Ramayana Aranya Kanda Sarga 18
Aranya KandaSarga 1826 Verses

Sarga 18

शूर्पणखाविरूपणम् (The Disfigurement of Śūrpaṇakhā)

अरण्यकाण्ड

সৰ্গ ১৮ত সংলাপৰ পৰা কাৰ্যলৈ সুসংগঠিতভাৱে ঘটনা আগবাঢ়ে। শূৰ্পণখাৰ কামাতুৰ আগ্ৰহৰ উত্তৰত শ্ৰী ৰাম সংযমেৰে ক’লে যে তেওঁ বিবাহিত, আৰু তাক লক্ষ্মণৰ ওচৰলৈ ঘূৰাই দিলে; লগতে সহ-পত্নী হোৱাটো দুখদায়ক বুলি বুজাই তাক নিৰুৎসাহিত কৰিলে। তাৰ পাছত শূৰ্পণখা লক্ষ্মণৰ ওচৰলৈ যায়। বাক্‌চতুৰ লক্ষ্মণে ব্যংগ আৰু উলটা প্ৰস্তাৱ (দাস-স্বামীৰ উলটা ধাৰণা) ব্যৱহাৰ কৰি তাৰ আগ্ৰহ আঁতৰাবলৈ চেষ্টা কৰে। সেই ঠাট্টাক সঁচা বুলি ভাবি শূৰ্পণখা পুনৰ ৰামৰ ওচৰলৈ আহে আৰু কামনা-ঈৰ্ষাত সীতাক অপমান কৰি সীতা দেৱীৰ ওপৰত আঘাত কৰিবলৈ উদ্যত হয়। শ্ৰী ৰামে তাক মাজতে ৰোধ কৰে আৰু লক্ষ্মণক ক’লে—নিষ্ঠুৰ, অসভ্য লোকৰ সৈতে প্ৰাণ-সংকটত ঠাট্টা কৰা অনুচিত। তাৰ পাছত সীতা-ৰক্ষাৰ বাবে আৰু ভয়-নিবাৰণৰ দণ্ডস্বৰূপে লক্ষ্মণে তৰোৱালেৰে তাৰ নাক আৰু কাণ কাটি দিয়ে। ৰক্তাক্ত শূৰ্পণখা বনলৈ পলাই যায় আৰু জনস্থানত ভ্ৰাতা খৰক সকলো ক’লে, যাৰ ফলত সংগঠিত প্ৰতিশোধৰ সূচনা হয়।

Shlokas

Verse 1

ततश्शूर्पणखां रामः कामपाशावपाशिताम्।स्वच्छया श्लक्ष्णया वाचा स्मितपूर्वमथाब्रवीत्।।।।

তাৰ পাছত কামপাশে দৃঢ়ভাৱে বাঁধ খোৱা শূৰ্পণখাক দেখি, শ্ৰীৰামে স্নিগ্ধ হাসিসহ স্বচ্ছ আৰু মসৃণ বাণীৰে তাইক ক’লে।

Verse 2

कृतदारोऽस्मि भवति भार्येयं दयिता मम।त्वद्विधानां तु नारीणां सुदुःखा ससपत्नता।।।।

“দেৱী, মই ইতিমধ্যে কৃতদাৰ; এইগৰাকী মোৰ প্ৰিয় পত্নী। তোমাৰ দৰে নাৰীৰ বাবে সসপত্নতা—সৌতণ হোৱা—নিশ্চয়েই মহাদুঃখদ।”

Verse 3

अनुजस्त्वेष मे भ्राता शीलवान्प्रियदर्शनः।श्रीमानकृतदारश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान्।।।।

“এইজন মোৰ অনুজ ভ্ৰাতা—লক্ষ্মণ নাম; শীলৱান, দৰ্শনে প্ৰিয়, শ্ৰীমান আৰু পৰাক্ৰমশালী; আৰু সি এতিয়াও অবিবাহিত।”

Verse 4

अपूर्वी भार्यया चार्थी तरुणः प्रियदर्शनः।अनुरूपश्च ते भर्ता रूपस्यास्य भविष्यति।।।।

“সি পত্নীসহ নহয়; পত্নী লাভৰ ইচ্ছা ৰাখে। সি যুৱক আৰু সুদৰ্শন। তোৰ আৰু তোৰ ৰূপৰ উপযুক্ত স্বামী সিয়েই নিশ্চয় হ’ব।”

Verse 5

एनं भज विशालाक्षि भर्तारं भ्रातरं मम।असपत्ना वरारोहे मेरुमर्कप्रभा यथा।।।।

“হে বিশালাক্ষি, হে বৰাৰোহে—মোৰ ভ্ৰাতাক স্বামী ৰূপে গ্ৰহণ কৰ। সপত্নী নথাকিলে তই মেরু পৰ্বতৰ ওপৰত সূৰ্যপ্ৰভাৰ দৰে দীপ্তিময় হৈ শোভা পাবি।”

Verse 6

इति रामेण सा प्रोक्ता राक्षसी काममोहिता।विसृज्य रामं सहसा ततो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।

ৰামে এইদৰে কোৱা শুনি, কাম-মোহে বিভ্ৰান্ত ৰাক্ষসীজনীয়ে হঠাতে ৰামক এৰি দিলে আৰু তাৰ পাছত লক্ষ্মণক ক’লে।

Verse 7

अस्य रूपस्य ते युक्ता भार्याहं वरवर्णिनी।मया सह सुखं सर्वान्दण्डकान्विचरिष्यसि।।।।

তোমাৰ এই ৰূপৰ উপযুক্ত মই—সুন্দৰ বৰ্ণৰ নাৰী—তোমাৰ পত্নী হ’বলৈ যোগ্য। মোৰ সৈতে তুমি সুখেৰে সমগ্ৰ দণ্ডকাৰণ্যত বিচৰণ কৰিবা।

Verse 8

एवमुक्तस्तु सौमित्री राक्षस्या वाक्यकोविदः।ततश्शूर्पणखीं स्मित्वा लक्ष्मणो युक्तमब्रवीत्।।।।

ৰাক্ষসীৰ এই কথাত সমিত্ৰানন্দন লক্ষ্মণ—বাক্যত নিপুণ—মৃদু হাঁহি মাৰি শূৰ্পণখাক উপযুক্ত উত্তৰ দিলে।

Verse 9

कथं दासस्य मे दासी भार्या भवितुमिच्छसि।सोऽहमार्येण परवान्भ्रात्रा कमलवर्णिनि।।।।

হে কমলবৰ্ণিনী! মই দাস, দাসৰো দাস—মোৰ পত্নী হ’বলৈ তুমি কেনেকৈ ইচ্ছা কৰিছা? কিয়নো মই মোৰ আৰ্য জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতাৰ অধীন।

Verse 10

समृद्धार्थस्य सिद्धार्था मुदितामलवर्णिनी।आर्यस्य त्वं विशालाक्षि भार्या भव यवीयसी।।।।

হে বিশালাক্ষি, নিৰ্মলবৰ্ণিনী! সমৃদ্ধাৰ্থ আৰু সিদ্ধাৰ্থ মোৰ আৰ্য স্বামীৰ তুমি কনিষ্ঠা পত্নী হোৱা; আৰু আনন্দেৰে সন্তুষ্ট, কৃতাৰ্থ হৈ বাস কৰা।

Verse 11

एनां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम्।भार्यां वृद्धां परित्यज्य त्वामेवैष भजिष्यति।।।।

এই বিকৃতৰূপা, অসতী, ভয়ংকৰী আৰু ঢিলা পেটৱালী বৃদ্ধা পত্নীক পৰিত্যাগ কৰি, সি কেৱল তোমাকেই বৰি তোমাকেই ভজিব।

Verse 12

को हि रूपमिदं श्रेष्ठं संत्यज्य वरवर्णिनि।मानुषीषु वरारोहे कुर्याद्भावं विचक्षणः।।।।

হে শ্ৰেষ্ঠ বৰ্ণৱতী, সুন্দৰ ৰূপিণী! তোমাৰ এই উত্তম সৌন্দৰ্য ত্যাগ কৰি কোন বিচক্ষণ পুৰুষে মানৱীসকলৰ মাজত আন কাৰোবাৰ প্ৰতি ভাৱ ৰাখিব?

Verse 13

इति सा लक्ष्मणेनोक्ता कराला निर्णतोदरी।मन्यते तद्वचस्तथ्यं परिहासाविचक्षणा।।।।

লক্ষ্মণে এনেদৰে কোৱাৰ পিছত, সেই ভয়ংকৰী আৰু ঢিলা পেটৱালী নাৰী—পৰিহাস চিনাক্ত কৰাত অদক্ষ—সেই বাক্যক সত্য বুলি ভাবিলে।

Verse 14

सा रामं पर्णशालायामुपविष्टं परन्तपम्।सीतया सह दुर्दर्षमब्रवीत्काममोहिता।।।।

কামমোহত মোহিত হৈ, পৰ্ণশালাত সীতাৰ সৈতে উপৱিষ্ট, শত্রুদমন আৰু দুৰ্ধর্ষ ৰামক তাই ক’লে।

Verse 15

एनां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम्।वृद्धां भार्यामवष्टभ्य मां न त्वं बहुमन्यसे।।।।

এই বিকৃতৰূপা, অসতী, ভয়ংকৰী, ঢিলা পেটৱালী আৰু বৃদ্ধা পত্নীক আঁকোৱালি ধৰি, তুমি মোক বেছি মান্য নকৰা।

Verse 16

अद्येमां भक्षयिष्यामि पश्यतस्तव मानुषीम्।त्वया सह चरिष्यामि निस्सपत्ना यथासुखम्।।।।

“তুমি চাই থাকোঁতেই, আজি মই এই মানৱী নাৰীক ভক্ষণ কৰিম; তাৰ পাছত নিঃসপত্না হৈ, তোমাৰ সৈতে যথাসুখে বিচৰণ কৰিম।”

Verse 17

इत्युक्त्वा मृगशाबाक्षीमलातसदृशेक्षणा।अभ्यधावत्सुसङ्कृद्धा महोल्कां रोहिणीमिव।।।।

এইদৰে কৈ, মৃগশাৱকৰ দৰে চকু থকা—অঙ্গাৰৰ দৰে দহি উঠা দৃষ্টিযুক্ত সেই অতি ক্ৰুদ্ধা—মহা উল্কা যেন ৰোহিণীৰ দিশে ধাৱিত হয়, তেনেদৰে সীতাৰ ওপৰত ধাৱিত হ’ল।

Verse 18

तां मृत्युपाशप्रतिमामापतन्तीं महाबलः।निगृह्य रामः कुपित स्ततो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।

মহাবলী ৰাম ক্ৰোধিত হৈ, মৃত্যুৰ পাশৰ দৰে ধাৱি অহা তাক ধৰি নিবাৰিলে; তাৰ পাছত লক্ষ্মণক ক’লে।

Verse 19

क्रूरैरनार्यै स्सौमित्रे परिहासः कथञ्चन।न कार्यः पश्यवैदेहीं कथञ्चित्सौम्य जीवतीम्।।।।

“সৌমিত্ৰে, ক্ৰূৰ আৰু অনাৰ্য লোকৰ সৈতে কেতিয়াও পৰিহাস কৰা উচিত নহয়। চোৱা—বৈদেহী কেনেবাকৈ ৰক্ষা পাইছে আৰু এতিয়াও জীৱিত আছে।”

Verse 20

इमां विरूपामसतीमतिमत्तां महोदरीम्।राक्षसीं पुरुषव्याघ्र विरूपयितुमर्हसि।।।।

হে পুৰুষসিংহ লক্ষ্মণ! তুমি এই কুৎসিত, অসতী, কামোন্মত্ত আৰু লম্বোদৰী ৰাক্ষসীৰ অংগক্ষত কৰি তাইক বিৰূপ কৰা উচিত।

Verse 21

इत्युक्तो लक्ष्मणस्तस्याः क्रुद्धो रामस्य पार्श्वतः।उद्धृत्य खङ्गं चिच्छेद कर्णनासं महाबलः।।।।

শ্ৰীৰামৰ এই আদেশ পাই মহাবলী লক্ষ্মণে ক্ৰোধত জ্বলি উঠি ৰামৰ কাষতে থিয় হৈ তৰোৱাল উলিয়াই তাইৰ নাক আৰু কাণ কাটি পেলালে।

Verse 22

निकृत्तकर्णनासा तु विस्वरं सा विनद्य च।यथागतं प्रदुद्राव घोरा शूर्पणखा वनम्।।।।

নাক আৰু কাণ কটা যোৱাত সেই ভয়ংকৰ শূৰ্পণখাই বিকট চিঞৰ মাৰি যি পথেৰে আহিছিল, সেই পথেৰেই বনলৈ পলাই গ’ল।

Verse 23

सा विरूपा महाघोरा राक्षसी शोणितोक्षिता।ननाद विविधान्नादान्यथा प्रावृषि तोयदः।।।।

সেই বিৰূপা, অতি ভয়ংকৰ ৰাক্ষসীয়ে তেজত লুতুৰি-পুতুৰি হৈ বৰ্ষাকালৰ মেঘৰ দৰে নানা ধৰণৰ গৰ্জন কৰি চিঞৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 24

सा विक्षरन्ती रुधिरं बहुधा घोरदर्शना।प्रगृह्य बाहू गर्जन्ती प्रविवेश महावनम्।।।।

ধাৰাসাৰে তেজ বৈ থকা, দেখিবলৈ ভয়ংকৰ সেই ৰাক্ষসীয়ে হাত দুখন ওপৰলৈ তুলি গৰ্জন কৰি গভীৰ অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 25

ततस्तु सा राक्षससङ्घसंवृतं खरं जनस्थानगतं विरूपिता।उपेत्य तं भ्रातरमुग्रदर्शनं पपात भूमौ गगनाद्यथाऽशनिः।।।।

তাৰ পাছত বিকৃতা হোৱা সি, ৰাক্ষসসঙ্ঘেৰে আৱৃত জনস্থানবাসী উগ্ৰদৰ্শন খৰ নামৰ ভ্ৰাতৃৰ ওচৰলৈ গৈ, আকাশৰ পৰা পৰি অহা বজ্ৰৰ দৰে ভূমিত ঢলি পৰিল।

Verse 26

ततस्सभार्यं भयमोहमूर्छिता सलक्ष्मणं राघवमागतं वनम्।विरूपणं चात्मनि शोणितोक्षिता शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा।।।।

তাৰ পাছত ভয়-মোহেৰে মূৰ্ছিতা, ৰক্তেৰে সিক্ত খৰৰ ভগিনীয়ে খৰক সকলো কথা জনালে—ৰাঘৱে পত্নীসহ আৰু লক্ষ্মণসহ বনলৈ আহিছে, আৰু সি নিজে কেনেকৈ বিকৃতা কৰা হ’ল।

Frequently Asked Questions

The chapter tests proportional response and protective duty: when Śūrpaṇakhā shifts from solicitation to attempted harm against Sītā, Rāma restrains the threat and authorizes a deterrent punishment (disfigurement) to prevent immediate danger and signal boundary enforcement.

Speech has moral weight: Lakṣmaṇa’s mockery demonstrates how irony can misfire with malicious actors, while Rāma’s correction (3.18.19) teaches that humor toward the cruel is imprudent when it obscures risk to life and dharma.

The parṇaśālā (forest hermitage hut) situates the domestic-in-exile setting; Janasthāna anchors the rākṣasa political-military presence under Khara; Daṇḍaka provides the broader cultural landscape of ascetic forest life and contested security.

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App