Ramayana — Yuddha Kanda, Sarga 74, Shloka 16

औषधिपर्वताहरणम् / The Retrieval of the Herb

Bearing Mountain

Devanagari script

च्चिदार्यशरैस्तीक्ष्णैर्नप्राणाध्वंसितास्तव ।।6.74.15।।विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवानृक्षपुङ्गवः ।कृच्छ्रादभ्युग्दिरन्वाक्यमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.74.16।।

Transliteration

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā jāmbavān ṛkṣapuṅgavaḥ |

kṛcchrād abhyudgiran vākyam idaṃ vacanam abravīt ||6.74.16||

Translation

বিভীষণৰ বাক্য শুনি, ঋক্ষসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ জাম্বৱানে অতি কষ্টে বাক্য উচ্চাৰি এই উত্তৰ ক’লে।

Word by Word

• विभीषणवचः: Vibhishana's words
• विभीषणवचः: सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: विभीषण-वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (विभीषणस्य वचः)

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: क्रियाविशेषण (पूर्वकर्म/Adverbial participle)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त (Gerund/Absolutive), पूर्वकालिक क्रिया

• जाम्बवान्: Jambavan
• जाम्बवान्: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: जाम्बवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• ऋक्षपुङ्गवः: foremost of bears
• ऋक्षपुङ्गवः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: ऋक्ष-पुङ्गव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (ऋक्षाणां पुङ्गवः)

• कृच्छ्रात्: with difficulty
• कृच्छ्रात्: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: कृच्छ्र (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (Adverb) ; अपादानार्थे पञ्चमी-रूपेण अव्ययीभूतम् (from difficulty)

• अभ्युग्दिरन्: uttering / speaking out
• अभ्युग्दिरन्: कर्ता-विशेषण (Agent qualifier)
• Type: Verb
• Root: अभि-उद्-गॄ (धातु)
• Form: वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (Present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; परस्मैपदी

• वाक्यम्: a statement
• वाक्यम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• इदम्: this
• इदम्: कर्म-विशेषण (Object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (वाक्यम्/वचनम्)

• वचनम्: words
• वचनम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; वाक्यम् इति समानार्थकं

• अब्रवीत्: said / spoke
• अब्रवीत्: क्रिया (Main verb)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

Context

"Great hero, Vibheeshana! I recognise you by your voice. Pierced with sharp arrows I am not able to see you."

Characters & Entities

• Vibhīṣaṇa
• Jāmbavān

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Even in suffering, one strives to respond truthfully and responsibly; endurance supports dharma when duty calls for speech and guidance.

What is the narrative situation?

Jāmbavān, badly hurt, gathers strength to answer Vibhīṣaṇa.

Which character virtue is emphasized?

Jāmbavān’s fortitude—he continues to communicate despite pain and weakness.