Āraṇyaka Kāṇḍa
The Forest Section
সামবেদৰ আৰ্চিকৰ ‘আৰণ্যক কাণ্ড’ (“অৰণ্য/বন-খণ্ড”) পৱমান ধাৰাৰ ভিতৰত এক সংক্ষিপ্ত, একমাত্ৰ প্ৰপাঠক-সংগ্ৰহ; ইয়াত সোমৰ স্ব-শোধিত প্ৰবাহ আৰু ঐন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰক শক্তি দিয়া) সামৰ্থ্যক প্ৰশংসা কৰা, সামন গায়নৰ বাবে উপযোগী ঋচ্-মন্ত্ৰসমূহ একত্ৰ কৰা হৈছে। ই সৰু হ’লেও অধিক অন্তৰ্মুখী, ধ্যানময় দিশে চিহ্নিত: শোধনক কেৱল দ্ৰব্য-যাজ্ঞিক প্ৰক্ৰিয়া (ছাঁকনি, স্পষ্টকৰণ, পেষণ) হিচাপে নহয়, বৰং যজ্ঞক ফলপ্ৰসূ কৰা আৰু যজমান, ধ্বনি/বাণী আৰু দেৱতাৰ সম্পৰ্কক ঋত-নিয়মত সঁজাই তোলা মূল নীতি হিচাপে বুজোৱা হৈছে। ‘অৰণ্য’ পৰিপ্ৰেক্ষিতত প্ৰদৰ্শনৰ পৰা আঁতৰি সংযম, একাগ্ৰতা, স্থিৰ শ্বাস আৰু ধ্বনি-শুদ্ধিৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হয়; ইয়াত সামন শাসিত পবিত্ৰ ধ্বনি ৰূপে প্ৰবাহিত হৈ অন্তৰ-শৃঙ্খলা, স্পষ্টতা আৰু সূক্ষ্ম দেৱ-সম্পৰ্কক জাগ্ৰত কৰে।
Dashatis in Āraṇyaka Kāṇḍa
Dashati 1
Aindra invocation for victorious strength and sacrificial prosperity, framed by ṛta (cosmic order) and the efficacy of offering
এই দশতিত ইন্দ্ৰক জ্যেষ্ঠ আৰু অতি প্ৰবল দাতা ৰূপে আহ্বান কৰি বিজয়ী শক্তি, মঙ্গল, যশ আৰু যজ্ঞীয় সমৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়। পৱমান সোম শুদ্ধিকাৰক ধাৰা হৈ বৈ গৈ প্ৰতিযোগিতাৰ ‘লাভ’ নিশ্চিত কৰে। মিত্ৰ–বৰুণ, অদিতি, জল/সিন্ধু, পৃথিৱী আৰু দ্যৌক সাক্ষী-ৰক্ষক ৰূপে স্মৰণ কৰি অনিষ্ট নিবাৰণ আৰু ঋতৰ (কসমিক নিয়ম) সন্মতি বিচৰা হয়। শেষত ‘অন্ন/অগ্নি’ অৰ্ঘ্য-তত্ত্বই যজ্ঞৰ পাৰস্পৰিকতা দেখুৱায়—যথাবিধি স্তোত্ৰ আৰু অৰ্পণে দাতাক ৰক্ষা কৰি ফল উভটাই আনে, অৱহেলাত সেই অৰ্ঘ্যই ভক্ষণকাৰী হয়; এইদৰে ঋত স্থাপন আৰু ধাৰণ হয়।
Dashati 2
Aindra-Soma: the generative power of Soma/Indra expressed as cosmic ‘milk/seed’ and as the authoritative Sāman tradition (Rathantara).
এই দশতিত ইন্দ্ৰ–সোম (পৱমান) একেলগে যজ্ঞৰ উদ্দীপক, পুৰস্কাৰ-বিজয়ী শক্তি ৰূপে প্ৰকাশ পায়। সোম দীপ্ত ৰস—‘দুধ/বীজ’—হৈ বিভিন্ন ‘গাই’ (যজ্ঞ-পাত্ৰ, জল, ৰশ্মি)ত ধাৰিত আৰু পৰিশোধিত; ইয়াত ‘মায়া’ ভ্ৰম নহয়, কাৰ্যকৰী দেৱীয়/যাজ্ঞিক শক্তি, যিয়ে সৃষ্টিক চালনা কৰে। পিতৃসকলে যজ্ঞ-পৰম্পৰাৰ গোপন ‘গৰ্ভ’ (বীজ) স্থাপন কৰি বংশানুক্ৰম নিশ্চিত কৰে; সবিতৃ আৰু ধাতৃ বিধান-শৃঙ্খলা দি ক্ৰিয়াক ত্বৰান্বিত কৰে; বিষ্ণুৱে ‘বিস্তৃত পদক্ষেপ’ৰে যজ্ঞক প্ৰসাৰিত কৰে; উষা আৰু পৃশ্নিয়ে বিশ্বজননী-পোষণৰ আভাস দিয়ে। অন্তত ৰথন্তৰ সামনৰ স্ব-উল্লেখ/আহ্বান—বশিষ্ঠে ‘আনি’ দিয়া বুলি কোৱা পৰম্পৰা—অনুষ্টুভ ছন্দ আৰু গীতক যাজ্ঞিক প্ৰযুক্তি ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰি স্তোত্ৰৰ অধিকাৰ সীলমোহৰ কৰে।
Dashati 3
Agni as the sacrificial forerunner who opens the rite, framed by cosmic illumination and Indra’s paradigm of releasing prosperity
যজ্ঞৰ আগভাগত অধিষ্ঠাতা আৰু পুৰোহিত/হোতা ৰূপে অগ্নিক আহ্বান কৰা হয়—তেওঁ যজ্ঞ আৰম্ভ কৰে, আহুতি বহন কৰে আৰু ৰত্ন-ধন দান কৰে। গ’/কিৰণ-আলোকৰ চিত্ৰণে স্পষ্টতা আৰু সমৃদ্ধিৰ প্ৰকাশ ঘটায়; ‘ত্ৰিঃ-সপ্ত’ আদি সম্পূৰ্ণতা-সূচক গণনা আৰু আদিম নাম/জ্ঞানৰ মোটিফে যজ্ঞৰ শুদ্ধ ক্ৰম দৃঢ় কৰে। তাৰ পিছত ইন্দ্ৰৰ বীৰ্যৰ গাথা—বাধা ভাঙি জল/ধনৰ প্ৰবাহ মুক্ত কৰা—যজ্ঞফল নিশ্চিত কৰে; স্তোত্ৰ নিজেই কাৰ্য হৈ দেৱশক্তিক ‘প্ৰকাশ’ কৰায়।
Dashati 4
Pavamāna purification and cosmic manifestation through Soma’s (and allied powers’) luminous ordering of the worlds
এই দশতীৰ মূল ভাব হৈছে পৱমান সোমৰ শোধন-শক্তিৰে জগতসমূহৰ দীপ্ত বিন্যাস আৰু সৃষ্টিৰ প্ৰকাশ। অগ্নি যজ্ঞৰ মুখ/জিহ্বা ৰূপে প্ৰজ্বলিত হৈ আহুতি বহন কৰে আৰু ৰয়ি (ধন) আৰু বৰ্চস (দীপ্তি) দান কৰে। আপঃ (জল) শুদ্ধিকাৰী আৰু পালনকাৰী হৈ যজ্ঞৰ বাবে বিস্তৃত, মঙ্গলময় পৰিসৰ স্থাপন কৰে। পুৰুষ–বিৰাজৰ উদ্ভৱ আৰু অতীততা পৃথিৱী আৰু দিশসমূহ অতিক্ৰম কৰি ক্ৰিয়াক বিশ্ব-ঋত/ক্ৰমত স্থিৰ কৰে। এইদৰে সঠিক স্তোত্ৰ-গান আৰু আহুতিৰ দ্বাৰা শুদ্ধি, যজ্ঞ-সফলতা, ক্ষেম (কল্যাণ) আৰু দীপ্ত যশ লাভ হয়।
Dashati 5
Pavamāna-style purification and auspicious vitalizing power expressed through Agni’s cleansing and Sūrya’s manifest radiance
এই দশতিত পাৱমান-ধাৰাৰ শুদ্ধিকৰণ আৰু মঙ্গলদায়ী প্ৰাণশক্তিৰ ভাব প্ৰকাশ পায়। অগ্নিক শোধক আৰু যজ্ঞৰ ৰক্ষক ৰূপে আহ্বান কৰি আয়ুস আৰু অন্তৰ্জীৱনী শক্তি শুদ্ধ কৰা, ঊৰ্জা আৰু ইষ্টি (পোষণ) দান কৰা, আৰু যজ্ঞ-বিঘ্নকাৰী দুঃশুন/অবৰুদ্ধকাৰী তথা দুষ্ট অভিপ্ৰায় দূৰ কৰাৰ প্ৰাৰ্থনা আছে। তাৰ পিছত সূৰ্যক সৰ্বদৰ্শী প্ৰকাশ ৰূপে স্মৰণ কৰি কোৱা হয় যে তেওঁৰ কিৰণ/কেতু মানুহৰ মাজত বিস্তাৰিত হৈ ঋত আৰু শুভ-ব্যৱস্থা নিশ্চিত কৰে, বাধা আঁতৰায়। অন্তত সপ্ত হৰিত (সূৰ্যৰ অশ্ব/কিৰণ) সহ সূৰ্যৰ ৰথ-দৃশ্যই গীতৰ পৰিসৰ উন্মুক্ত কৰি উজ্জ্বল, বিস্তৃত আৰু বিজয়ী দীপ্তি স্থাপন কৰে; অগ্নি-সূৰ্যৰ সমতা—যজ্ঞাগ্নিৰ দীপ্তি সূৰ্যৰ জ্যোতিত প্ৰতিফলিত—এইখিনিত কেন্দ্ৰীয়।
Frequently Asked Questions
It is traditionally associated with quieter, less public modes of recitation and practice—symbolically “forest” contexts—where the sāman is approached with restraint and interior focus, and where the verses’ purification symbolism is contemplated as much as performed.
Soma’s self-purifying flow (pavamāna) is central: the verses praise Soma as it clarifies and becomes fit for offering, and they stress that this purification is what generates ritual efficacy and empowers divine action, especially in relation to Indra.
The verses serve as the textual bases from which Sāmans are sung; the Āraṇyaka Kāṇḍa gathers chant-suitable ṛks that can be melodically elaborated in gāna, with a performance ethos that favors controlled, purified sound consistent with its ‘forest’ character.
Read Sama Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.