अनरण्य-वंशवर्णनम् तथा पिप्पलादस्य कामोत्पत्तिः (Genealogy of King Anaraṇya and Pippalāda’s arousal of desire)
বসিষ্ঠে মনুৰ পৰা চলি অহা ৰাজবংশৰ বৰ্ণনা কৰি সপ્તদ্বীপৰ অধিপতি অনৰণ্য ৰজাৰ কথা কয়—তেওঁ শম্ভুৰ আদৰ্শ ভক্ত। ভৃগুক পুৰোহিত কৰি তেওঁ বহু যজ্ঞ কৰে, কিন্তু ইন্দ্ৰপদৰ প্ৰস্তাৱো গ্ৰহণ নকৰে; ইয়াৰ দ্বাৰা বৈৰাগ্য আৰু শিৱভক্তিৰ মহিমা স্বৰ্গীয় ক্ষমতাতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰকাশ পায়। তাৰ পিছত ৰজাৰ বহু পুত্ৰ, অতি প্ৰিয় এক কন্যা (সুন্দৰী/পদ্মা) আৰু বহু সৌভাগ্যৱতী ৰাণীৰ উল্লেখ আছে। কন্যা যৌৱনত প্ৰৱেশ কৰোঁতে এটা পত্র/বাৰ্তা পঠোৱা হয়। তাৰ পাছত পিপ্পলাদ ঋষি আশ্ৰমলৈ উভতি আহোঁতে, নাৰীৰ সৈতে ৰতিক্ৰীড়াত লীন আৰু কামশাস্ত্ৰত নিপুণ এক গন্ধৰ্বক দেখে। সেই দৃশ্যই তপস্বীৰ মনতো কাম জগাই তোলে আৰু বিবাহ/গৃহস্থ জীৱন (দাৰ-সংগ্ৰহ)ৰ চিন্তা উদয় হয়। অধ্যায়টোৱে ইন্দ্ৰিয়-দৰ্শনে তপস্যাৰ একাগ্ৰতা বিঘ্নিত হোৱাৰ মনস্তাত্ত্বিক মোড় আৰু আগলৈ সমাধানৰ ভূমিকা স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । मनोर्वंशोद्भवो राजा सोऽनरण्यो नृपेश्वर । इन्द्रसावर्णिसंज्ञस्य चतुर्दशमितस्य हि
বসিষ্ঠ ক’লে—হে নৃপেশ্বৰ! মনুৰ বংশত জন্ম লোৱা সেই ৰজা অনৰণ্য। তেওঁ ‘ইন্দ্ৰ-সাৱৰ্ণি’ নামে পৰিচিত চতুৰ্দশ মন্বন্তৰৰ অন্তৰ্গত আছিল।
Verse 2
अनरण्यो नृपश्रेष्ठस्स प्तद्वीपमहीपतिः । शम्भुभक्तो विशेषेण मङ्गलारण्यजो बली
অনৰণ্য আছিল নৃপশ্ৰেষ্ঠ, সপ্তদ্বীপসহ পৃথিৱীৰ অধিপতি। মঙ্গলাৰণ্যত জন্ম লোৱা সেই পৰাক্ৰমী ৰজা বিশেষভাৱে শম্ভুৰ একনিষ্ঠ ভক্ত আছিল।
Verse 3
भृगुं पुरोधसं कृत्वा शतं यज्ञांश्चकार सः । न स्वीचकार शक्रत्वं दीयमानं सुरैरपि
ভৃগুক পুৰোহিত কৰি তেওঁ শত যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিলে। দেৱতাসকলে ইন্দ্ৰত্ব দিলেও তেওঁ সেয়া গ্ৰহণ নকৰিলে।
Verse 4
बभूवश्शतपुत्राश्च राज्ञस्तस्य हिमालय । कन्यैका सुन्दरी नाम्ना पद्मा पद्मालया समा
হে হিমালয়! সেই ৰজাৰ শত পুত্ৰ আছিল; আৰু এক কন্যা—পদ্মা নামৰ সুন্দৰী, পদ্মালয়া লক্ষ্মীৰ দৰে দীপ্ত আৰু পৱিত্ৰ।
Verse 5
यस्स्नेहः पुत्रशतके कन्यायाञ्च ततोऽधिकः । नृपस्य तस्य तस्यां हि बभूव नगसत्तम
হে নগশ্ৰেষ্ঠ! শত পুত্ৰৰ প্ৰতি যিমান স্নেহ, তাতকৈও অধিক স্নেহ সেই ৰজাৰ কন্যাৰ প্ৰতি আছিল; সেয়া লৈ তেওঁৰ হৃদয়ত গভীৰ অনুৰাগ জাগিল।
Verse 6
प्राणाधिकाः प्रियतमा महिष्यस्सर्वयोषितः । नृपस्य पत्न्यः पञ्चासन्सर्वास्सौभाग्यसंयुता
ৰাজাৰ প্রধান মহিষীসকল প্ৰাণতকৈও অধিক প্ৰিয়, আৰু সকলো নাৰীৰ মাজত অতি প্ৰিয়তমা আছিল। ৰজাৰ পাঁচগৰাকী পত্নী আছিল, আৰু তেওঁলোক সকলেই সৌভাগ্যসম্পন্না আছিল।
Verse 7
सा कन्या यौवनस्था च बभूव स्वपितुर्गृहे । पत्रं प्रस्थापयामास सुवरान यनायसः
সেই কন্যা যৌৱনপ্ৰাপ্ত হৈও পিতৃগৃহতে থাকিল। তাৰ পিছত উত্তম লোকক দূত কৰি এখন পত্র পঠিয়ালে।
Verse 8
एकदा पिप्पलादर्षिर्गर्न्तुं स्वाश्रममुत्सुकः । तपःस्थाने निर्जने च गन्धर्वं स ददर्श ह
এদিন পিপ্পলাদ ঋষি নিজৰ আশ্ৰমলৈ যাবলৈ উৎসুক হৈছিল। তপস্যাস্থানৰ নিৰ্জন ঠাইত তেওঁ এজন গন্ধৰ্বক দেখিলে।
Verse 9
स्त्रीयुतं मग्नचित्तं च शृङ्गारे रससागरे । विहरन्तं महाप्रेम्णा कामशास्त्रविशारदम्
সেয়া এজনী নাৰীৰ সৈতে আছিল, মন গভীৰভাৱে নিমগ্ন; মহাপ্ৰেমে শৃঙ্গাৰ-ৰসৰ সাগৰত ক্ৰীড়া কৰিছিল, কামশাস্ত্ৰত পাৰদৰ্শী।
Verse 10
दृष्ट्वा तं मुनिशार्दूलः सकामः संबभूव सः । तपत्स्वदत्तचित्तश्चाचिंतयद्दारसंग्रहम्
তাক দেখি সেই মুনিশাৰ্দূল কামনাৰে উদ্দীপ্ত হ’ল। তপস্যাত চিত্ত নিবদ্ধ থাকিলেও তেওঁ পত্নী গ্ৰহণৰ কথা ভাবিবলৈ ধৰিলে।
Verse 11
एवंवृत्तस्य तस्यैव पिप्पलादस्य सन्मुनेः । कियत्कालो गतस्तत्र कामोन्मथितचेतसः
এনেদৰে থকা সেই সন্মুনি পিপ্পলাদৰ, কামে উন্মথিত চিত্ত লৈ, তাত কিমান কাল অতিবাহিত হ’ল?
Verse 12
एकदा पुष्पभद्रायां स्नातुं गच्छन्मुनीश्वरः । ददर्श पद्मां युवतीं पद्मामिव मनोरमाम्
এদিন মুনীশ্বৰ পুষ্পভদ্ৰাত স্নান কৰিবলৈ গৈ থাকোঁতে, পদ্মৰ দৰে মনোহৰ যুৱতী পদ্মাক দেখিলে।
Verse 13
केयं कन्येति पप्रच्छ समीपस्थाञ्जनान्मुनिः । जना निवेदयांचक्रुर्नत्वा शापनियन्त्रिताः
মুনিয়ে ওচৰৰ লোকসকলক সুধিলে, “এই কন্যা কোন?” শাপবদ্ধ সেই লোকসকলে প্ৰণাম কৰি সকলো কথা নিবেদন কৰিলে।
Verse 14
जना ऊचुः । अनरण्यसुतेयं वै पद्मा नाम रमापरा । वरारोहा प्रार्थ्यमाना नृपश्रेष्ठैर्गुणालया
লোকসকলে ক’লে—ইয়েই নিশ্চয় অনৰণ্যৰ কন্যা; নাম পদ্মা, ৰমাৰ পৰম স্বৰূপ। সি সুন্দৰ বৰাৰোহা, গুণালয়; শ্ৰেষ্ঠ ৰজাসকলে বিবাহাৰ্থে প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Verse 15
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा स मुनिर्वाक्यं जनानां तथ्यवादिनाम् । चुक्षोभातीव मनसि तल्लिप्सुर भवच्च सः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—সত্যবাদী লোকসকলৰ সেই বাক্য শুনি সেই মুনি মনত অতিশয় ক্ষুব্ধ হ’ল আৰু সেই বস্তু লাভ কৰিবলৈ তীব্ৰ আকাঙ্ক্ষী হ’ল।
Verse 16
मुनिः स्नात्वाभीष्टदेवं सम्पूज्य विधिवच्छिवम् । जगाम कामी भिक्षार्थमनरण्यसभां गिरे
স্নান কৰি মুনিয়ে নিজৰ ইষ্টদেৱ ভগৱান শিৱক বিধিমতে সম্পূজনা কৰিলে। তাৰপিছত অভীষ্টসিদ্ধিৰ কামনাৰে ভিক্ষাৰ্থে অনৰণ্য গিৰিৰ সভালৈ গ’ল।
Verse 17
राजा शीघ्रं मुनिं दृष्ट्वा प्रणनाम भयाकुलः । मधुपर्कादिकं दत्त्वा पूजयामास भक्तितः
ৰাজাই মুনিক দেখা মাত্রেই ভয়াকুল হৈ তৎক্ষণাৎ প্ৰণাম কৰিলে। মধুপৰ্ক আদি সন্মান দান কৰি ভক্তিভাৱে তেওঁৰ পূজা কৰিলে।
Verse 18
कामात्सर्वं गृहीत्वा च ययाचे कन्यकां मुनिः । मौनी बभूव नृपतिः किञ्चिनिर्वक्तुमक्षमः
কামবশ হৈ মুনিয়ে সকলো গ্ৰহণ কৰি কন্যাক প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। কিন্তু ৰজা নীৰৱ হৈ ৰ’ল, একো ক’বলৈ সম্পূৰ্ণ অক্ষম।
Verse 19
मुनिर्ययाचे कन्यां स तां देहीति नृपेश्वर । अन्यथा भस्मसात्सर्वं करिष्यामि क्षणेन च
মুনিয়ে কন্যাক দাবী কৰি ক’লে, “হে নৃপেশ্বৰ, তাইক মোক দিয়া; নহ’লে ক্ষণতে সকলো ভস্ম কৰি দিম।”
Verse 20
सर्वे बभूववुराच्छन्ना गणास्तत्तेजसा मुने । रुरोद राजा सगणो दृष्ट्वा विप्रं जरातुरम्
হে মুনি, সেই তেজে সকলো গণ আচ্ছন্ন হ’ল। জৰাজীৰ্ণ সেই বিপ্ৰক দেখি ৰজা অনুচৰসহ কান্দি উঠিল।
Verse 21
महिष्यो रुरुदुस्सर्वा इतिकर्त्तव्यताक्षमाः । मूर्च्छामाप महाराज्ञी कन्यामाता शुचाकुला
সকলো ম’হিষী কান্দিবলৈ ধৰিলে; কি কৰিব লাগে বুজি নাপাই অসহায় হ’ল। শোকে ব্যাকুল কন্যামাতা মহাৰাণী মূৰ্ছা গ’ল।
Verse 22
बभूवुस्तनयास्सर्वे शोकाकुलि तमानसाः । सर्वं शोकाकुलं जातं नृपसम्बन्धि शैलप
ৰাজাৰ সকলো পুত্ৰ মনত শোকে আচ্ছন্ন হ’ল। ৰাজপৰিয়াল আৰু শৈলপ-সম্পৰ্কীয় সকলোও শোকাকুল হৈ পৰিল।
Verse 23
एतस्मिन्नन्तरे प्राज्ञो द्विजो गुरुरनुत्तमः । पुरोहितश्च मतिमानागतो नृपसन्निधिम्
এই সময়তে প্ৰজ্ঞাবান আৰু অনুত্তম দ্বিজগুৰু, বিচক্ষণ পুৰোহিতো, ৰজাৰ সন্নিধানলৈ আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 24
राजा प्रणम्य सम्पूज्य रुरोद च तयोः पुरः । सर्वं निवेदयांचक्रे पप्रच्छोचितमाशु तत्
ৰাজাই প্ৰণাম কৰি বিধিপূৰ্বক তেওঁলোকক পূজা কৰিলে। তাৰ পিছত তেওঁলোকৰ সন্মুখত কান্দি কান্দি সকলো কথা নিবেদন কৰি সোনকালে সুধিলে—এতিয়া কি কৰ্তব্য উচিত?
Verse 25
अथ राज्ञो गुरुर्विप्रः पण्डितश्च पुरोहितः । अपि द्वौ शास्त्रनीतिज्ञौ बोधयामासतुर्नृपम्
তাৰ পিছত ৰজাৰ গুৰু—বিদ্বান ব্ৰাহ্মণ—আৰু পুৰোহিত, দুয়ো শাস্ত্ৰ আৰু নীতিত পাৰদৰ্শী আছিল; তেওঁলোকে নৃপক যথাযথভাৱে বুজাই সঠিক পথ বোধ কৰালে।
Verse 26
शोकाकुलाश्च महिषीर्नृपबालांश्च कन्यकाम् । उत्तमा नीतिमादृत्य सर्वेषां हितकारिणीम्
ৰাণীসকল, ৰাজবালকসকল আৰু সেই কন্যা শোকত ব্যাকুল হৈছিল। কিন্তু উত্তমাই উত্তম নীতি অৱলম্বন কৰি সকলোৰে হিত সাধন কৰিলে।
Verse 27
गुरुपुरोधसावूचतुः । शृणु राजन्महाप्राज्ञ वचो नौ सद्धितावहम् । मा शुचः सपरीवारश्शास्त्रे कुरु मतिं सतीम्
গুৰু আৰু পুৰোহিতে ক’লে—“হে মহাপ্ৰাজ্ঞ ৰাজন, আমাৰ সদ্ধিতকাৰী বাক্য শুনা। পৰিয়ালসহ শোক নকৰিবা; শাস্ত্ৰত মন দৃঢ় কৰা।”
Verse 28
अद्य वाब्ददिनान्ते वा दातव्या कन्यका नृप । पात्राय विप्रायान्यस्मै कस्मै चिद्वा विशेषतः
হে নৃপ! আজি বা বছৰৰ আৰু দিনৰ অন্তত কন্যাদান কৰা উচিত—বিশেষকৈ যোগ্য ব্ৰাহ্মণক; নতুবা অন্য কোনো উপযুক্ত পাত্ৰক।
Verse 29
सत्पात्रं ब्राह्मणादन्यन्न पश्यावो जगत्त्रये । सुतां दत्त्वा च मुनये रक्ष स्वां सर्वसम्पदम्
ত্ৰিলোকত সত্য ব্ৰাহ্মণতকৈ শ্ৰেষ্ঠ সৎপাত্ৰ আমি নেদেখোঁ। সেয়ে মুনিক কন্যা দান কৰি নিজৰ সকলো সম্পদ আৰু মঙ্গল ৰক্ষা কৰা।
Verse 30
राजन्नेकनिमित्तेन सर्वसंपद्विनश्यति । सर्वं रक्षति तं त्यक्त्वा विना तं शरणागतम्
হে ৰাজন! একেটা (অধৰ্ম) কাৰণতে সকলো সম্পদ নষ্ট হয়। যিয়ে সকলোকে ৰক্ষা কৰে তাক ত্যাগ কৰি অন্যত শৰণ ল’লে সত্য আশ্ৰয় হেৰায়।
Verse 31
वसिष्ठ उवाच । राजा प्राज्ञवचः श्रुत्वा विलप्य च मुहुर्मुहुः । कन्यां सालंकृतां कृत्वा मुनीन्द्राय ददौ किल
বসিষ্ঠে ক’লে—প্ৰাজ্ঞৰ বাক্য শুনি ৰজা বাৰে বাৰে বিলাপ কৰিলে। তাৰ পিছত কন্যাক অলংকৃত কৰি মুনীন্দ্ৰক সঁচাকৈ দান কৰিলে।
Verse 32
कान्तां गृहीत्वा स मुनिर्विवाह्य विधिवद्गिरे । पद्मां पद्मोपमां तां वै मुदितस्स्वालयं ययौ
সেই মুনিয়ে নিজৰ প্ৰিয়া পদ্মাক গ্ৰহণ কৰি পৰ্বতত বিধিপূৰ্বক বিবাহ সম্পন্ন কৰিলে। তাৰ পিছত আনন্দচিত্তে পদ্মোপমা পদ্মাক লগত লৈ নিজৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল।
Verse 33
राजा सर्वान्परित्यज्य दत्त्वा वृद्धाय चात्मजाम् । ग्लानिं चित्ते समाधाय जगाम तपसे वनम्
ৰাজাই সকলো ত্যাগ কৰি নিজৰ কন্যাক সেই বৃদ্ধৰ সৈতে বিবাহ দিলে। তাৰ পিছত চিত্তত গাঢ় গ্লানি স্থাপন কৰি তপস্যাৰ বাবে বনলৈ গ’ল—পাশুবন্ধন ত্যাগ কৰি মুক্তিদাতা পতি-শিৱৰ পথলৈ।
Verse 34
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डेऽनरण्यचरितवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ তৃতীয় পাৰ্বতীখণ্ডত “অনৰণ্যচৰিতবৰ্ণন” নামৰ চৌত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 35
पूज्याः पुत्राश्च भृत्याश्च मूर्च्छामापुर्नृपं विना । शुशुचुः श्वाससंयुक्तं ज्ञात्वा सर्वेपरे जनाः
ৰাজা নথকাত পূজ্যজন, পুত্ৰসকল আৰু ভৃত্যসকল মূৰ্ছিত হৈ পৰিল। আৰু আন সকলো লোকে, তেওঁৰ শ্বাস এতিয়াও আছে বুলি জানি, উচ্চস্বৰে কান্দি উঠিল।
Verse 36
अनरण्यो वनं गत्वा तपस्तप्त्वाति शंकरम् । समाराध्य ययौ भक्त्या शिवलोकमनामयम्
অনৰণ্য বনত গৈ ঘোৰ তপস্যা কৰিলে। ভক্তিভাৱে শংকৰক আৰাধনা কৰি সি দুঃখহীন নিৰাময় শিৱলোক লাভ কৰিলে।
Verse 37
नृपस्य कीर्तिमान्नाम्ना ज्येष्ठपुत्रोथ धार्मिकः । पुत्रवत्पालयामास प्रजा राज्यं चकार ह
ৰজাৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ ‘কীৰ্তিমান’ নামে খ্যাত, সঁচাকৈ ধৰ্মাত্মা আছিল। তেওঁ প্ৰজাক নিজৰ সন্তানৰ দৰে পালন কৰি বিধিপূৰ্বক ৰাজ্য শাসন কৰিছিল।
Verse 38
इति ते कथितं शैलानरण्यचरितं शुभम् । कन्यां दत्त्वा यथारक्षद्वंशं चाप्यखिलं धनम्
এইদৰে মই তোমাক পৰ্বতৰাজ আৰু বনবাসীৰ এই শুভ চৰিত্ৰ ক’লোঁ। কন্যাদান কৰি তেওঁ নিজৰ বংশ ৰক্ষা কৰিলে আৰু সকলো ধনো সংৰক্ষিত ৰাখিলে।
Verse 39
शैलराज त्वमप्येवं सुतां दत्त्वा शिवाय च । रक्ष सर्वकुलं सर्वान्वशान्कुरु सुरानपि
হে শৈলৰাজ! তুমিও এইদৰে নিজৰ কন্যাক শিৱলৈ অৰ্পণ কৰি সমগ্ৰ কুল ৰক্ষা কৰা। সকলোকে সুশৃঙ্খল পথত ৰাখা, আৰু দেৱতাসকলকো যথাযথ নিয়মত স্থাপন কৰা।
Frequently Asked Questions
The chapter introduces King Anaraṇya’s exemplary Śiva-devotion and sets up the Pippalāda episode where an ascetic’s desire is awakened after witnessing a gandharva engaged in erotic enjoyment.
It signals vairāgya and priority of Śiva-bhakti over svarga-oriented ambition, modeling a hierarchy where devotion and inner orientation outrank even divine office.
Śambhu/Śiva as the devotional pole; kāma (desire) as a destabilizing force; and the gandharva as the narrative catalyst that redirects Pippalāda’s mental trajectory.