प्रस्थान-विरह-विलापः (Departure and Lament in Separation)
এই অধ্যায়ত ব্রহ্মাই বৰ্ণনা কৰে—এগৰাকী ব্ৰাহ্মণীয়ে দেৱীক এটা বিশেষ ব্ৰত শিকাই, তাৰ পাছত মেনাক সম্বোধন কৰি দেৱীৰ যাত্ৰা/প্ৰস্থানৰ ব্যৱস্থা কৰে। সকলোৱে সন্মতি দিলেও বিৰহ হ’তেই অতিশয় স্নেহে কান্দোন, বাৰে বাৰে আলিঙ্গন আৰু কৰুণ বিলাপ আৰম্ভ হয়। পাৰ্বতীৰ নিজস্ব বিলাপ বিশেষভাৱে উল্লিখিত। শোক সৰ্বত্ৰ বিয়পি পৰে—শৈলপ্ৰিয়া/শিৱা আৰু অন্য দেৱপত্নীসকল মূৰ্ছা যায়, সকলো নাৰী কান্দে, আৰু যোগীশ্বৰ শিৱো আঁতৰি যাঁওতে অশ্ৰুপাত কৰে বুলি কোৱা হৈছে। হিমালয় সন্তান, মন্ত্ৰী আৰু শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলসহ শীঘ্ৰে আহি পাৰ্বতীক বুকুত জাপি ‘ক’লৈ গৈছা?’ বুলি বাৰে বাৰে সুধি মোহ-শোকত ভাঙি পৰে। তাৰ পাছত জ্ঞানী আৰু কৰুণ পুৰোহিতে অধ্যাত্মবিদ্যাৰে সকলোকে সান্ত্বনা দি স্থিৰ কৰে। পাৰ্বতীয়ে মাতৃ-পিতৃ আৰু গুৰুক ভক্তিৰে প্ৰণাম কৰে; তথাপি মহামায়া হৈও লোকাচাৰ অনুসৰি বাৰে বাৰে কান্দি থকা পুৰাণীয় ৰীতি প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ सा ब्राह्मणी देव्यै शिक्षयित्वा व्रतञ्च तत् । प्रोवाच मेनामामन्त्र्य यात्रामस्याश्च कारय
ব্ৰহ্মাই ক’লে— তাৰ পিছত সেই ব্ৰাহ্মণীয়ে দেৱীক সেই ব্ৰত শিকাই মেনাক মাতি ক’লে; আৰু বিদায় লৈ দেৱীৰ যাত্ৰা-প্ৰস্থানৰ ব্যৱস্থা কৰিলে।
Verse 2
तथास्त्विति च सम्प्रोच्य प्रेमवश्या बभूव सा । धृतिन्धृत्वाहूय कालीं विश्लेषविरहा कुला
“তথাস্তु” বুলি কৈ সি প্ৰেমবশ হ’ল। ধৈৰ্য ধৰি কালীক আহ্বান কৰিলে; আৰু কুলবধূ হয়েও বিচ্ছেদ-বিৰহত পীড়িত হ’ল।
Verse 3
समाप्तोऽयं तृतीयः पार्वतीखण्डः
এইদৰে ৰুদ্ৰসংহিতাৰ অন্তৰ্গত তৃতীয় ‘পাৰ্বতীখণ্ড’ সমাপ্ত হ’ল।
Verse 4
शैलप्रिया शिवा चापि मूर्च्छामाप शुचार्दिता । मूर्च्छाम्प्रापुर्देवपत्न्यः पार्वत्या रोदनेन च
শোকত আৰ্দ্ৰ শৈলপ্ৰিয়া শিৱা (পাৰ্বতী) মূৰ্ছা গ’ল। আৰু পাৰ্বতীৰ কান্দোনত দেৱপত্নীসকলেও মূৰ্ছা পাই ঢলি পৰিল।
Verse 5
सर्वाश्च रुरुदुर्नार्य्यस्सर्वमासीदचेतनम् । स्वयं रुरोद योगीशो गच्छन्कोन्य परः प्रभुः
সকলো নাৰী কান্দিলে, আৰু সকলো যেন অচেতন হৈ পৰিল। যাত্ৰা কৰোঁতে স্বয়ং যোগীশ্বৰো কান্দিলে—তেওঁৰ দৰে আন কোন পৰম প্ৰভু আছে?
Verse 6
एतस्मिन्नन्तरे शीघ्रमाजगाम हिमालयः । ससर्वतनयस्तत्र सचिवैश्च द्विजैः परैः
ইয়াৰ মাজতে হিমালয় শীঘ্ৰে তাত আহি উপস্থিত হ’ল—নিজৰ সকলো পুত্ৰসহ, আৰু সচিবসকল আৰু শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজ ঋষিসকলৰ সৈতে।
Verse 7
स्वयं रुरोद मोहेन वत्सां कृत्वा स्ववक्षसि । क्व यासीत्येवमुच्चार्य शून्यं कृत्वा मुहुर्मुहुः
মোহত বিভ্ৰান্ত হৈ তাই নিজেই কান্দিবলৈ ধৰিলে, বাছুৰটোক নিজৰ বুকুত চেপি ধৰি। “ক’লৈ গ’লা?” বুলি বাৰে বাৰে মাতি তাই ঠাইখনক পুনঃপুনঃ শূন্য কৰি তুলিলে।
Verse 8
ततः पुरोहितो विप्रैरध्यात्मविद्यया सुखम् । सर्वान्प्रबोधयामास कृपया ज्ञानवत्तरः
তাৰ পিছত অধিক অধ্যাত্মবিদ্যাত জ্ঞানসંપন্ন পুৰোহিতে ব্ৰাহ্মণ ঋষিসকলৰ সৈতে, কৰুণাবশে, অধ্যাত্মবিদ্যাৰ দ্বাৰা সকলোকে সান্ত্বনা দি জাগ্ৰত কৰি উপদেশ দিলে।
Verse 9
ननाम पार्वती भक्त्या मातरम्पितरं गुरुम् । महामाया भवाचाराद्रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः
পাৰ্বতীয়ে ভক্তিভাৱে মাতৃ, পিতৃ আৰু গুৰুজনক প্ৰণাম কৰিলে। তাৰ পিছত ভৱাচাৰ (সাংসাৰিক আসক্তি)ৰ বশত মহামায়া বাৰে বাৰে উচ্চস্বৰে কান্দি উঠিল।
Verse 10
पार्वत्या रोदनेनैव रुरुदुस्सर्वयोषितः । नितरां जननी मेना यामयो भ्रातरस्तथा
পাৰ্বতীৰ কান্দোন দেখিয়েই সকলো নাৰীও কান্দি উঠিল। জননী মেনা অধিককৈ বিলাপ কৰিলে, আৰু তেনেদৰে যামজ—যমজ ভ্ৰাতাসকলেও কান্দিলে।
Verse 11
पुनः पुनः शिवामाता यामयोऽन्याश्च योषितः । भ्रातरो जनकः प्रेम्णा रुरुदुर्बद्धसौहृदाः
বাৰে বাৰে শিৱাৰ মাতৃ, তেখেতৰ সখীসকল আৰু আন নাৰীসকলে অশ্ৰু ঝৰালে; আৰু তেখেতৰ ভ্ৰাতৃসকল আৰু পিতাও গভীৰ স্নেহত আবদ্ধ হৈ প্ৰেমবশে কান্দিবলৈ ধৰিলে।
Verse 12
तदा विप्राः समागत्य बोधयामासुरादरात् । लग्नन्निवेदयामासुर्यात्रायास्सुखदम्परम्
তেতিয়া বিপ্ৰসকলে একত্ৰ হৈ আদৰেৰে তেওঁলোকক জগাই সংবাদ দিলে। তেওঁলোকে ক’লে—যাত্ৰাৰ বাবে পৰম সুখদায়ক শুভ লগ্ন উপস্থিত হৈছে।
Verse 13
ततो हिमालयो मेनां धृत्वा धैर्य्यम्विवेकतः । शिबिकामानयामास शिवारोहणहेतवे
তাৰ পাছত হিমালয়ে বিবেকসহ ধৈৰ্য ধৰি মেনাক স্থিৰ কৰিলে আৰু শিৱা (পাৰ্বতী) বিবাহযাত্ৰাৰ বাবে আৰোহণ কৰিবলৈ পালকি আনিবলৈ ক’লে।
Verse 14
शिवामारोहयामासुस्तत्र विप्राङ्गनाश्च ताम् । आशिषम्प्रददुस्सर्वाः पिता माता द्विजास्तथा
তাত বিপ্ৰপত্নীসকলে শিৱা (পাৰ্বতী)ক পালকিত আৰোহণ কৰালে। তাৰ পাছত পিতা, মাতা আৰু দ্বিজসকলসহ সকলোৱে তেওঁক আশীৰ্বাদ দিলে।
Verse 15
महाराज्ञ्युपचारांश्च ददौ मेना गिरिस्तथा । नानाद्रव्यसमूहं च परेषान्दुर्लभं शुभम्
মেনা আৰু তেনেদৰে গিৰিৰাজ হিমালয়েও মহাৰাণীৰ যোগ্য সকলো উপচাৰ, সন্মান আৰু উপহাৰ দিলে; লগতে আনৰ বাবে দুষ্প্ৰাপ্য, শুভ আৰু বহু প্ৰকাৰৰ মূল্যবান দ্ৰব্যসমূহৰ সমূহো প্ৰদান কৰিলে।
Verse 16
शिवा नत्वा गुरून्सर्वाञ् जनकं जननीन्तथा । द्विजान्पुरोहितं यामीस्त्रीस्तथान्या ययौ मुने
শিৱা (পাৰ্বতী) সকলো গুৰুজন আৰু জ্যেষ্ঠসকলক, লগতে পিতৃ‑মাতৃকো প্ৰণাম কৰিলে। তাৰ পাছত দ্বিজসকল, কুলপুৰোহিত আৰু গৃহৰ পূজ্য নাৰীসকলক বন্দনা কৰি, হে মুনি, তেওঁ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 17
हिमाचलोऽपि ससुतोऽगच्छत्स्नेहवशी बुधः । प्राप्तस्तत्र प्रभुर्यत्र सामरः प्रीतिमावहन्
হিমাচলও স্নেহবশ হৈ, বুদ্ধিমান ৰূপে কন্যাসহ যাত্ৰা কৰিলে। য’ত অমৰসকলসহ প্ৰভু আনন্দ আৰু অনুগ্ৰহ দান কৰি আছিল, সেই স্থানত তেওঁ উপস্থিত হ’ল।
Verse 18
प्रीत्याभिरेभिरे सर्वे महोत्सवपुर स्सरम् । प्रभुम्प्रणेमुस्ते भक्त्या प्रशंसन्तोऽविशन्पुरीम्
প্ৰীতিৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ তেওঁলোকে সকলোৱে মহোৎসৱৰ শ্ৰেষ্ঠ নগৰীৰ দিশে আগবাঢ়িল। ভক্তিৰে প্ৰভুক প্ৰণাম কৰি, স্তুতি কৰি কৰি নগৰীত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 19
जातिस्मरां स्मारयामि नित्यं स्मरसि चेद्वद । लीलया त्वाञ्च देवेशि सदा प्राणप्रिया मम
মই তোমাক সদায় তোমাৰ পূৰ্বজন্মৰ স্মৃতি সোঁৱৰাই দিওঁ; যদি সোঁৱৰণ হয় তেন্তে কোৱা। হে দেবেশী, লীলাতোও মই তোমাক স্মৰণ কৰোঁ—তুমি সদা মোৰ প্ৰাণপ্ৰিয়া।
Verse 20
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्य स्वनाथस्याथ पार्वती । शङ्करस्य प्रिया नित्यं सस्मितोवाच सा सती
ব্ৰহ্মাই ক’লে—নিজ স্বনাথ মহেশৰ এই বাক্য শুনি, শংকৰৰ নিত্যপ্ৰিয়া পাৰ্বতী, সেই মঙ্গলময়ী সতী মৃদু হাঁহিৰে উত্তৰ ক’লে।
Verse 21
पार्वत्युवाच । सर्वं स्मरामि प्राणेश मौनी भूतो भवेति च । प्रस्तावोचितमद्याशु कार्यं कुरु नमोऽस्तु ते
পাৰ্বতীয়ে ক’লে—হে প্ৰাণেশ, মই সকলো সোঁৱৰোঁ—তুমি মৌনী হৈছিলা আৰু ‘এনেকৈ হওক’ বুলিও কোৱা হৈছিল। এতিয়া প্ৰসঙ্গোচিত কাৰ্য দেৰী নকৰাকৈ কৰা; তোমাক নমস্কাৰ।
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य प्रियावाक्यं सुधाधाराशतोपमम् । मुमुदेऽतीव विश्वेशो लौकिकाचारतत्परः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—অমৃতৰ শতধাৰাৰ দৰে সেই প্ৰিয় বাক্য শুনি, লোকাচাৰত তৎপৰ বিশ্বেশ্বৰ (শিৱ) অতিশয় আনন্দিত হ’ল।
Verse 23
शिवः सम्भृतसम्भारो नानावस्तुमनोहरम् । भोजयामास देवश्च नारायणपुरोगमान्
ভগৱান শিৱে সকলো সামগ্ৰী সাজি, নানাবিধ মনোহৰ ভোজ্য পৰিবেশন কৰি, নাৰায়ণ (বিষ্ণু) অগ্ৰগণ্য দেৱসকলক ভোজন কৰালে।
Verse 24
तथान्यान्निखिलान्प्रीत्या स्वविवाहसमागतान् । भोजयामास सुरसमन्नम्बहुविधम्प्रभुः
সেইদৰে প্ৰভুৱে নিজৰ বিবাহত সমাগত অন্য সকলো অতিথিকো প্ৰীতিসহ ভোজন কৰালে আৰু বহুপ্ৰকাৰ সুস্বাদু তথা উৎকৃষ্ট অন্ন পৰিবেশন কৰিলে।
Verse 25
ततो भुक्त्वा च ते देवा नानारत्न विभूषिताः । सस्त्रीकास्सगणास्सर्वे प्रणेमुश्चंद्रशेखरम्
তাৰপিছত ভোজন কৰি নানাৰত্ন-অলংকাৰৰে ভূষিত সেই দেবসকল, পত্নী আৰু গণসহ সকলোৱে চন্দ্ৰশেখৰ শিৱক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 26
संस्तुत्य वाग्भिरिष्टाभिः परिक्रम्य मुदान्विताः । प्रशंसन्तो विवाहञ्च स्वधामानि ययुस्ततः
ইষ্ট আৰু উপযুক্ত বাক্যৰে স্তৱ কৰি, আনন্দসহ পৰিক্ৰমা কৰি, বিবাহৰো প্ৰশংসা কৰি তেওঁলোকে পাছত নিজৰ নিজৰ ধামলৈ গ’ল।
Verse 27
नारायणं मुने मां च प्रणनाम शिवस्स्वयम् । लौकिकाचारमाश्रित्य यथा विष्णुश्च कश्यपम्
হে মুনি, শিৱে স্বয়ং নাৰায়ণক আৰু মোকো প্ৰণাম কৰিলে, লোকাচাৰ আশ্ৰয় কৰি—যেনেকৈ বিষ্ণুৱেও কশ্যপক প্ৰণাম কৰে।
Verse 28
मयाश्लिष्याशिषन्दत्त्वा शिवस्य पुनरग्रतः । मत्वा वै तं परं ब्रह्म चक्रे च स्तुतिरुत्तमा
মই আলিঙ্গন কৰি আশীৰ্বাদ দিলোঁ আৰু পুনৰ শিৱৰ সন্মুখলৈ আহিলোঁ। তেওঁকেই পৰম ব্ৰহ্ম—বন্ধনাতীত পৰম পতি—বুলি জানি মই উত্তম স্তৱ কৰিলোঁ।
Verse 29
तमामन्त्र्य मया विष्णुस्साञ्जलिश्शिवयोर्मुदा । प्रशंसंस्तद्विवाहञ्च जगाम स्वालयम्परम्
এইদৰে মোৰ দ্বাৰা সন্মানসহ বিদায় পোৱাৰ পিছত, বিষ্ণুৱে আনন্দে কৰযোৰ কৰি শিৱ–পাৰ্বতীৰ সন্মুখত তেওঁলোকৰ দিব্য বিবাহৰ প্ৰশংসা কৰি নিজৰ পৰম ধামলৈ গ’ল।
Verse 30
शिवोऽपि स्वगिरौ तस्थौ पार्वत्या विहरन्मुदा । सर्वे गणास्सुखं प्रापुरतीव स्वभजञ्छिवौ
শিৱো নিজৰ পৰ্বততে অৱস্থান কৰি পাৰ্বতীৰ সৈতে আনন্দে বিহাৰ কৰিলে। সকলো গণে মহাসুখ লাভ কৰিলে আৰু ভক্তিভাৱে শিৱ–পাৰ্বতী দিৱ্য যুগলৰ সেৱাত ৰত থাকিল।
Verse 31
इत्येवङ्क थितस्तात शिवोद्वाहस्सुमंगलः । शोकघ्नो हर्षजनक आयुष्यो धनवर्द्धनः
এইদৰে, হে প্ৰিয়, ভগৱান শিৱৰ সুমঙ্গল বিবাহ বৰ্ণিত হ’ল। ই শোক নাশ কৰে, হর্ষ জগায়, আয়ু বৃদ্ধি কৰে আৰু ধন-সমৃদ্ধি বঢ়ায়।
Verse 32
य इमं शृणुयान्नित्यं शुचिस्तद्गतमानसः । श्रावयेद्वाथ नियमाच्छिवलोकमवाप्नुयात्
যি শুচি হৈ মনক ইয়াত লীন কৰি এই আখ্যান নিত্যে শুনে, অথবা নিয়ম মানি পাঠ কৰোৱায়—সেইজন শিৱলোক লাভ কৰে।
Verse 33
इदमाख्यानमाख्यातमद्भुतं मंगलायनम् । सर्वविघ्नप्रशमनं सर्वव्याधिविनाशनम्
এই আশ্চৰ্য আৰু মঙ্গলময় আখ্যান বৰ্ণিত হৈছে। ই সকলো বিঘ্ন শমায় আৰু সকলো ব্যাধি বিনাশ কৰে।
Verse 34
यशस्यं स्वर्ग्यमायुष्यं पुत्रपौत्रकरम्परम् । सर्वकामप्रदं चेह भुक्तिदं मुक्तिदं सदा
ই যশ প্ৰদান কৰে, স্বৰ্গ লাভ কৰায় আৰু আয়ুস বৃদ্ধি কৰে। পুত্ৰ-পৌত্ৰৰ উত্তম পৰম্পৰা দিয়ে; এই লোকতেই সকলো কামনা পূৰ্ণ কৰি সদায় ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়ো দান কৰে।
Verse 35
अपमृत्युप्रशमनं महाशान्तिकरं शुभम् । सर्वदुस्स्वप्नप्रशमनं बुद्धिप्रज्ञादिसाधनम्
ই অপমৃত্যু শমিত কৰে, মহাশান্তি দান কৰে আৰু অতি শুভ। ই সকলো দুঃস্বপ্ন নিবারণ কৰে আৰু বুদ্ধি, প্ৰজ্ঞা আদি লাভৰ উপায় হয়।
Verse 36
शिवोत्सवेषु सर्वेषु पठितव्यम्प्रयत्नतः । शुभेप्सुभिर्जनैः प्रीत्या शिवसन्तोषकारणम्
শিৱৰ সকলো উৎসৱত ইয়াক যত্নসহ পঢ়া উচিত। যিসকলে মঙ্গল কামনা কৰে, তেওঁলোকে প্ৰেমভক্তিৰে পঢ়ক—কাৰণ ই ভগৱান শিৱৰ সন্তোষৰ হেতু।
Verse 37
पठेत्प्रतिष्ठाकाले तु देवादीनां विशेषतः । शिवस्य सर्वकार्यस्य प्रारम्भे च सुप्रीतितः
দেৱাদিৰ প্ৰতিষ্ঠাকালত বিশেষকৈ এই পাঠ কৰা উচিত; আৰু শিৱ-সম্পৰ্কীয় সকলো কাৰ্যৰ আৰম্ভণিতো ভক্তিভাৱে পাঠ কৰিলে শিৱ পৰম প্ৰসন্ন হয়।
Verse 38
शृणुयाद्वा शुचिर्भूत्वा चरितं शिवयोश्शिवम् । सिध्यन्ति सर्वकार्याणि सत्यं सत्यं न संशयः
অথবা শুচি হৈ শিৱ-পাৰ্বতীৰ মঙ্গলময় চৰিত্ৰ শ্ৰৱণ কৰা উচিত; তাতে সকলো কাৰ্য সিদ্ধ হয়—সত্য, সত্যই; কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 55
इति श्रीशिवमहापुराणे ब्रह्मनारदसंवादे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिवकैलासगमनवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ ব্ৰহ্মা-নাৰদ সংবাদত, দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ তৃতীয় পাৰ্বতীখণ্ডত ‘শিৱৰ কৈলাসগমন-বৰ্ণন’ নামৰ পঞ্চপঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
A pivotal departure/journey (yātrā) following the Devī’s vrata instruction, triggering separation-lament: Pārvatī, her family (Menā, Himālaya), devapatnīs, and even Śiva (as Yogīśa) display intense grief, after which a purohita consoles them through adhyātma-vidyā.
The episode dramatizes viraha as a spiritual catalyst: affect becomes a theological signal of Śakti’s movement in the world, while adhyātma-vidyā re-centers the community from emotional collapse to spiritual understanding—showing how māyā and grace operate together.
Pārvatī is explicitly framed as Mahāmāyā; Śiva appears as Yogīśa; Kālī is invoked/mentioned in the separation context; and the devapatnīs function as a collective devotional body responding to Śakti’s departure.