Gautama–Ahalyā-Upākhyāna: Durbhikṣa, Tapas, and Varuṇa’s Boon (गौतमाहल्योपाख्यानम्)
অধ্যায় ২৪ত সূতে পৰম্পৰাগত প্ৰসাৰ-বচনেৰে কাহিনী আৰম্ভ কৰি কয় যে ই ব্যাস আৰু গুৰু-পরম্পৰাৰ পৰা প্ৰাপ্ত পাপ-প্ৰণাশিনী কথা। তাৰ পিছত প্ৰসিদ্ধ ঋষি গৌতম আৰু তেওঁৰ ধৰ্মপত্নী অহল্যাৰ পৰিচয় দিয়া হয়। দক্ষিণ দিশত ‘ব্ৰহ্ম’ নামৰ পৰ্বতত গৌতমে দীঘলীয়া তপস্যা কৰে। তেতিয়া এশ বছৰ অনাবৃষ্টি হয়; উদ্ভিদ শুকাই যায়, পানী অমিল হয়, আৰু জীৱসমূহ বাঁচিবলৈ সকলো দিশে ছিটিকি পৰে। এই সংকটত গৌতমে বৰুণদেৱক উদ্দেশ্য কৰি ছয় মাহ ধৰি নিৰন্তৰ প্ৰাণায়ামসহ তপস্যা কৰে; আন মুনিসকলেও যোগধাৰণা আৰু ধ্যানস্থৈৰ্যৰে সময় পাৰ কৰে। শেষত বৰুণ প্ৰসন্ন হৈ প্ৰত্যক্ষ হয় আৰু বৰ দিয়ে; গৌতমে বৰ্ষাৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে—ইয়াত তপ-যোগ, ঋতৰ পুনঃস্থাপন আৰু মানৱ আচৰণ-প্ৰকৃতিৰ শৃঙ্খলাৰ পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰতা প্ৰতিপাদিত হয়।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । श्रूयतामृषयः श्रेष्ठाः कथां पापप्रणाशिनीम् । कथयामि यथा व्यासात्सद्गुरोश्च श्रुता मया
সূতে ক’লে—হে ঋষিশ্ৰেষ্ঠসকল! পাপনাশিনী এই কাহিনী শুনা। মই ব্যাস আৰু মোৰ সদ্গুৰুৰ পৰা যেনেকৈ শুনিছোঁ, তেনেকৈয়ে ক’ম।
Verse 2
पुरा ऋषिवरश्चासीद्गौतमो नाम विश्रुतः । अहल्या नाम तस्यासीत्पत्नी परमधार्मिकी
পুৰণি কালত গৌতম নামে প্ৰসিদ্ধ এজন ঋষিবৰ আছিল। তেওঁৰ পত্নী অহল্যা নামে পৰম ধৰ্মনিষ্ঠা আছিল।
Verse 3
दक्षिणस्यां दिशि हि यो गिरिर्ब्रह्मेति संज्ञकः । तत्र तेन तपस्तप्तं वर्षाणाम युतं तथा
দক্ষিণ দিশত ‘ব্ৰহ্ম’ নামে পৰিচিত এটা পৰ্বত আছে। তাত তেওঁ দহ হাজাৰ বছৰ তপস্যা কৰিছিল বুলি কোৱা হয়।
Verse 4
कदाचिच्च ह्यनावृष्टिरभवत्तत्र सुव्रताः । वर्षाणां च शतं रौद्री लोका दुःखमुपागताः
এবাৰ, হে সুৱ্ৰতসকল, তাত ভয়ংকৰ অনাবৃষ্টি হ’ল; আৰু এশ বছৰ ধৰি লোকসমূহ দুখত পৰিল।
Verse 5
आर्द्रं च पल्लवं न स्म दृश्यते पृथिवीतले । कुतो जलं विदृश्येत जीवानां प्राणधारकम्
পৃথিৱীৰ ওপৰত সেঁতসেঁতে কোমল অঙ্কুৰো দেখা নাযায়। তেন্তে জীৱৰ প্ৰাণধাৰক জল ক’ত দেখা পাব?
Verse 6
गौतमोऽपि स्वयं तत्र वरुणार्थे तपश्शुभम् । चकार चैव षण्मासं प्राणायामपरायणः
তাত গৌতমেও নিজে বৰুণৰ নিমিত্তে শুভ তপস্যা কৰিলে আৰু ছয় মাহ ধৰি প্ৰাণায়াম-সাধনাত সম্পূৰ্ণ নিবিষ্ট হৈ থাকিল।
Verse 7
तां दृष्ट्वा चर्षयो विप्राः प्राणायामपरायणाः । ध्यानेन च तदा केचित्कालं निन्युस्सुदारुणम्
সেই (ভয়ংকৰ) প্ৰকাশ দেখি প্ৰাণায়াম-পরায়ণ ঋষি-বিপ্ৰসকলে, আৰু তেওঁলোকৰ কিছুমানে ধ্যানত লীন হৈ, শিৱনিষ্ঠ চিত্তে সেই অতিশয় দাৰুণ সময় যোগসমাধিত অতিবাহিত কৰিলে।
Verse 9
ततश्च वरुणस्तस्मै वरं दातुं समागताः । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि ददामि च वचोऽब्रवीत्
তাৰপিছত বৰুণে তাক বৰ দিবলৈ আহি ক’লে—“মই প্ৰসন্ন; যি বৰ বিচাৰা কোৱা, মই দিম,” এইদৰে তেওঁ বচন দিলে।
Verse 10
ततश्च गौतमस्तं वै वृष्टिं च प्रार्थयत्तदा । ततस्स वरुणस्तं वै प्रत्युवाच मुनिं द्विजाः
তেতিয়া গৌতম মুনিয়ে তেওঁৰ ওচৰত বৰষুণৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। তেতিয়া বৰুণে সেই ঋষিক—হে দ্বিজসকল—বুলি, তেওঁৰ অনুৰোধৰ উত্তৰ দিলে।
Verse 11
वरुण उवाच । देवाज्ञां च समुल्लंघ्य कथं कुर्यामहं च ताम् । अन्यत्प्रार्थय सुज्ञोऽसि यदहं करवाणि ते
বৰুণে ক’লে—দেৱতাৰ আজ্ঞা লংঘি মই সেই বৰষুণ কেনেকৈ কৰিম? আন কিবা প্ৰাৰ্থনা কৰা; তুমি সুজ্ঞানী, মই তোমাৰ বাবে কি কৰোঁ কোৱা।
Verse 12
सूत उवाच । इत्येतद्वचनं तस्य वरुणस्य महात्मनः । परोपकारी तच्छुत्वा गोतमो वाक्यमब्रवीत
সূতে ক’লে—মহাত্মা বৰুণৰ এই বাক্য শুনি, পৰোপকাৰত নিবিষ্ট গৌতম মুনিয়ে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 13
गौतम उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम । यदहं प्रार्थयाम्यद्य कर्तव्यं हि त्वया तथा
গৌতমে ক’লে—হে দেৱেশ! যদি আপুনি প্ৰসন্ন আৰু যদি মোক বৰ দিব খোজে, তেন্তে আজি মই যি প্ৰাৰ্থনা কৰিছোঁ, সেয়াই আপোনাৰ দ্বাৰা তদনুযায়ী সম্পন্ন হওক।
Verse 14
यतस्त्वं जलराशीशस्तस्माद्देयं जलं मम । अक्षयं सर्वदेवेश दिव्यं नित्यफलप्रदम्
আপুনি জলৰাশিৰ অধীশ্বৰ, সেয়েহে এই জল মই আপোনালৈ অৰ্পণ কৰিছোঁ। হে সৰ্বদেৱেশ! এই দিব্য অৰ্পণ অক্ষয় হওক আৰু নিত্য ফল প্ৰদান কৰক।
Verse 15
सूत उवाच । इति संप्रार्थितस्तेन वरुणो गौतमेन वै । उवाच वचनं तस्मै गर्तश्च क्रियतां त्वया
সূত ক’লে—গৌতম মুনিৰ এইদৰে বিনয়পূৰ্বক প্ৰাৰ্থনাত প্ৰসন্ন হৈ দেৱ বৰুণে তেওঁক ক’লে—“সেয়ে তুমি এটা গৰ্ত (গাঁত) খনন কৰা।”
Verse 16
इत्युक्ते च कृतस्तेन गर्त्तो हस्तप्रमाणतः । जलेन पूरितस्तेन दिव्येन वरुणेन सः
এইদৰে কোৱা হ’লে তেওঁ হাত-প্ৰমাণ এটা গৰ্ত খনন কৰিলে। তাৰ পাছত দেৱ বৰুণে পবিত্ৰ কৰা দিব্য জলেৰে সেই গৰ্ত পূৰ্ণ হ’ল।
Verse 17
अथोवाच मुनिं देवो वरुणो हि जलाधिपः । गौतमं मुनिशार्दूलं परोपकृतिशालिनम्
তাৰ পাছত জলৰ অধিপতি দেৱ বৰুণে পৰোপকাৰ-গুণে সমৃদ্ধ, মুনিসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ‘মুনিশাৰ্দূল’ গৌতম মুনিক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 18
वरुण उवाच । अक्षय्यं च जलं तेऽस्तु तीर्थभूतं महामुने । तव नाम्ना च विख्यातं क्षितावेतद्भविष्यति
বৰুণে ক’লে—হে মহামুনি, তোমাৰ এই জল অক্ষয় হওক আৰু তীৰ্থৰূপ হওক। পৃথিৱীত এই স্থান তোমাৰ নামেই বিখ্যাত হ’ব।
Verse 19
अत्र दत्तं हुतं तप्तं सुराणां यजनं कृतम् । पितॄणां च कृतं श्राद्धं सर्वमेवाक्षयं भवेत्
ইয়াত যি দান দিয়া হয়, হোমত যি আহুতি দিয়া হয়, যি তপ কৰা হয়, দেৱতাসকলৰ যি যজন সম্পন্ন হয়, আৰু পিতৃসকলৰ বাবে যি শ্রাদ্ধ কৰা হয়—সেই সকলোৰে পুণ্য অক্ষয় হয়।
Verse 20
सूत उवाच । इत्युक्तांतर्द्दधे देवस्स्तुतस्तेन महर्षिणा । गौतमोऽपि सुखं प्राप कृत्वान्योपकृतिं मुनिः
সূতে ক’লে—এইদৰে কৈ, সেই মহর্ষিৰ দ্বাৰা স্তুত দেৱতা অন্তৰ্ধান হ’ল। আৰু মুনি গৌতমেও পৰোপকাৰ কৰি সুখ লাভ কৰিলে।
Verse 21
मद्दत्तो ह्याश्रयः पुंसां महत्त्वायोपजायते । महांतस्तत्स्वरूपं च पश्यंति नेतरेऽशुभाः
মোৰ দ্বাৰা দিয়া আশ্ৰয়ে মানুহক মহত্ত্বলৈ উঠায়। মহাত্মাসকলে তাৰ স্বৰূপ দেখে; কিন্তু অশুভ স্বভাৱৰ অন্যসকলে নেদেখে।
Verse 22
यादृङ्नरं च सेवेत तादृशं फलमश्नुते । महतस्सेवयोच्च त्वं क्षुद्रस्य क्षुद्रतां तथा
যেনেকুৱা মানুহক সেৱা কৰা হয়, তেনেকুৱা ফলেই ভোগ কৰিব লাগে। মহানৰ সেৱাই মহত্ত্ব আনে; ক্ষুদ্ৰৰ সেৱাই ক্ষুদ্ৰতা আনে।
Verse 23
सिंहस्य मंदिरे सेवा मुक्ताफलकरी मता । शृगालमंदिरे सेवा त्वस्थिलाभकरी स्मृता
সিংহৰ মন্দিৰত কৰা সেৱা মুক্তাৰ ফল দিয়া বুলি মানা হয়; কিন্তু শৃগালৰ মন্দিৰত কৰা সেৱা কেৱল অস্থিলাভহে দিয়ে বুলি স্মৃত।
Verse 24
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसं हितायां त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्ये गौतमप्रभाववर्णनं नाम चतुर्विशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ চতুৰ্থ কোটিৰুদ্ৰসংহিতাত ত্ৰ্যম্বকেশ্বৰ-মাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত ‘গৌতম-প্ৰভাৱ আৰু মহিমা-বৰ্ণনা’ নামৰ চব্বিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 25
वृक्षाश्च हाटकं चैव चंदनं चेक्षुकस्तथा । एते भुवि परार्थे च दक्षा एवं न केचन
গছ-গছনি, সোণ, চন্দন আৰু ইক্ষু (কুঁহিয়াৰ)—এইবোৰ পৃথিৱীত পৰহিতৰ বাবে সমৰ্থ; কিন্তু সেই নিষ্কাম উদ্দেশ্যত দক্ষ মানুহ অতি দুৰ্লভ।
Verse 26
दयालुरमदस्पर्श उपकारी जितेन्द्रियः । एतैश्च पुण्यस्तम्भैस्तु चतुर्भिर्धार्य्यते मही
দয়ালু, মদ-গৰ্বৰ স্পৰ্শহীন, উপকাৰী আৰু জিতেন্দ্ৰিয়—এই চাৰিটা পুণ্যস্তম্ভে পৃথিৱী ধাৰিত হয়।
Verse 27
ततश्च गौतमस्तत्र जलं प्राप्य सुदुर्लभम् । नित्यनैमित्तिकं कर्म चकार विधिवत्तदा
তাৰপিছত গৌতমে তাত অতি দুৰ্লভ জল লাভ কৰি, সেই সময়ত বিধিমতে নিত্য আৰু নৈমিত্তিক কৰ্ম সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 28
ततो व्रीहीन्यवांश्चैव नीवारानप्यनेकधा । वापयामास तत्रैव हवनार्थं मुनीश्वरः
তেতিয়া সেই মুনীশ্বৰে হোমৰ উদ্দেশ্যে তাতেই ধান, যৱ আৰু নানা প্ৰকাৰৰ নীবার আদি বনধান্য বপন কৰালে।
Verse 29
धान्यानि विविधानीह वृक्षाश्च विविधास्तथा । पुष्पाणि च फलान्येव ह्यासंस्तत्रायनेकशः
সেই পবিত্ৰ স্থানত নানা প্ৰকাৰৰ ধান্য, নানা জাতৰ গছ, আৰু সৰ্বত্ৰ প্ৰচুৰ ফুল-ফল বিদ্যমান আছিল।
Verse 30
तच्छुत्वा ऋषयश्चान्ये तत्राया तास्सहस्रशः । पशवः पक्षिणश्चान्ये जीवाश्च बहवोऽगमन्
এই কথা শুনি আন আন ঋষিও সহস্ৰ সংখ্যাত তাত আহিল; পশু-পক্ষী আৰু বহু অন্য জীৱও তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 31
तद्वनं सुन्दरं ह्यासीत्पृथिव्यां मंडले परम् । तदक्षयकरायोगादनावृष्टिर्न दुःखदा
সেই বন পৃথিৱীৰ মণ্ডলত অতি সুন্দৰ আৰু শ্ৰেষ্ঠ আছিল; তাৰ অক্ষয় কল্যাণকাৰী শক্তিৰ বাবে তাত অনাবৃষ্টিও দুখৰ কাৰণ নহ’ল।
Verse 32
ऋषयोऽपि वने तत्र शुभकर्मपरायणाः । वासं चक्रुरनेके च शिष्यभार्य्यासुतान्विताः
সেই বনত শুভকৰ্ম আৰু নিয়ম-সাধনাত পৰায়ণ ঋষিসকলেও বাস কৰিলে। বহু ঋষি শিষ্য, পত্নী আৰু পুত্ৰসহ তাতেই থাকিল।
Verse 33
धान्या नि वापयामासुः कालक्रमणहेतवे । आनंदस्तद्वने ह्यासीत्प्रभावाद्गौतमस्य च
কালৰ ক্ৰম জানিবলৈ তেওঁলোকে তাত ধান্য বপন কৰিলে। সেই বনত গৌতম ঋষিৰ তপঃপ্ৰভাৱৰ বাবে সঁচাকৈ আনন্দ আছিল।
Frequently Asked Questions
A century-long drought (anāvṛṣṭi) devastates the world; ṛṣi Gautama responds with six months of prāṇāyāma-centered tapas directed to Varuṇa, who appears and offers a boon, leading to a petition for rainfall and restoration.
Drought functions as a narrative sign of disrupted ṛta (cosmic regularity), while rain represents the re-harmonization of cosmic and social order; the text encodes a principle that disciplined inner regulation (prāṇāyāma/tapas) can mediate outer-world stability through divine sanction.
In the provided portion of Adhyāya 24, no explicit Śiva/Gaurī form is foregrounded; instead, the chapter advances Śaiva-typical praxis-theology indirectly by showcasing tapas and yogic discipline as the operative bridge to grace, here mediated through Varuṇa’s boon.