকে তিৰ্যক্-যোনিত জন্ম পালে; তথাপি শ্রাদ্ধৰ প্ৰভাৱে পুনৰ সম্যক্ জ্ঞান লাভ কৰিলে।
Verse 36
तथा तु पितृकार्य्यार्थं कृतं श्राद्धं व्यवस्थितैः । तदा ज्ञानं च जातिं च क्रमात्प्राप्तं गुणोत्तरम्
তদ্ৰূপ পিতৃকাৰ্যৰ বাবে নিয়মনিষ্ঠসকলে বিধিপূৰ্বক শ্রাদ্ধ সম্পন্ন কৰিলে। তাৰপিছত ক্ৰমে তেওঁলোকে গুণোত্তৰ উৎকৰ্ষ—সম্যক্ জ্ঞান আৰু উত্তম জন্মস্থিতি—লাভ কৰিলে।
Verse 37
पूर्वजादिषु यद्ब्रह्म श्रुतं गुरुकुलेषु वै । तथैव संस्थितज्ञानं तस्माज्ज्ञानं समभ्यसेत्
পূৰ্বজসকলৰ পৰা আৰু গুৰুকুলত যি ব্ৰহ্মজ্ঞান শ্ৰুত হৈছে, সেয়া অনুশীলনে তেনেদৰেই দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। সেয়ে সেই মোক্ষদায়ী জ্ঞান সদায় অভ্যাস কৰা উচিত।
Verse 38
सुमनाश्च सुवाक्छुद्धः पञ्चमश्छिद्रदर्शकः । स्वतंत्रश्च सुयज्ञश्च कुलीना नामतः स्मृताः
নাম অনুসাৰে ‘কুলীন’ বুলি স্মৃত—সুমনা, সুবাক্শুদ্ধ, পঞ্চম ছিদ্ৰদৰ্শক, স্বতন্ত্র আৰু সুয়জ্ঞ।
Verse 39
तेषां तत्र विहंगानां चरतां धर्मचारिणाम् । सुवृत्तमभवत्तत्र तच्छृणुष्व महामुने
সেখানে ধৰ্মচাৰী হৈ বিচৰণ কৰা সেই পখীবোৰৰ আচৰণ অতি শুভ আৰু আদৰ্শ হৈ উঠিল। হে মহামুনি, সেয়া শুনা।
Verse 40
नीपानामीश्वरो राजा प्रभावेण समन्वितः । श्रीमानन्तःपुरवृतो वनं तत्राविवेश ह
তেতিয়া নীপসকলৰ অধিপতি ৰজা, প্ৰভাৱসমন্বিত, শ্ৰীসম্পন্ন আৰু অন্তঃপুৰসহ, সেই বনলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 41
स्वतंत्रश्चक्रवाकस्सस्पृहयामास तं नृपम् । दृष्ट्वा यांतं सुखोपेतं राज्यशोभासमन्वितम्
স্বাধীনভাৱে বিচৰণ কৰা চক্ৰৱাক পাখিটিয়ে, সুখসহিতে ৰাজ্যশোভাৰে বিভূষিত হৈ আগবাঢ়ি যোৱা সেই নৃপক দেখি, তেওঁৰ প্ৰতি আকাঙ্ক্ষা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 42
यद्यस्ति सुकृतं किंचित्तपो वा नियमोऽपि वा । खिन्नोहमुपवासेन तपसा निश्चलेन च
যদি মোৰ ভিতৰত অলপো পুণ্য থাকে—সৎকৰ্মে, তপস্যাত বা নিয়ম-পালনত—তথাপি উপবাস আৰু অচল তপস্যাই মোক অতি ক্লান্ত কৰি তুলিছে।
Verse 43
तस्य सर्वस्य पूर्णेन फलेनापि कृतेन हि । सर्वसौभाग्यपात्रश्च भवेयमहमीदृशः
সেই সকলোৰ পূৰ্ণ ফলও সিদ্ধ কৰি, মই যেন এনেকুৱা হওঁ—যে সকলো সৌভাগ্য গ্ৰহণৰ যোগ্য পাত্ৰ।
Verse 44
मार्कण्डेय उवाच । ततस्तु चक्रवाकौ द्वावासतुस्सहचारिणौ । आवां वै सचिवौ स्याव तव प्रियहितैषिणौ
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—তাৰ পাছত সেই দুটা চক্ৰবাক পাখি সহচৰ হৈ একেলগে বাস কৰিবলৈ ধৰিলে। সিহঁতে ক’লে—‘আমি তোমাৰ প্ৰিয় আৰু হিত কামনা কৰা সেবক (সচিব) হ’ম।’
Verse 45
तथेत्युक्त्वा तु तस्यासीत्तदा योगात्मनो गतिः । एवं तौ चक्रवाकौ च स्ववाक्यं प्रत्यभाषताम्
‘তথাস্তु’ বুলি কোৱাৰ লগে লগে সেই যোগাত্মাৰ তৎক্ষণাৎ গতি হ’ল (তেওঁ যোগাৱস্থাত প্ৰৱেশ কৰি প্ৰস্থান কৰিলে)। তেনেদৰে সেই দুটা চক্ৰবাকেও নিজৰ কথামতে উত্তৰ দিলে।
Verse 46
यस्मात्कर्मब्रुवाणस्वं योगधर्ममवाप्य तम् । एवं वरं प्रार्थयसे तस्माद्वाक्यं निबोध मे
যিহেতু তুমি কৰ্মৰ কথা কৈ থাকিলেও সেই যোগধৰ্মকেই লাভ কৰিছা, আৰু এতিয়া এনেকুৱা বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিছা; সেয়ে মোৰ বাক্য বুজি লোৱা।
Verse 47
राजा त्वं भविता तात कांपिल्ये नगरोत्तमे । एतौ ते सचिवौ स्यातां व्यभिचारप्रधर्षितौ
বৎস, নগৰোত্তম কাম্পিল্যত তুমি ৰজা হ’বা। আৰু এই দুজন তোমাৰ সচিব হ’ব—নিজৰেই ব্যভিচাৰে লাঞ্ছিত আৰু পৰাভূত।
Verse 48
न तानूचुस्त्रयो राज्यं चतुरस्सहचारिणः । सप्रसादं पुनश्चक्रे तन्मध्ये सुमनाब्रवीत्
সেই তিনজনে সেই চাৰিজন সহচৰক ৰাজ্যৰ কথা একো নক’লে। তাৰ পাছত তেওঁ পুনৰ প্ৰসন্ন হ’ল, আৰু তেওঁলোকৰ মাজত সুমনাই ক’লে।
Verse 49
अंतर्वो भविता शापः पुनर्योगमवाप्स्यथ । सर्वसत्त्वः सुयज्ञश्च स्वतंत्रोऽयं भविष्यति
তোমালোকৰ ওপৰত এই শাপ অন্তৰতেই সীমিত থাকিব; তাৰ পাছত তোমালোক পুনৰ যোগ (সংযোগ) লাভ কৰিবা। এইজন সৰ্বসদ্গুণসম্পন্ন, সুযজ্ঞকাৰী আৰু নিশ্চয় স্বতন্ত্ৰ হ’ব।
Verse 50
पितृप्रसादाद्युष्माभिस्संप्राप्तं सुकृतं भवेत् । गां प्रोक्षयित्वा धर्मेण पितृभ्यश्चोपकल्पिताः
পিতৃসকলৰ প্ৰসাদে তোমালোকৰ লাভ কৰা পুণ্য নিশ্চয় ফলদায়ী হ’ব। ধৰ্ম অনুসাৰে গাইক পবিত্ৰ জলে প্ৰোক্ষণ কৰি পিতৃসকলৰ নিমিত্তে বিধিপূৰ্বক অৰ্পণ কৰা।
Verse 51
अस्माकं ज्ञानसंयोगस्सर्वेषां योगसाधनम् । इदं च कार्यं संरब्धं श्लोकमेकमुदाहृतम्
সত্যজ্ঞানৰ সৈতে আমাৰ সংযোগেই সকলোৰে বাবে যোগসিদ্ধিৰ সাধন। এই উদ্দেশ্য দৃঢ় কৰি এটা শ্লোক উচ্চাৰিত হৈছে।
Verse 52
पुरुषान्तरितं श्रुत्वा ततो योगमवाप्स्यथ । इत्युक्त्वा स तु मौनोभूद्विहंगस्सुमना बुधः
অন্তৰ্নিহিত পুৰুষ (অন্তৰাত্মা) সম্পৰ্কীয় উপদেশ শুনিলে তাৰ পিছত তুমি যোগ লাভ কৰিবা। এই কথা কৈ সেই জ্ঞানী, শান্তচিত্ত, বিহঙ্গ-সম মুনি মৌন হ’ল।
Verse 53
मार्कण्डेय उवाच । लोकानां स्वस्तये तात शन्तनुप्रवरात्मज । इत्युक्तं तच्चरित्रं मे किं भूयश्श्रोतुमिच्छसि
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে প্ৰিয়, শান্তনুৰ শ্ৰেষ্ঠ বংশজ! লোককল্যাণৰ বাবে মই এই কথা ক’লোঁ। এই পবিত্ৰ চৰিত্ৰ মই বৰ্ণনা কৰিলোঁ; এতিয়া আৰু কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?
Frequently Asked Questions
The chapter argues for the primacy of ancestral obligation: pitṛ-kārya is stated to be superior even to deva-kārya, and pitṛbhakti is said to confer a spiritual ‘gati’ that is not attained by yoga alone, thereby elevating śrāddha and ancestor-devotion as decisive sādhanā.
Agni functions as the canonical carrier of offerings, while water is authorized as a secondary medium when fire is unavailable, preserving transmissibility of the rite across contexts. The preference for a silver vessel signals ritual refinement and suitability (pātratva), aligning material purity with intended recipients (pitṛs) and reinforcing that correct form supports the efficacy (phala) of svadhā-centered offerings.
Rather than a new form of Śiva/Umā, the chapter highlights the pitṛ-gaṇas and the regulatory deities implicated in śrāddha’s economy—Soma (nourishment/augmentation), Yama (ancestral jurisdiction), and Agni (oblation-transmission)—showing how ancestral rites operate within a broader sacred administration.