Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 109, Shloka 20

क्षात्रं धर्ममहंत्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम्।क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः।।2.109.20।।

kṣātraṁ dharmam ahaṁ tyakṣye hy adharmaṁ dharma-saṁhitam |

kṣudrair nṛśaṁsair lubdhaiś ca sevitaṁ pāpa-karmabhiḥ ||2.109.20||

ধৰ্মৰ ৰূপ ধৰি থকা অধৰ্ম যাক ‘ক্ষাত্ৰধৰ্ম’ বুলি কোৱা হয়, মই তাক ত্যাগ কৰিম; কিয়নো সেয়া ক্ষুদ্ৰ, নিৰ্দয়, লোভী আৰু পাপকর্মী লোকসকলে সেৱা কৰা পথ।

क्षात्रम्kṣatriya (royal)
क्षात्रम्:
Karma (कर्म/Object qualifier)
TypeAdjective
Rootkṣātra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण qualifying धर्मम् ('kṣatriya-related')
धर्मम्duty/code
धर्मम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootdharma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
अहम्I
अहम्:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootasmad (अस्मद्)
Formसर्वनाम, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
त्यक्ष्येI will abandon/renounce
त्यक्ष्ये:
Kriyā (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Roottyaj (त्यज् धातु)
Formलृट्-लकार (Simple Future), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपद
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/Emphasis)
TypeIndeclinable
Roothi (अव्यय)
Formनिपात (emphasis/causal)
अधर्मम्unrighteousness
अधर्मम्:
Karma (कर्म/Object apposition)
TypeNoun
Rootadharma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; in apposition to (kṣātraṃ) dharmam as ironic usage
धर्मसंहितम्cloaked as dharma; aligned-with-dharma (in form)
धर्मसंहितम्:
Karma (कर्म/Object qualifier)
TypeAdjective
Rootdharma-saṃhita (प्रातिपदिक; components: dharma + saṃhita)
Formतत्पुरुष (in conformity with dharma); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; qualifies अधर्मम् (ironical: 'ad-harma that is dressed as dharma')
क्षुद्रैःby the base/mean (men)
क्षुद्रैः:
Kartr̥ (कर्ता/Agent in passive; instrumental)
TypeAdjective
Rootkṣudra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन; agent-instrument in passive with सेवितम्
नृशंसैःby the cruel
नृशंसैः:
Kartr̥ (कर्ता/Agent in passive)
TypeAdjective
Rootnṛśaṃsa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; coordinate with क्षुद्रैः
लुब्धैःby the greedy
लुब्धैः:
Kartr̥ (कर्ता/Agent in passive)
TypeAdjective
Rootlubdha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/Coordination)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
सेवितम्practised/pursued
सेवितम्:
Karma (कर्म/Object qualifier)
TypeAdjective
Rootsev (सेव् धातु) > sevita (कृदन्त/क्त, PPP)
Formक्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; qualifies अधर्मम्/धर्मसंहितम्
पापकर्मभिःby evil-doers
पापकर्मभिः:
Kartr̥ (कर्ता/Agent in passive)
TypeNoun
Rootpāpa-karma (प्रातिपदिक; components: pāpa + karma)
Formतत्पुरुष (evil deeds); पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; 'by men of evil deeds' (bahuvrīhi sense in context, but form is instrumental plural)

I renounce the so-called kshatriya code of conduct followed by the mean the cruel, the greedy and by men of evil deeds which is unrighteousness under the cloak of righteousness.

K
Kṣātra-dharma (kshatriya code)
D
Dharma
A
Adharma

FAQs

Dharma must be genuine; power-politics or self-serving conduct cannot be justified by labeling it ‘dharma’.

Rāma rejects any argument that royal pragmatism should override his truthful vow and moral clarity.

Moral courage: refusing corrupted norms even if they are socially defended as ‘duty’.