Adhyaya 2
Primordial Creation: From Brahman to the Cosmic Egg
এই অধ্যায়ত সূত মুনিয়ে আদিসৃষ্টিৰ বৰ্ণনা দিব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে, যাতে শাশ্বত পৰম আত্মা-স্বরূপক বুজা যায়। প্ৰলয়ৰ পিছত কেৱল একমাত্ৰ জ্যোতি—ব্ৰহ্মন—অবশিষ্ট থাকে। তাৰপিছত সাঙ্ক্য-সদৃশ ক্ৰমে প্ৰধান উদ্ভৱ হয়, তাৰ পৰা মহৎ (গুণ অনুসাৰে ত্ৰিবিধ), আৰু তাৰপিছত অহংকাৰৰ তিনিটা ভেদ প্ৰকাশ পায়। তামস ধাৰাৰ পৰা তন্মাত্ৰা আৰু পঞ্চ মহাভূত ক্ৰমে উদ্ভূত হয়; প্ৰতিটো পৰৱৰ্তী তত্ত্বে নতুন গুণ যোগ হয়—শব্দৰ পৰা গন্ধলৈ। ইন্দ্ৰিয়, কৰ্মেন্দ্ৰিয় আৰু মনৰ নাম-কাৰ্য বৰ্ণিত হয়, আৰু দেহধাৰী জীৱ সৃষ্টিৰ বাবে তত্ত্বসমূহৰ সংযোগ কিয় আৱশ্যক সেয়া ব্যাখ্যা কৰা হয়। শেষত এই সমবেত তত্ত্বসমূহে জলৰ ওপৰত মহা অণ্ড বা ব্ৰহ্মাণ্ড গঠন কৰে। সেই অণ্ডৰ ভিতৰত বিষ্ণুৱে ব্ৰহ্মা-ৰূপ ধৰি সৃষ্টি কৰে, কল্পসমূহত পালন কৰে, আৰু সময় হ’লে সংহাৰ কৰি জগতক নিজৰ ভিতৰত লীন কৰে—ৰক্ষা আৰু লয়ৰ উপযুক্ত ৰূপ ধাৰণ কৰি।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । आदिसर्गमहं तावत्कथयामि द्विजोत्तमाः । ज्ञायते येन भगवान्परमात्मा सनातनः
সূত উৱাচ: হে দ্বিজোত্তমসকল, মই এতিয়া আদিসৰ্গৰ বৰ্ণনা কৰিম; যাৰ জ্ঞানত সনাতন পৰমাত্মা ভগৱানক বুজা যায়।
Verse 2
इति श्रीपाद्मेमहापुराणेस्वर्गखंडेद्वितीयोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী পদ্ম মহাপুৰাণৰ স্বৰ্গখণ্ডত দ্বিতীয় অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 3
नित्यं निरंजनं शांतं निर्मलं नित्यनिर्मलम् । आनंदसागरंस्वच्छं यत्कांक्षंति मुमुक्षवः
নিত্য, নিৰঞ্জন, শান্ত, নিৰ্মল—চিৰনিৰ্মল; আনন্দৰ স্বচ্ছ সাগৰ—মুক্তি-কামনাৰে ভৰা মুমুক্ষুসকলে যাক সদায় আকাঙ্ক্ষা কৰে।
Verse 4
सर्वज्ञं ज्ञानरूपत्वादनंतमजमव्ययम् । अविनाशि सदास्वच्छमच्युतं व्यापकं महत्
সৰ্বজ্ঞ—কাৰণ তেঁওৰ স্বৰূপেই জ্ঞান—অনন্ত, অজ, অব্যয়; অবিনাশী, সদাস্বচ্ছ; অচ্যুত, সর্বব্যাপী, মহৎ পৰম তত্ত্ব।
Verse 5
सर्गकाले तु संप्राप्ते ज्ञात्वा तं ज्ञानरूपकम् । आत्मलीनं विकारं च तत्स्रष्टुमुपचक्रमे
যেতিয়া সৃষ্টিৰ সময় উপস্থিত হ’ল, চেতনাস্বৰূপ সেই তত্ত্বক আৰু আত্মাত লীন হৈ থকা সেই বিকাৰক জানি, তেতিয়া তেওঁ তাৰ সৃষ্টিৰ কাৰ্য আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 6
तस्मात्प्रधानमुद्भूतं ततश्चापि महानभूत् । सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान्
সেই মূল উৎসৰ পৰা প্ৰধান উদ্ভৱ হ’ল; আৰু তাৰ পৰা মহৎ (মহত্তত্ত্ব) প্ৰকাশ পালে। সেই মহৎ ত্ৰিধা—সাত্ত্বিক, ৰাজসিক আৰু তামসিক।
Verse 7
प्रधानेनावृतो ह्येव त्वचा बीजमिवावृतम् । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः
নিশ্চয়েই ই প্ৰধানৰ দ্বাৰা আৱৃত, যেন বীজ নিজৰ খোলাৰে আৱৃত থাকে। সেই প্ৰধানৰ পৰা অহংকাৰ ত্ৰিধা উদ্ভৱ হয়—বৈকাৰিক (সাত্ত্বিক), তৈজস (ৰাজসিক) আৰু ভূতাদি (তামসিক)।
Verse 8
त्रिविधोयमहंकारो महत्तत्वादजायत । यथा प्रधानेन महान्महता स तथा वृतः
মহত্তত্ত্বৰ পৰা এই ত্ৰিবিধ অহংকাৰ জন্মিল। আৰু যেনেকৈ মহৎ প্ৰধানৰ দ্বাৰা আৱৃত থাকে, তেনেকৈ এই (অহংকাৰ) মহত্তত্ত্বৰ দ্বাৰা আৱৃত।
Verse 9
भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकं ततः । ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दलक्षणम्
তাৰ পাছত ভূতাদি বিকাৰ গ্ৰহণ কৰি শব্দ-তন্মাত্ৰা উৎপন্ন কৰিলে। আৰু শব্দ-তন্মাত্ৰাৰ পৰা আকাশ সৃষ্টি কৰিলে, যাৰ লক্ষণ শব্দ।
Verse 10
शब्दमात्रं तथाकाशं भूतादिः सममावृणोत् । शब्दमात्रं तथाकाशं स्पर्शमात्रं ससर्ज ह
তেতিয়া ভূতাদিয়ে শব্দ-মাত্ৰ স্বৰূপ আকাশক সম্পূৰ্ণৰূপে আৱৰি ধৰিলে। আৰু সেই শব্দ-মাত্ৰ লক্ষণযুক্ত আকাশৰ পৰা স্পৰ্শ-তন্মাত্ৰা উৎপন্ন কৰিলে।
Verse 11
बलवानभवद्वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः । आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत्
তেতিয়া বায়ু বলৱান হ’ল; তাৰ লক্ষণ-গুণ বুলি ‘স্পৰ্শ’ক মানা হয়। আৰু আকাশ—যি কেৱল ‘শব্দ’মাত্ৰ—বায়ুৰ মাত্ৰ স্পৰ্শে যেন আৱৃত হ’ল।
Verse 12
ततो वायुविकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते
তাৰ পাছত বায়ু-তত্ত্ব বিকাৰিত হৈ কেৱল ‘ৰূপ’মাত্ৰ সৃষ্টি কৰিলে। বায়ুৰ পৰা ‘জ্যোতি’ (প্ৰকাশ) উৎপন্ন হয়; তাকেই ৰূপ-গুণ বুলি কোৱা হয়।
Verse 13
स्पर्शमात्रस्तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह
স্পৰ্শমাত্ৰ বায়ুৱে ‘ৰূপ’মাত্ৰক আৱৃত কৰিলে। আৰু অগ্নিও বিকাৰিত হৈ ‘ৰস’মাত্ৰ গুণ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 14
संभवंति ततोंभांसि रसमात्राणि तानि तु । रसमात्राणिचांभांसि रूपमात्रं समावृणोत्
তাৰ পৰা ‘অম্ভস’—জল—উৎপন্ন হ’ল, যিবোৰ কেৱল ‘ৰস’মাত্ৰ। আৰু সেই ৰসমাত্ৰ জল পুনৰ ‘ৰূপ’মাত্ৰ তত্ত্বক আৱৃত কৰিলে।
Verse 15
विकुर्वाणानिचांभांसिगंधमात्रंससर्जिरे । तस्माज्जाता मही चेयं सर्वभूतगुणाधिका
জল বিকাৰিত হ’লে তেতিয়া ‘গন্ধ’মাত্ৰ সৃষ্টি হয়। তাৰ পৰাই এই পৃথিৱী জন্মিল—সকলো ভূতৰ গুণে গুণান্বিতা, উৎকৃষ্টভাৱে অধিক।
Verse 16
ससंघातो यतस्तस्मात्तस्य गंधो गुणो मतः । तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रात्तेन तन्मात्रता स्मृता
ই এক সংঘাত (সমষ্টিৰে গঠিত) হোৱাৰ বাবে, তাৰ গুণ ‘গন্ধ’ বুলি মানা হয়। আৰু প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে, তাৰ তন্মাত্ৰাৰ পৰা ‘তন্মাত্ৰতা’ অৱস্থা স্মৰণীয় বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 17
तन्मात्राण्यविशेषाणि विशेषाः क्रमशो पराः । भूततन्मात्रसर्गोयमहंकारात्तु तामसात्
তন্মাত্ৰাসকল অবিশেষ (অভেদ) হয়; তাৰ পিছত ক্ৰমে ক্ৰমে বিশেষ ভেদসমূহ উদ্ভৱ হয়। ভূত আৰু তন্মাত্ৰাৰ এই সৃষ্টিধারা তামস অহংকাৰৰ পৰা প্ৰবাহিত হয়।
Verse 18
कीर्तितस्तु समासेन मुनिवर्यास्तपोधनाः । तैजसानींद्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश
এইদৰে সংক্ষেপে, হে তপোধন মুনিবৰ্যসকল, কোৱা হৈছে যে বৈকাৰিক (সাত্ত্বিক) তত্ত্বৰ পৰা উদ্ভূত দহজন দেৱতা তৈজস ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ অধিষ্ঠাতা।
Verse 19
एकादशं मनश्चात्र कीर्तितं तत्त्वचिंतकैः । ज्ञानेंद्रियाणि पंचात्र पंचकर्मेंद्रियाणि च
ইয়াত তত্ত্বচিন্তকসকলে মনক একাদশ তত্ত্ব বুলি ঘোষণা কৰিছে। আৰু ইয়াতেই আছে পাঁচ জ্ঞানেন্দ্ৰিয় আৰু পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয়ো।
Verse 20
तानि वक्ष्यामि तेषां च कर्माणि कुलपावनाः । श्रवणं त्वक्चक्षुर्जिह्वा नासिका चैव पंचमी
হে কুলপাৱনসকল, মই সেই ইন্দ্ৰিয়সমূহ আৰু সিহঁতৰ কৰ্ম ক’ম: শ্ৰৱণ, স্পৰ্শ (ত্বক), দৰ্শন (চক্ষু), ৰসাস্বাদ (জিহ্বা), আৰু পঞ্চম হিচাপে ঘ্ৰাণ (নাসিকা)।
Verse 21
शब्दादिज्ञानसिद्ध्यर्थं बुद्धियुक्तानि पंच वै । पायूपस्थं हस्तपादौ कीर्तिता वाक्चपंचमी
শব্দ আদি জ্ঞান সিদ্ধিৰ বাবে বুদ্ধিযুক্ত পাঁচ ইন্দ্ৰিয় কোৱা হৈছে—পায়ু, উপস্থ, হাত, পা; আৰু বাক্কেই পঞ্চম বুলি ঘোষিত।
Verse 22
विसर्गानंदनादानगत्युक्तिकर्मतत्स्मृतम् । आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा
ইয়াক পঞ্চবিধ কৰ্ম বুলি স্মৰণ কৰা হয়—বিসৰ্গ, আনন্দ, গ্ৰহণ, গতি আৰু উক্তি। আৰু আকাশ, বায়ু, তেজ, জল আৰু পৃথিৱীও উল্লেখিত।
Verse 23
शब्दादिभिर्गुणैर्विप्राः संयुक्ता उत्तरोत्तरैः । नानावीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते संहतिं विना
হে বিপ্ৰাসকল, ভূতসমূহ শব্দ আদি গুণে যুক্ত; উত্তৰোত্তৰ ক্ৰমে গুণসমূহ যোগ হয়। সেয়ে সিহঁতৰ শক্তি নানাবিধ আৰু পৃথক থাকে; অতএব সংহতি নোহোৱাকৈ এক সমগ্ৰতা নঘটে।
Verse 24
नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुमसमागत्य कृत्स्नशः । समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परमथाश्रयात्
সম্পূৰ্ণৰূপে পৃথক আৰু অসমাগতে থাকিলে সিহঁতে প্ৰজা সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰিলে। তেতিয়া সিহঁতে একেলগে আহি পৰস্পৰে সংযোগ কৰিলে আৰু পৰস্পৰ আশ্ৰয়ে স্থিত হ’ল।
Verse 25
एकसंघास्सलक्ष्याश्च संप्राप्यैक्यमशेषतः । पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च प्रधानानुग्रहेण च
এই সকলো এক সংঘ হৈ একে লক্ষণ ভাগ কৰি সম্পূৰ্ণ এক্য লাভ কৰে—কাৰণ ইহঁত পুৰুষৰ অধিষ্ঠানত আছে আৰু প্ৰধানৰ অনুগ্ৰহ-প্ৰেৰণাও আছে।
Verse 26
महदादयो विशेषांता अंडमुत्पादयंति ते । तत्क्रमेण विवृद्धं तु जलबुद्बुदवत्सदा
মহৎ আদি তত্ত্বসমূহৰ পৰা বিশেষ তত্ত্বলৈকে তেওঁলোকে ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ড উৎপন্ন কৰে; আৰু ক্ৰমে ক্ৰমে সি সদায় জলৰ ওপৰত বুদবুদৰ দৰে বৃদ্ধি পায়।
Verse 27
भूतेभ्योंडं महाप्राज्ञा वृद्धं तदुदकेशयम् । प्राकृतं ब्रह्मरूपस्य विष्णोः स्थानमनुत्तमम्
হে মহাপ্ৰাজ্ঞ! ভূতসমূহৰ পৰা অণ্ড উৎপন্ন হ’ল, পূৰ্ণবৃদ্ধ হৈ জলৰ ওপৰত অৱস্থিত; এই প্ৰাকৃত লোক ব্ৰহ্মাৰূপী বিষ্ণুৰ অনুত্তম ধাম।
Verse 28
तत्राव्यक्तस्वरूपोसौ विष्णुर्विश्वेश्वरः प्रभुः । ब्रह्मरूपं समास्थाय स्वयमेव व्यवस्थितः
তাত সেই অব্যক্ত-স্বরূপ বিশ্বেশ্বৰ প্ৰভু বিষ্ণু ব্ৰহ্মাৰূপ ধাৰণ কৰি, স্বয়ংই সেই পদত সুপ্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।
Verse 29
स्वेदजांडमभूत्तस्य जरायुश्च महीधराः । गर्भोदकं समुद्राश्च तस्याभून्महदात्मनः
সেই মহাদাত্মাৰ পৰা স্বেদজ অণ্ডসমূহ উৎপন্ন হ’ল; জৰায়ুৰ পৰা পৰ্বতসমূহ উঠিল, আৰু গৰ্ভোদকৰ পৰা সমুদ্ৰসমূহ হ’ল।
Verse 30
साद्रिद्वीपसमुद्राश्च सज्योतिर्लोकसंग्रहः । तस्मिन्नंडेभवत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्
পৰ্বত, দ্বীপ আৰু সমুদ্ৰসহ, লগতে জ্যোতিময় লোকসমূহৰ সমষ্টিসহ—সেই ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ডৰ ভিতৰত এই সকলো উদ্ভৱ হ’ল: দেৱ, অসুৰ আৰু মানুহৰ লোকসমূহ।
Verse 31
अनादिनिधनस्यैव विष्णोर्नाभेः समुत्थितम् । यत्पद्मं तद्धैममंडमभूच्छ्रीकेशवेच्छया
অনাদি-অনন্ত বিষ্ণুৰ নাভিৰ পৰা যি পদ্ম উদ্ভৱ হৈছিল, সেয়া শ্ৰী কেশৱৰ ইচ্ছাত সোণালী মণ্ডল হৈ পৰিল।
Verse 32
रजोगुणधरो देवः स्वयमेव हरिः परः । ब्रह्मरूपंसमास्थाय जगत्स्रष्टुं प्रवर्तते
পৰম হৰি নিজেই ৰজোগুণ ধৰি ব্ৰহ্মাৰ ৰূপ গ্ৰহণ কৰি জগত সৃষ্টিৰ কাৰ্যত প্ৰবৃত্ত হয়।
Verse 33
सृष्टं च पात्यनुयुगं यावत्कल्पविकल्पना । नारसिंहादिरूपेण रुद्ररुपेण संहरेत्
সৃষ্টি কৰি তেওঁ যুগে যুগে পালন কৰে, যেতিয়ালৈকে কল্প-চক্ৰ চলি থাকে; অন্তত নৰসিংহ আদি ৰূপে আৰু ৰুদ্ৰৰূপে প্ৰকাশ পাই সেয়া সংহাৰ কৰে।
Verse 34
सब्रह्मरूपं विसृजन्महात्मा जगत्समस्तं परिपातुमिच्छन् । रामादिरूपं स तु गृह्य याति बभूव रुद्रो जगदेतदत्तुम्
সেই মহাত্মাই ব্ৰহ্মাৰূপ বিস্তাৰ কৰি, সমগ্ৰ জগত ৰক্ষা কৰিব বিচাৰি, ৰাম আদি ৰূপ গ্ৰহণ কৰে; আৰু এই জগত ভক্ষণ কৰিবলৈ ৰুদ্ৰ হৈ পৰে।