Rig Veda 4.1.13: Mandala 4, Sukta 1, Mantra 13

Sukta 4.1

Rishi: Vāmadeva Gautama

Devata: Agni (as leader of the ancestral quest) with strong Ushas/light-release imagery

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Samhita Patha (Devanagari)

अस्माकमत्र पितरो मनुष्या अभि प्र सेदुॠतमाशुषाणाः । अश्मव्रजाः सुदुघा वव्रे अन्तरुदुस्रा आजन्नुषसो हुवानाः ॥

Transliteration

asmā́kam átra pitáro manuṣyā́ abhí prá sedur ṛtám āśuṣāṇā́ḥ | aśmá-vrajāḥ su-dúghā vavré ántar úd usrā́ ā́jan uṣáso huvānā́ḥ ||

Translation

ইয়াত আমাৰ মানৱ পিতৃসকল ঋতম্‌ (সত্য-ঋত) অভিমুখে তীব্ৰ উদ্যমে আগবাঢ়িল। অশ্ম-ব্ৰজ (পাথৰৰ আবৰণ) ভাঙি, ভিতৰত সুদুঘা—সু-মিল্কিং ধাৰা/প্ৰচুৰতাৰ স্ৰোত—মুকলি কৰিলে; উষা আহ্বান কৰি ৰক্তাভ জ্যোতিসমূহক ওপৰলৈ উঠাই দিলে।

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• अस्माकम्: of us, our
• अस्माकम्: सम्बन्ध (genitival relation)
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अत्र: here
• अत्र: अधिकरण
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)

• पितरः: the fathers, ancestors
• पितरः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)

• मनुष्याः: men, human (forefathers)
• मनुष्याः: कर्तृ (पितरः इत्यस्य विशेषण/समनाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मनुष्य (प्रातिपदिक)

• अभि: towards, unto
• अभि: उपसर्ग (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अभि (उपसर्ग/अव्यय)

• प्र: forth, forward
• प्र: उपसर्ग (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: प्र (उपसर्ग/अव्यय)

• सेदुः: they sat down / took their seat / approached and sat
• सेदुः: क्रिया (कर्तृ: पितरः/मनुष्याः)
• Type: Verb
• Root: सद् (धातु) + उपसर्ग: अभि-प्र-

• ऋतमाः: most true/most righteous (in accord with ṛta)
• ऋतमाः: कर्तृ (पितरः इत्यस्य विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ऋतमा (प्रातिपदिक; ऋत + -तम)

• आशुषाणाः: hastening, speeding
• आशुषाणाः: कर्तृ (पितरः इत्यस्य विशेषण)
• Type: Participle (Adjective)
• Root: आशु (प्रातिपदिक) + √शू/श्वा? (वेद. कृत्: आशुषाण- ‘hastening’)

• अश्मव्रजाः: having a stone-enclosure/stone-pen (epithet)
• अश्मव्रजाः: कर्तृ (उषसः इत्यस्य विशेषण/समनाधिकरण)
• Type: Adjective/Noun (compound epithet)
• Root: अश्म-व्रज (समास; अश्मन् + व्रज)

• सुदुघाः: well-yielding (richly milking)
• सुदुघाः: कर्तृ (उदुस्राः/उषसः इत्यस्य विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु-दुघ (समास; सु + दुह्-घञ्/कृत् ‘well-milking’)

• वव्रे: (it) covered/enclosed
• वव्रे: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √वृ (वृणोति/वृणुते; ‘to cover/choose’; here ‘to cover/enclose’)

• अन्तर्: within, inside
• अन्तर्: अधिकरण/देशवाचक
• Type: Indeclinable
• Root: अन्तर् (अव्यय/उपपद)

• उदुस्राः: the ruddy ones (cows; figuratively dawn-rays)
• उदुस्राः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: उदुस्रा (प्रातिपदिक; ‘ruddy/bright cows’)

• आजन्: they drove/impelled
• आजन्: क्रिया (कर्तृ: उदुस्राः)
• Type: Verb
• Root: √अज् (धातु; ‘to drive’)

• उषसः: the dawns
• उषसः: कर्म
• Type: Noun
• Root: उषस् (प्रातिपदिक)

• हुवानाः: calling, invoking
• हुवानाः: कर्तृ (उदुस्राः इत्यस्य विशेषण)
• Type: Participle (Adjective)
• Root: √ह्वे (धातु; ‘to call/invoke’) → हुवान (कृत्, PPP/participle)