Kṛṣṇādi-Śivabhaktoddhāraṇa & Śiva-māhātmya-varṇana (Deliverance of Krishna and other devotees; Description of Shiva’s Greatness)
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰ উপমনু ঋষিৰ শান্ত-মানস আৰু দৃঢ় স্থিৰতাৰ বৰ্ণনা বিস্ময়েৰে কৰি শিৱভক্তিৰ ফলদায়ক মহিমা প্ৰকাশ কৰে। বাসুদেৱ (কৃষ্ণ) সেই ভক্তক প্ৰশংসা কৰে, কিয়নো দেবাধিদেৱ শিৱে এনে সাধকক সান্নিধ্য দান কৰে। উপমনু বাসুদেৱক আশ্বাস দিয়ে—শিৱকৃপাৰে শীঘ্ৰে মহাদেৱৰ দর্শন হ’ব আৰু নিৰ্দিষ্ট সময়সীমাত, ইয়াত ষোল মাহৰ ভিতৰত, বৰো লাভ হ’ব। ‘নমঃ শিৱায়’ মন্ত্রৰাজ জপক সৰ্বকামপ্ৰদ আৰু ভুক্তি-মুক্তিদায়ক বুলি মুখ্য উপদেশ দিয়া হৈছে। শিৱকথাত লীন হ’লে সময় ক্ষণৰ দৰে পাৰ হয়, আৰু শেষত দর্শন, বৰপ্ৰাপ্তি তথা শক্তিমান পুত্ৰলাভৰ ফল সূচিত হয়।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य सोब्रवीत्तं महामुनिम् । विस्मयं परमं गत्वोपमन्युं शांतमानसम्
সনৎকুমাৰ ক’লে—সেই বাক্য শুনি তেওঁ পৰম বিস্ময়ত পৰি, শান্তমন মহামুনি উপমন্যুক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 2
वासुदेव उवाच । धन्यस्त्वमसि विप्रेन्द्र कस्त्वां स्तोतुमलं कृती । यस्य देवादिदेवस्ते सान्निध्यं कुरुते श्रमे
বাসুদেৱ ক’লে—হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ, তুমি ধন্য। তোমাক স্তৱ কৰিবলৈ কোন কৃতাৰ্থ সমৰ্থ? কিয়নো তোমাৰ বাবে দেৱাদিদেৱ স্বয়ং শ্ৰমৰ মাজতো সান্নিধ্য দান কৰে।
Verse 3
दर्शनं मुनिशार्दूल दद्यात्स भगवाञ्छिवः । अपि तावन्ममाप्येवं प्रसादं वा करोत्वसौ
হে মুনিশাৰ্দূল, সেই ভগৱান শিৱে মোক দৰ্শন দিওক; অন্তত মোৰ প্ৰতিও এনেকুৱা প্ৰসাদ কৰক।
Verse 4
उपमन्युरुवाच । अचिरेणैव कालेन महादेवं न संशयः । तस्यैव कृपया त्वं वै द्रक्ष्यसे पुरुषोत्तम
উপমন্যু ক’লে—অতি সোনকালেই তুমি মহাদেৱক দৰ্শন কৰিবা; ইয়াত সন্দেহ নাই। হে পুৰুষোত্তম, কেৱল তেওঁৰ কৃপাৰ দ্বাৰাই তুমি নিশ্চয় তেওঁক দেখিবা।
Verse 5
षोडशे मासि सुवरान् प्राप्स्यसि त्वं महेश्वरात् । सपत्नीकात्कथं नो दास्यते देवो वरान्हरे
ষোড়শ মাহত তুমি মহেশ্বৰৰ পৰা উৎকৃষ্ট বৰ লাভ কৰিবা। হে হৰি, পত্নীসহ ভক্তক দেৱে বৰ কেনেকৈ নেদিব?
Verse 6
पूज्योसि दैवतैस्सर्वैः श्लाघनीयस्सदा गुणैः । जाप्यं तेऽहं प्रवक्ष्यामि श्रद्दधानाय चाच्युत
তুমি সকলো দেৱতাৰেই পূজ্য আৰু তোমাৰ গুণে সদায় প্ৰশংসনীয়। হে অচ্যুত, শ্ৰদ্ধাৱান আৰু স্থিৰচিত্ত তোমাক মই এতিয়া জপযোগ্য মন্ত্ৰ ঘোষণা কৰিছোঁ।
Verse 7
तेन जपप्रभावेण सत्यं द्रक्ष्यसि शंकरम् । आत्मतुल्यबलं पुत्रं लभिष्यसि महेश्वरात्
সেই মন্ত্ৰ-জপৰ প্ৰভাৱত তুমি সত্যই শংকৰক দৰ্শন কৰিবা। আৰু মহেশ্বৰৰ কৃপাৰে তুমি নিজৰ সমান বলসম্পন্ন পুত্ৰ লাভ কৰিবা।
Verse 8
जपो नमश्शिवायेति मंत्रराजमिमं हरे । सर्वकामप्रदं दिव्यं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्
হে হৰি, ‘নমঃ শিৱায়’ এই মন্ত্রৰাজ জপ কৰা। ই দিৱ্য, সকলো কামনা পূৰ্ণ কৰে আৰু ভোগ-মোক্ষ দুয়ো প্ৰদান কৰে।
Verse 9
सनत्कुमार उवाच । एवं कथयतस्तस्य महादेवाश्रिताः कथाः । दिनान्यष्टौ प्रयातानि मुहूर्तमिव तापस
সনৎকুমাৰে ক’লে—এদৰে মহাদেৱ-আশ্ৰিত কাহিনী ক’বলৈ ক’বলৈ, সেই তপস্বীৰ বাবে আঠ দিন যেন এক মুহূৰ্তৰ দৰে পাৰ হৈ গ’ল।
Verse 10
नवमे तु दिने प्राप्ते मुनिना स च दीक्षितः । मंत्रमध्यापितं शार्वमाथर्वशिरसं महत्
নৱম দিন আহোঁতেই মুনিয়ে তাক বিধিপূৰ্বক দীক্ষা দিলে; আৰু শাৰ্ব (শিৱ-সম্পৰ্কিত) পৱিত্ৰ মন্ত্র—মহৎ অথৰ্বশিৰস্—উপদেশ শিকালে।
Verse 11
जटी मुण्डी च सद्योऽसौ बभूव सुसमाहितः । पादांगुष्ठोद्धृततनुस्तेपे चोर्द्ध्वभुजस्तथा
তৎক্ষণাৎ সি জটাধাৰী আৰু মুণ্ডিতমস্তক হৈ গভীৰ সমাহিত অৱস্থাত স্থিত হ’ল। পায়ৰ বুঢ়া আঙুলিত দেহ উঠাই আৰু বাহু ঊৰ্ধ্বে তুলি তপস্যা কৰিলে।
Verse 12
संप्राप्ते षोडशे मासि संतुष्टः परमेश्वरः । पार्वत्या सहितश्शंभुर्ददौ कृष्णाय दर्शनम्
ষোড়শ মাহ উপস্থিত হোৱাত পৰমেশ্বৰ সন্তুষ্ট হ’ল। পাৰ্বতীসহ শম্ভুৱে কৃষ্ণক নিজৰ দিব্য দৰ্শন দান কৰিলে।
Verse 13
पार्वत्या सहितं देवं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम् । ब्रह्माद्यैस्स्तूयमानं तु पूजितं सिद्धकोटिभिः
তেওঁলোকে পাৰ্বতীসহ দেৱক দেখিলে—ত্রিনেত্ৰ, চন্দ্ৰশেখৰ—যাঁক ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকলে স্তৱ কৰে আৰু কোটি কোটি সিদ্ধে পূজা কৰে।
Verse 14
दिव्यमाल्याम्बरधरं भक्तिनम्रैस्सुरासुरैः । प्रणतं च विशेषेण नानाभूषणभूषितम्
তেওঁ দিব্য মালা আৰু দিব্য বস্ত্ৰ ধাৰণ কৰিছিল; ভক্তিত নম্ৰ দেৱ-অসুৰসকলে তাঁক প্ৰণাম কৰিছিল। বিশেষকৈ তেওঁ নানাবিধ অলংকাৰৰে ভূষিত হৈ পূজিত আছিল।
Verse 15
सर्वाश्चर्यमयं कांतं महेशमजमव्ययम् । नानागणान्वितं तुष्टं पुत्राभ्यां संयुतं प्रभुम्
তেওঁ সৰ্ব আশ্চৰ্যময়, কান্ত, অজ আৰু অব্যয় মহেশক দেখিলে—নানাবিধ গণসমূহে পৰিবেষ্টিত, সন্তুষ্ট-প্ৰসন্ন, আৰু নিজৰ দুজন পুত্ৰসহ সেই প্ৰভুক।
Verse 16
श्रीकृष्णः प्रांजलिर्दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । ईदृशं शंकरं प्रीतः प्रणनाम महोत्सवः
এনে বিস্ময়কৰ শংকৰক দেখি শ্ৰীকৃষ্ণে কৰযোৰে থিয় হ’ল; বিস্ময়ত তেওঁৰ চকু প্ৰস্ফুটিত হ’ল। প্ৰীতিত পৰিপূৰ্ণ হৈ তেওঁ প্ৰণাম কৰিলে, যেন হৃদয়ত মহোৎসৱ।
Verse 17
नानाविधैः स्तुतिपदैर्वाङ्मयेनार्चयत्तदा । सहस्रनाम्ना देवेशं तुष्टाव नतकंधरः
তেতিয়া তেওঁ নানাবিধ স্তুতিপদে, পবিত্ৰ বাক্যৰ আৰাধনাৰে, দেৱেশ শিৱক পূজা কৰিলে আৰু মূৰ নত কৰি সহস্ৰনামে স্তৱ কৰিলে।
Verse 18
ततो देवास्सगंधर्वा विद्याधरमहोरगाः । मुमुचुः पुष्पवृष्टिं च साधुवादान्मनोनुगान्
তেতিয়া দেৱসকলে—গন্ধৰ্ব, বিদ্যাধৰ আৰু মহোৰগসকলৰ সৈতে—পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে আৰু আনন্দে হৃদয়পূৰ্বক ‘সাধু! সাধু!’ বুলি প্ৰশংসাধ্বনি তুলিলে।
Verse 19
पार्वत्याश्च मुखं दृष्ट्वा भगवान्भक्तवत्सलः । उवाच केशवं तुष्टो रुद्रश्चाथ बिडौजसा
পাৰ্বতীৰ মুখ দেখি ভক্তবৎসল ভগৱান প্ৰসন্ন হ’ল; তেতিয়া মহাতেজস্বী ৰুদ্ৰে কেশৱক ক’লে।
Verse 20
श्रीमहादेव उवाच । कृष्णं जानामि भक्तं त्वां मयि नित्यं दृढव्रतम् । वृणीष्व त्वं वरान्मत्तः पुण्यांस्त्रैलोक्यदुर्लभान्
শ্ৰীমহাদেৱে ক’লে—হে কৃষ্ণ, মই জানো তুমি মোৰ ভক্ত, মোৰ প্ৰতি নিত্য দঢ়়ব্ৰত। সেয়ে মোৰ পৰা পুণ্যময় বৰ বাছি লোৱা; যি ত্ৰিলোকতো দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 21
सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णः प्रांजलिरादरात् । प्राह सर्वेश्वरं शम्भुं सुप्रणम्य पुनः पुनः
সনৎকুমাৰে ক’লে—সেই বাক্য শুনি কৃষ্ণে শ্ৰদ্ধাৰে কৰযোৰ কৰিলে আৰু সৰ্বেশ্বৰ শম্ভুক পুনঃ পুনঃ প্ৰণাম কৰি ক’লে।
Verse 22
कृष्ण उवाच । देवदेव महादेव याचेऽहं ह्युत्तमान्वरान् । त्वत्तोऽष्टप्रमितान्नाथ त्वयोद्दिष्टान्महेश्वर
কৃষ্ণই ক’লে— হে দেবদেৱ, হে মহাদেৱ! মই আপোনাৰ ওচৰত উত্তম বৰসমূহ প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ। হে নাথ, আপোনাৰেই নিৰ্দেশিত আঠটা বৰ, হে মহেশ্বৰ, মোক দান কৰক।
Verse 23
तव धर्म्मे मतिर्नित्यं यशश्चाप्रचलं महत् । त्वत्सामीप्यं स्थिरा भक्तिस्त्वयि नित्यं ममास्त्विति
মোৰ মতি যেন সদায় আপোনাৰ ধৰ্মত স্থিৰ থাকে, আৰু মোৰ মহৎ যশ অচল থাকে। মই যেন আপোনাৰ সান্নিধ্যত স্থিৰে থাকোঁ, আৰু আপোনাৰ প্ৰতি মোৰ অটল ভক্তি নিত্য থাকে।
Verse 24
पुत्राणि च दशाद्यानां पुत्राणां मम संतु वै । वध्याश्च रिपवस्सर्वे संग्रामे बलदर्पिताः
হে প্ৰভু, মোৰ দহ আৰু তাতকৈ অধিক পুত্ৰ হওক। আৰু বলৰ দৰ্পে উন্মত্ত মোৰ সকলো শত্রু যুদ্ধত নিহত হওক।
Verse 25
अपमानो भवेन्नैव क्वचिन्मे शत्रुतः प्रभो । योगिनामपि सर्वेषां भवेयमतिवल्लभः
হে প্ৰভু, শত্রুৰ কাৰণে ক’তো মোৰ অপমান নহওক। বৰং মই সকলো যোগীৰ ওচৰতো অতিশয় প্ৰিয় হওঁ।
Verse 26
इत्यष्टौ सुवरान्देहि देवदेव नमोऽस्तु ते । सर्वेश्वरस्त्वमेवासि मत्प्रभुश्च विशेषतः
এইদৰে, হে দেবদেব, মোক এই আঠটা উত্তম বৰ দান কৰক; আপোনাক নমস্কাৰ। আপুনি একাই সৰ্বেশ্বৰ, আৰু বিশেষকৈ আপুনিই মোৰ প্ৰভু।
Verse 27
सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तमाह भगवान्भवः । सर्वं भविष्यतीत्येवं पुनस्स प्राह शूलधृक्
সনৎকুমাৰে ক’লে—তাৰ বাক্য শুনি ভগৱান ভব (শিৱ) তাক ক’লে। শূলধাৰীয়ে পুনৰ ক’লে—“এইদৰে সকলো হ’ব; সৰ্বং ভবিষ্যতি।”
Verse 28
साम्बो नाम महावीर्यः पुत्रस्ते भविता बली । घोरसंवर्तकादित्यश्शप्तो मुनिभिरेव च
‘সাম্ব’ নামে মহাবীৰ্যবান, অতি বলবান পুত্ৰ তোমাৰ হ’ব। আৰু মুনিসকলৰ শাপত সি ঘোৰ সংৱৰ্তক সূৰ্যৰ দৰে বিনাশকাৰী তেজে জ্বলি উঠিব।
Verse 29
मानुषो भवितासीति स ते पुत्रो भवि ष्यति । यद्यच्च प्रार्थितं किंचित्तत्सर्वं च लभस्व वै
সি মানুহ ৰূপে জন্ম ল’ব; সিয়েই তোমাৰ পুত্ৰ হ’ব। আৰু তুমি যি কিছুমাত্ৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিছা—অলপ হলেও—সেই সকলো তুমি নিশ্চয় লাভ কৰা।
Verse 30
सनत्कुमार उवाच । एवं लब्ध्वा वरान्सर्वाञ्छ्रीकृष्णः परमेश्वरात् । नानाविधाभिर्बह्वीभिस्स्तुतिभिस्समतोषयत्
সনৎকুমাৰে ক’লে—এইদৰে পৰমেশ্বৰৰ পৰা সকলো বৰ লাভ কৰি শ্ৰীকৃষ্ণে নানাবিধ বহু স্তুতিৰে তেওঁক সন্তুষ্ট কৰিলে।
Verse 31
तमाहाथ शिवा तुष्टा पार्वती भक्तवत्सला । वासुदेवं महात्मानं शंभुभक्तं तपस्विनम्
তেতিয়া ভক্তৱৎসলা শিৱা—প্ৰসন্না পাৰ্বতী—শম্ভুভক্ত, তপস্বী, মহাত্মা বাসুদেৱক ক’লে।
Verse 32
पार्वत्युवाच । वासुदेव महाबुद्धे कृष्ण तुष्टास्मि तेऽनघ । गृहाण मत्तश्च वरान्मनोज्ञान्भुवि दुर्लभान्
পাৰ্বতীয়ে ক’লে— হে বাসুদেৱ, হে মহাবুদ্ধি কৃষ্ণ, হে নিষ্পাপ! মই তোমাত সন্তুষ্ট। মোৰ পৰা হৃদয়-মনোহৰ আৰু জগতত দুষ্প্ৰাপ্য বৰসমূহ গ্ৰহণ কৰা।
Verse 33
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्याः पार्वत्यास्स यदूद्वहः । उवाच सुप्रसन्नात्मा भक्तियुक्तेन चेतसा
সনৎকুমাৰ ক’লে—পাৰ্বতীৰ সেই বাক্য শুনি যদুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠজন, অন্তৰে পৰম প্ৰসন্ন হৈ ভক্তিযুক্ত চিত্তে উত্তৰ দিলে।
Verse 34
श्रीकृष्ण उवाच । देवि त्वं परितुष्टासि चेद्ददासि वरान्हि मे । तपसाऽनेन सत्येन ब्राह्मणान्प्रति मास्मभूत्
শ্ৰীকৃষ্ণ ক’লে—হে দেবী, যদি তুমি প্ৰসন্ন হৈ মোক বৰ দিয়া, তেন্তে এই তপস্যা আৰু এই সত্যৰ বলেৰে ব্ৰাহ্মণসকলৰ প্ৰতি মোৰ মনত কেতিয়াও অবমাননা বা দ্বেষ যেন নাজাগে।
Verse 35
द्वेषः कदाचिद्भद्रं पूजयेयं द्विजान्सदा । तुष्टौ च मातापितरौ भवेतां मम सर्वदा
মই যেন কেতিয়াও দ্বেষ নধৰোঁ। মই যেন সদায় ভদ্ৰ আৰু দ্বিজসকলক পূজা কৰোঁ। আৰু মোৰ মাতা-পিতা যেন সদায় মোৰ ওপৰত সন্তুষ্ট থাকক।
Verse 36
सर्वभूतेष्वानुकूल्यं भजेयं यत्र तत्रगः । कुले प्रभृति रुचिता ममास्तु तव दर्शनात्
মই য’তে ত’তে বিচৰণ কৰিলেও সকলো ভূতৰ প্ৰতি মৈত্ৰীভাব পালন কৰোঁ। আজিৰ পৰা, আপোনাৰ দৰ্শন-প্ৰসাদে, মোৰ কুল আৰু বংশত মোৰ হৃদয় আনন্দিত হওক।
Verse 37
तर्पयेयं सुरेन्द्रादीन्देवान् यज्ञशतेन तु । यतीनामतिथीनां च सहस्राण्यथ सर्वदा
মই ইন্দ্ৰ আদি দেৱতাসকলক শত যজ্ঞেৰে তৰ্পণ কৰি তৃপ্ত কৰোঁ; আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ যতি আৰু অতিথিকো সদায় সন্তুষ্ট কৰোঁ।
Verse 38
भोजयेयं सदा गेहे श्रद्धापूतं तु भोजनम् । बांधवैस्सह प्रीतिस्तु नित्यमस्तु सुनिर्वृतिः
মই যেন মোৰ গৃহত সদায় শ্ৰদ্ধাৰে পৱিত্ৰ কৰা আহাৰ অৰ্পণ কৰিব পাৰোঁ; আৰু আত্মীয়-স্বজনৰ সৈতে নিত্য প্ৰীতি থাকক, চিৰস্থায়ী সন্তোষ আৰু গভীৰ শান্তি লাভ হওক।
Verse 39
देवि भार्य्यासहस्राणां भवेयं प्राणवल्लभः । अक्षीणा काम्यता तासु प्रसादात्तव शांकरि
হে দেৱী, মই যেন সহস্ৰ পত্নীৰ প্ৰাণপ্ৰিয় হওঁ; আৰু হে শাঙ্কৰী, তোমাৰ প্ৰসাদে তেওঁলোকৰ প্ৰতি মোৰ কামনাশক্তি কেতিয়াও ক্ষীণ নহওক।
Verse 40
आसां च पितरो लोके भवेयुः सत्यावादिनः । इत्याद्याः सुवरास्संतु प्रसादात्तव पार्वति
এই নাৰীৰ পিতৃগণ (পূৰ্বপুৰুষ) এই লোকত সত্যবাদী হওক; আৰু তেওঁলোক আদি কৰি সকলোৱে সুমধুৰ স্বৰ আৰু মহৎ বাক্য লাভ কৰক—হে পাৰ্বতী, তোমাৰ প্ৰসাদে।
Verse 41
सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवी तं चाह विस्मिता । एवमस्त्विति भद्रं ते शाश्वती सर्वकामदा
সনৎকুমাৰ ক’লে: তাৰ কথা শুনি দেৱী বিস্মিত হৈ তাক ক’লে—“এৱমস্তু। তোমাৰ মঙ্গল হওক; ই শাশ্বত হওক আৰু সকলো কামনা পূৰ্ণ কৰোক।”
Verse 42
तस्मिंस्तांश्च वरान्दत्त्वा पार्वतीपरमेश्वरौ । तत्रैवांतश्च दधतुः कृत्वा कृष्णस्य सत्कृपाम्
সেই ঠাইতে তাক সেই বৰসমূহ দান কৰি পাৰ্বতী আৰু পৰমেশ্বৰ অন্তৰত সমাহিত হৈ সেই ঠাইতেই অৱস্থান কৰিলে—এইদৰে তেওঁলোকে কৃষ্ণৰ প্ৰতি নিজৰ সত্য কৃপা প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 43
कृष्णः कृतार्थमात्मानममन्यत मुनीश्वरः । उपमन्योर्मुनराशु प्रापाश्रममनुत्तमम्
এইদৰে মুনীশ্বৰ কৃষ্ণে নিজকে কৃতাৰ্থ বুলি মানিলে। আৰু তেওঁ শীঘ্ৰে মুনি উপমনুৰ অনুত্তম আশ্ৰমত উপস্থিত হ’ল।
Verse 44
प्रणम्य शिरसा तत्र तं मुनिं केशिहा ततः । तया वृत्तं च तस्मै तत्समाचष्टोपमन्यवे
তাৰ পাছত কেশিহাই তাত সেই মুনিক শিৰ নত কৰি প্ৰণাম কৰিলে। আৰু তাইৰ দ্বাৰা যি যি ঘটিছিল, সেই সকলো বৃত্তান্ত উপমনুক ক’লে।
Verse 45
स च तं प्राह कोऽन्यस्स्याच्छर्वाद्देवाज्जनार्द्दन । महादानपतिर्लोके क्रोधे वाऽतीव दुस्सहः
আৰু তেওঁ তাক ক’লে— “হে জনাৰ্দন! দেৱ শৰ্বৰ বাহিৰে আন কোন থাকিব পাৰে? এই জগতত তেওঁ মহাদানৰ অধিপতি, আৰু ক্ৰোধত অতিশয় দুঃসহ।”
Verse 46
ज्ञाने तपसि वा शौर्य्ये स्थैर्य्ये वा पद एव च । शृणु शंभोस्तु गोविन्द देवैश्वर्य्यं महायशाः
জ্ঞানত, তপস্যাত, শৌৰ্যত, স্থৈৰ্যত বা পদপ্ৰাপ্তিত— হে মহাযশস্বী গোবিন্দ, শম্ভুৰ দিব্য ঐশ্বৰ্য শুনা।
Verse 47
तच्छ्रुत्वा श्रद्धया युक्तोऽभवच्छंभोस्तु भक्तिमान् । पप्रच्छ शिवमाहात्म्यं स तं प्राह मुनीश्वरः
সেয়া শুনি তেওঁ শ্ৰদ্ধাৰে যুক্ত হৈ শম্ভুৰ ভক্ত হ’ল। তাৰ পাছত তেওঁ শিৱমাহাত্ম্য সুধিলে; মুনীশ্বৰে তেওঁক উত্তৰ দিলে।
Verse 48
उपमन्युरुवाच । भगवाञ्शंकरः पूर्वं ब्रह्मलोके महात्मना । स्तुतो नामसहस्रेण दण्डिना ब्रह्मयोगिना
উপমনিউ ক’লে—পূৰ্বে ব্ৰহ্মলোকে মহাত্মা ব্ৰহ্মযোগী দণ্ডীয়ে ভগৱান শংকৰক সহস্ৰ নামৰে স্তৱ কৰিছিল।
Verse 49
सांख्याः पठंति तद्गीतं विस्तीर्णं च निघंटवत् । दुर्ज्ञानं मानुषाणां तु स्तोत्रं तत्सर्वकामदम्
সাংখ্যপন্থীয়ে তাক ‘গীত’ বুলি নিঘণ্টুৰ দৰে বিস্তৃতকৈ পাঠ কৰে; মানুহৰ বাবে ই দুৰ্জ্ঞেয়, তথাপি সেই স্তৱ সৰ্বকামদ।
Verse 50
स्मरन्नित्यं शंकरं त्वं गच्छ कृष्ण गृहं सुखी । भविष्यसि सदा तात शिवभक्तगणाग्रणीः
শংকৰক নিত্য সোঁৱৰি, হে কৃষ্ণ, সুখে নিজৰ ঘৰলৈ যা; তাত, তুমি সদায় শিৱভক্তগণৰ অগ্ৰণী হ’বা।
Verse 51
इत्युक्तस्तं नमस्कृत्य वासुदेवो मुनीश्वरम् । मनसा संस्मरञ्शंभुं केशवो द्वारकां ययौ
এইদৰে কোৱা হ’লে বাসুদেৱে সেই মুনীশ্বৰক নমস্কাৰ কৰিলে; কেশৱে মনত শম্ভুক সোঁৱৰি দ্বাৰকালৈ গ’ল।
Verse 52
सनत्कुमार उवाच । एवं कृष्णस्समाराध्य शंकरं लोकशंकरम् । कृतार्थोऽभून्मुनिश्रेष्ठ सर्वाजेयोऽभवत्तथा
সনৎকুমাৰে ক’লে—হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, এইদৰে কৃষ্ণে লোকশংকৰ শংকৰক যথাবিধি আৰাধনা কৰি কৃতাৰ্থ হ’ল; আৰু সৰ্বৰ বাবে অজেয় হ’ল।
Verse 53
तथा दाशरथी रामश्शिवमाराध्य भक्तितः । कृतार्थोऽभून्मुनिश्रेष्ठ विजयी सर्वतोऽभवत्
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! দাশৰথিপুত্ৰ ৰামে ভক্তিভাৱে শিৱক আৰাধনা কৰি কৃতাৰ্থ হ’ল আৰু সকলো দিশতে বিজয়ী হ’ল।
Verse 54
तपस्तप्त्वाऽतिविपुलं पुरा रामो गिरौ मुने । शिवाद्धनुश्शरं चापं ज्ञानं वै परमुत्तमम्
হে মুনে! পুৰাকালত ৰামে পৰ্বতত অতি বিপুল তপস্যা কৰি শিৱৰ পৰা ধনু, শৰ আৰু পৰমোত্তম অনুত্তম জ্ঞান লাভ কৰিছিল।
Verse 55
रावणं सगणं हत्वा सेतुं बद्ध्वांभसांनिधौ । सीतां प्राप्य गृहं यातो बुभुजे निखिलां महीम्
ৰাৱণক তাৰ গণসহ বধ কৰি, সাগৰতীৰত সেতু বান্ধি, সীতাক পুনৰ লাভ কৰি গৃহলৈ উভতি গ’ল; তাৰপিছত ধৰ্মপূৰ্বক সমগ্ৰ পৃথিৱী শাসন-ভোগ কৰিলে।
Verse 56
तथा च भार्गवो रामो ह्याराध्य तपसा विभुम् । निरीक्ष्य दुःखितश्शर्वात्पितरं क्षत्रियैर्हतम्
সেইদৰে ভাৰ্গৱ ৰাম (পৰশুৰাম) তপস্যাৰে সৰ্বব্যাপী প্ৰভুক আৰাধনা কৰি, শৰ্ব (শিৱ)ৰ বিধান অনুসাৰে ক্ষত্ৰিয়সকলে হত্যা কৰা পিতৃক দেখি শোকাকুল হ’ল।
Verse 57
तीक्ष्णं स परशुं लेभे निर्ददाह च तेन तान् । त्रिस्सप्तकृत्वः क्षत्रांश्च प्रसन्नात्परमेश्वरात्
প্ৰসন্ন পৰমেশ্বৰৰ কৃপাৰে তেওঁ তীক্ষ্ণ পৰশু লাভ কৰিলে; আৰু সেই পৰশুৰে তেওঁ সেই ক্ষত্ৰিয়সকলক একুশবাৰ বিনাশ কৰিলে।
Verse 58
अजेयश्चामरश्चैव सोऽद्यापि तपसांनिधिः । लिंगार्चनरतो नित्यं दृश्यते सिद्धचारणैः
অজেয় আৰু অমৰ—যি আজিও তপস্যাৰ নিধি—সেয়ে নিত্য শিৱলিঙ্গ-অৰ্চনাত ৰত থাকে; সিদ্ধ আৰু চাৰণসকলে তাক দৰ্শন কৰে।
Verse 59
महेन्द्रपर्वते रामः स्थितस्तपसि तिष्ठति । कल्पांते पुनरेवासावृषिस्थानमवाप्स्यति
ৰাম মহেন্দ্ৰ পৰ্বতত অৱস্থিত হৈ তপস্যাত স্থিৰ আছে। কল্পান্তত সি পুনৰ ঋষিৰ পদ আৰু স্থান লাভ কৰিব।
Verse 60
असितस्यानुजः पूर्वं पीडया कृतवांस्तपः । मूलग्राहेण विश्वस्य देवलो नाम तापसः
পূৰ্বে অসিতৰ অনুজ দেৱল নামৰ তাপস, পীড়াত প্ৰেৰিত হৈ তপস্যা কৰিছিল—বিশ্বৰ মূল কাৰণ গ্ৰহণ কৰিবলৈ।
Verse 61
पुरन्दरेण शप्तस्तु तपस्वी यश्च सुस्थिरम् । अधर्म्यं धर्ममल मल्लिंगमारध्य कामदम्
পুৰন্দৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ শাপ থাকিলেও সেই তপস্বী অচল ৰ’ল আৰু কামদ শিৱলিঙ্গৰ আৰাধনা কৰিলে। সেই আৰাধনাৰে অধৰ্ম ধৰ্মৰূপে শুদ্ধ হ’ল, পাপমল দূৰ হ’ল।
Verse 62
चाक्षुषस्य मनोः पुत्रो मृगोऽभूत्तु मरुस्थले । वसिष्ठशापाद्गृत्समदो दण्डकारण्य एकलः
চাক্ষুষ মনুৰ পুত্ৰ গৃৎসমদ, বশিষ্ঠৰ শাপত মৰুভূমিত মৃগ হৈ পৰিল আৰু দণ্ডকাৰণ্যত একাকী বাস কৰিলে।
Verse 63
हृदये संस्मन्भक्त्या प्रवणेन युतं शिवम् । तस्मान्मृत्युमुखाकारो गणो मृगमुखोऽभवत्
হৃদয়ত বিনীত ভক্তিৰে শিৱক স্মৰণ কৰোঁতেই, মৃত্যুমুখ সদৃশ ভয়ংকৰ মুখধাৰী সেই গণ হৰিণমুখ হৈ উঠিল।
Verse 64
अजरामरतां नीतस्तीर्त्वा शापं पुनश्च सः । शंकरेण कृतः प्रीत्या नित्यं लम्बोदरानुगः
শাপ অতিক্ৰম কৰি সি অজৰা-অমৰ অৱস্থালৈ নীত হ’ল; তাৰ পিছত শংকৰে প্ৰীতিকৃপাৰে তাক চিৰদিন লম্বোদৰ (গণেশ)ৰ অনুগামী সেৱক কৰিলে।
Verse 65
गार्ग्याय प्रददौ शर्वो मोक्षं च भुवि दुर्लभम् । कामचारी महाक्षेत्रं कालज्ञानं महर्द्धिमत्
শৰ্বে গাৰ্গ্যক ভুৱিত দুষ্প্ৰাপ্য মোক্ষ দান কৰিলে; লগতে ইচ্ছামতে বিচৰণ, মহাক্ষেত্ৰ-প্ৰাপ্তি, কালজ্ঞান আৰু মহৎ ঐশ্বৰ্যও প্ৰদান কৰিলে।
Verse 66
चतुष्पादं सरस्वत्याः पारंगत्वं च शाश्वतम् । न तुल्यं च सहस्रं तु पुत्राणां प्रददौ शिवः
শিৱে তেওঁলোকক সৰস্বতীৰ চতুষ্পাদ সিদ্ধি—শাশ্বত পাৰঙ্গমতা—দান কৰিলে; লগতে তুলনাহীন এক হাজাৰ পুত্ৰও প্ৰদান কৰিলে।
Verse 67
वेदव्यासं तु योगीन्द्रं पुत्रं तुष्टः पिनाक धृक् । पराशराय च ददौ जरामृत्युविवर्जितम्
পিনাকধাৰী শিৱ সন্তুষ্ট হৈ যোগীন্দ্ৰ পুত্ৰ বেদব্যাসক দান কৰিলে; আৰু পৰাশৰকো জৰা-মৃত্যুবিহীন অৱস্থা প্ৰদান কৰিলে।
Verse 68
मांडव्यश्शंकरणैव जीवं दत्त्वा विसर्जितः । वर्षाणां दश लक्षाणि शूलाग्रा दवरोपितः
শংকৰে স্বয়ং মাণ্ডব্যক জীৱনদান দি মুক্ত কৰিলে; তথাপি বন্ধনৰ ফলস্বৰূপে তেওঁ দহ লক্ষ বছৰ ত্ৰিশূলৰ অগ্ৰভাগত স্থিৰ হৈ থাকিল, যেতিয়ালৈকে প্ৰভুৰ কৃপা প্ৰবল নহ’ল।
Verse 69
दरिद्रो ब्राह्मणः कश्चिन्निक्षिप्य गुरुवेश्मनि । पुत्रं तु गालवं यश्च पूर्वमासीद्गृहाश्रमी
এজন দৰিদ্ৰ ব্ৰাহ্মণ আছিল; তেওঁ নিজৰ পুত্ৰক গুৰুৰ গৃহত এৰি থৈছিল। তেওঁ পূৰ্বে গৃহস্থাশ্ৰমী আছিল, আৰু সেই পুত্ৰৰ নাম গালৱ আছিল।
Verse 70
गुप्तो वा मुनिशालायां भिक्षुरायाति तद्गृहम् । भार्य्यामुवाच यः कश्चिदवश्यं निर्धनो यतः
সেইজন মুনিশালাৰ পৰা গোপনে আহক বা ভিক্ষুক হৈ সেই ঘৰলৈ আহক—যি কোনো হওক, তেওঁ পত্নীক ক’লে: “ই নিশ্চয় দৰিদ্ৰ; সেইবাবেই ইয়ালৈ আহিছে।”
Verse 71
स तु वाच्यो भवत्या च न दृश्यंत इति प्रियः । अतिथेरागतस्यापि किं दास्यामि गृहे वसन्
প্ৰিয়ে, তুমিও তাক ক’বা—“তেওঁ দেখা নাযায়।” অতিথি আহিলেও, মোৰ হাতত একো নাথাকিলে ঘৰত থাকি মই তাক কি দিম?
Verse 72
कदाचिदतिथिः कश्चित्क्षुत्तृषाक्षामतर्षितः । तामुवाच स भर्ता ते क्व गतश्चेति तं च सा
এবাৰ এজন অতিথি ক্ষুধা আৰু তৃষ্ণাত ক্লান্ত হৈ আহিল। তেতিয়া তাইৰ স্বামীয়ে তাইক ক’লে—“তুমি ক’লৈ গৈছিলা?” আৰু তাইও তেওঁক উত্তৰ দিলে।
Verse 73
प्राह भर्ता मदीयस्तु सांप्रतं न च दृश्यते । स ऋषिस्तामुवाचेदं ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा
সেয়ে ক’লে, “মোৰ স্বামী এতিয়া দেখা নাযায়।” তেতিয়া ঋষিয়ে দিব্যদৃষ্টিৰে বিষয়টো জানি তাক এইদৰে ক’লে।
Verse 74
गृहस्थितः प्रतिच्छन्नस्तत्रैव स मृतो द्विजः । विश्वामित्रस्यनुज्ञातस्तत्पुत्रो गालवस्तथा
ঘৰৰ ভিতৰত গোপনে থাকোঁতে সেই দ্বিজ তাতেই মৃত্যুবৰণ কৰিলে। তাৰ পাছত বিশ্বামিত্ৰৰ অনুমতিত তাৰ পুত্ৰ গালৱ তদনুযায়ী আগবাঢ়িল।
Verse 75
गृहमागत्य मातुस्स श्रुत्वा शापं सुदारुणम् । आराध्य शंकरं देवं पूजां कृत्वा तु शांभवीम्
ঘৰলৈ উভতি আহি সি মাকৰ মুখে সেই অতি দাৰুণ শাপ শুনিলে। তেতিয়া সি দেৱ শংকৰক আৰাধনা কৰি শাম্ভৱী পূজা সম্পন্ন কৰি ভক্তিভাৱে উপাসনা কৰিলে।
Verse 76
गृहादसौ विनिष्क्रांतस्संस्मरञ्शंकरं हृदा । अथ तं तनयं दृष्ट्वा पिता तं प्राह साञ्जलिम्
সেয়ে ঘৰৰ পৰা ওলাই আহিল আৰু হৃদয়ত শংকৰক স্মৰণ কৰি থাকিল। তাৰ পাছত পুত্ৰক দেখি পিতাই কৰযোৰে তাক ক’লে।
Verse 77
महादेवप्रसादाच्च कृतकृत्योऽस्मि कृत्यतः । धनवान्पुत्रवांश्चैव मृतोऽहं जीवितः पुनः
মহাদেৱৰ প্ৰসাদে মই কৰ্তব্যত কৃতকৃত্য হ’লোঁ। মই ধনবান আৰু পুত্ৰবান; মৃতপ্ৰায় আছিলোঁ, পুনৰ জীৱিত হ’লোঁ।
Verse 78
इति वः कथितमशेषं नाहं शक्तः समासतो व्यासात् । वक्तुं शंभोश्च गुणाञ्शेषस्यापि न मुखानि स्युः
এইদৰে মই তোমালোকক ক’ব পৰা সকলো কথা ক’লোঁ; তথাপি সংক্ষেপে বা বিস্তাৰে শম্ভুৰ গুণ-মহিমা সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰিবলৈ মই সক্ষম নহয়। সহস্ৰমুখ শেষৰো সকলো ক’বলৈ যথেষ্ট মুখ নাথাকিলেহেঁতেন।
Frequently Asked Questions
The chapter advances a grace-based Shaiva argument: Vāsudeva seeks Śiva’s favor, and Upamanyu authoritatively guarantees Śiva-darśana and boons, grounding the claim in a practical means—pañcākṣarī japa—thereby converting theology into a replicable sādhanā.
“Darśana” functions as epistemic confirmation (experiential proof) of Śiva-tattva; “prasāda” encodes the doctrine that ultimate fruition is granted rather than mechanically produced; and “Namaḥ Śivāya” as mantra-rāja symbolizes a compressed total practice—renunciation (namaḥ), devotion, and identity-orientation toward Śiva.
Śiva is emphasized in functional epithets—Mahādeva/Śaṅkara/Devādideva—highlighting supremacy, beneficence, and accessibility to devotees through mantra-japa; Gaurī/Umā is not foregrounded in the sampled verses but remains the theological frame of the Umāsaṃhitā’s Śiva-with-Śakti orientation.