Adhyaya 16
Brahmā’s Puṣkara Sacrifice: Kokāmukha Tīrtha, Varāha’s Aid, and the Arrival of Gāyatrī
এই অধ্যায়ত ভীষ্মে পুষ্কৰৰ তীৰ্থ-উৎপত্তি আৰু ব্ৰহ্মাৰ যজ্ঞৰ সম্পূৰ্ণ বিৱৰণ বিচাৰে—ঋত্বিক, ভাগ-বণ্টন, দ্ৰব্য, বেদী আৰু দক্ষিণা পৰ্যন্ত। পুলস্ত্য ঋষিয়ে প্ৰশ্নসমূহ গ্ৰহণ কৰি বৰ্ণনা কৰে যে যজ্ঞই সৃষ্টিৰ গাঁথনি: অগ্নি, বেদ, ঔষধি, প্ৰাণীসমূহ আৰু কাল-মাপ সকলো যজ্ঞ-ৰূপে স্থিত। তাৰ পাছত বিষ্ণু বৰাহ-ৰূপে কোকামুখ তীৰ্থৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ প্ৰকাশ পায়, ৰক্ষাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে আৰু বিশ্বত শান্তি স্থাপিত হয়; দেবতা আৰু নানা সত্তা সমবেত হয়। যজ্ঞৰ ঋত্বিক নিযুক্ত হয়—ভৃগু হোতৃ, পুলস্ত্য অধ্বৰ্যু, মৰীচি উদ্গাতৃ আৰু নাৰদ ব্ৰহ্মা (যজ্ঞ-নিয়ন্তা)। সাৱিত্ৰী দেৰী কৰাত ব্ৰহ্মাই ইন্দ্ৰক আন এগৰাকী পত্নী আনিবলৈ আদেশ দিয়ে; ইন্দ্ৰে এজনী অভীৰ/গোপী কন্যা আনে, যাক পিছত গায়ত্ৰী বুলি চিনা যায়। গন্ধৰ্ব-বিবাহে ব্ৰহ্মাই তেঁওক বিবাহ কৰি সহস্ৰ-যুগ যজ্ঞ আগবঢ়ায়।
Shlokas
Verse 1
भीष्म उवाच । यदेतत्कथितं ब्रह्मंस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कमलस्याभिपातेन तीर्थं जातं धरातले
ভীষ্মে ক’লে: “হে ব্ৰাহ্মণ, এই পবিত্ৰ তীৰ্থৰ মহিমাৰ উত্তম বৰ্ণনা কোৱা হ’ল। কমলৰ অৱতৰণে ধৰণীৰ পৃষ্ঠত এই তীৰ্থৰ উদ্ভৱ হ’ল।”
Verse 2
तत्रस्थेन भगवता विष्णुना शंकरेण च । यत्कृतं मुनिशार्दूल तत्सर्वं परिकीर्त्तय
হে মুনিশাৰ্দূল, তাত উপস্থিত ভগৱান বিষ্ণু আৰু শংকৰ (শিৱ) এ যি যি কৰিল, সেই সকলোখিনি সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰা।
Verse 3
कथं यज्ञो हि देवेन विभुना तत्र कारितः । के सदस्या ऋत्विजश्च ब्राह्मणाः के समागताः
তাত বিভু দেৱে যজ্ঞ কেনেকৈ কৰোৱালে? ক’ন ক’ন সদস্য় আছিল, ক’ন ক’ন ঋত্বিজ পুৰোহিত আছিল, আৰু কোন কোন ব্ৰাহ্মণ সমবেত হৈছিল?
Verse 4
के भागास्तस्य यज्ञस्य किं द्रव्यं का चदक्षिणा । का वेदी किं प्रमाणं च कृतं तत्र विरंचिना
সেই যজ্ঞৰ ভাগসমূহ কি আছিল? ক’ন দ্ৰব্য অৰ্পণ কৰা হৈছিল আৰু দক্ষিণা কি আছিল? বেদী কেনেকুৱা আছিল, তাৰ প্ৰমাণ (মাপ) কি আছিল, আৰু তাত বিরঞ্চি (ব্ৰহ্মা) এ কেনেকৈ ব্যৱস্থা কৰিলে?
Verse 5
यो याज्यः सर्वदेवानां वेदैः सर्वत्र पठ्यते । कं च काममभिध्यायन्वेधा यज्ञं चकार ह
যিজন সকলো দেৱতাৰ পূজনীয় আৰু যাঁৰ স্তৱন বেদত সৰ্বত্ৰ পঠিত হয়—সেই একেই কামনা মনত ধৰি স্ৰষ্টা ব্ৰহ্মাই নিশ্চয় যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 6
यथासौ देवदेवेशो ह्यजरश्चामरश्च ह । तथा चैवाक्षयः स्वर्गस्तस्य देवस्य दृश्यते
যেনেকৈ সেই দেৱদেৱেশ্বৰ অজন্মা আৰু অমৰ, তেনেকৈ সেই দেৱতাৰেই অক্ষয়, অবিনাশী স্বৰ্গ দেখা যায়।
Verse 7
अन्येषां चैव देवानां दत्तः स्वर्गो महात्मना । अग्निहोत्रार्थमुत्पन्ना वेदा ओषधयस्तथा
আন দেৱতাসকলকো সেই মহাত্মাই স্বৰ্গ দান কৰিলে; আৰু অগ্নিহোত্ৰৰ উদ্দেশ্যে বেদসমূহ আৰু ঔষধি-লতা-গছো উৎপন্ন হ’ল।
Verse 8
ये चान्ये पशवो भूमौ सर्वे ते यज्ञकारणात् । सृष्टा भगवतानेन इत्येषा वैदिकी श्रुतिः
আৰু পৃথিৱীত যিমান আন পশু আছে—সকলোকে যজ্ঞৰ কাৰণতেই ভগৱানে সৃষ্টি কৰিলে; এইয়েই বৈদিক শ্রুতিৰ উপদেশ।
Verse 9
तदत्र कौतुकं मह्यं श्रुत्वेदं तव भाषितम् । यं काममधिकृत्यैकं यत्फलं यां च भावनां
এতিয়া তোমাৰ কোৱা কথা শুনি মোৰ মনত এই কৌতূহল জাগিছে: সেই একেটা কামনাক আধাৰ কৰি—তাৰ ফল কি, আৰু কোন ধৰণৰ ভাবনা (ধ্যান) গ্ৰহণ কৰিব লাগে?
Verse 10
कृतश्चानेन वै यज्ञः सर्वं शंसितुमर्हसि । शतरूपा च या नारी सावित्री सा त्विहोच्यते
নিশ্চয়েই তেওঁৰ দ্বাৰা এই যজ্ঞ সম্পন্ন হৈছে; এতিয়া তুমি সকলো কথা বৰ্ণনা কৰা উচিত। আৰু যি নাৰী শতৰূপা—ইয়াত তাইকেই সাৱিত্ৰী বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 11
भार्या सा ब्रह्मणः प्रोक्ताः ऋषीणां जननी च सा । पुलस्त्याद्यान्मुनीन्सप्त दक्षाद्यांस्तु प्रजापतीन्
তাই ব্ৰহ্মাৰ পত্নী বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে, আৰু তাই ঋষিসকলৰ জননীও—পুলস্ত্য আদি সাত মুনি আৰু দক্ষ আদি প্ৰজাপতিসকলৰ।
Verse 12
स्वायंभुवादींश्च मनून्सावित्री समजीजनत् । धर्मपत्नीं तु तां ब्रह्मा पुत्रिणीं ब्रह्मणः प्रियः
সাৱিত্ৰীয়ে স্বায়ম্ভুৱ আদি মনুসকলক জন্ম দিলে। আৰু ব্ৰহ্মণৰ প্ৰিয় ব্ৰহ্মাই তাইক ধৰ্মপত্নী ৰূপে—যেন নিজৰেই কন্যা—গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 13
पतिव्रतां महाभागां सुव्रतां चारुहासिनीं । कथं सतीं परित्यज्य भार्यामन्यामविंदत
যি পতিব্ৰতা, মহাভাগা, সুৱ্ৰতা আৰু মধুৰ হাস্যযুক্ত সতী—তাইক ত্যাগ কৰি তেওঁ কেনেকৈ আন এগৰাকী নাৰীক পত্নী ৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে?
Verse 14
किं नाम्नी किं समाचारा कस्य सा तनया विभोः । क्व सा दृष्टा हि देवेन केन चास्य प्रदर्शिता
তাইৰ নাম কি, আৰু তাইৰ আচাৰ-ব্যৱহাৰ কেনেকুৱা? হে বিভো, তাই কাৰ কন্যা? দেৱে তাইক ক’ত দেখিলে, আৰু কোনে তেওঁক দেখুৱালে?
Verse 15
किं रूपा सा तु देवेशी दृष्टा चित्तविमोहिनी । यां तु दृष्ट्वा स देवेशः कामस्य वशमेयिवान्
সেই দেৱেশী কিৰূপা আছিল—দৰ্শনমাত্ৰে মন মোহিত কৰা—যাঁক দেখি দেৱলোকৰ অধিপতিও কামৰ বশত পৰিল?
Verse 16
वर्णतो रूपतश्चैव सावित्र्यास्त्वधिका मुने । या मोहितवती देवं सर्वलोकेश्वरं विभुम्
হে মুনি, বৰ্ণ আৰু ৰূপ দুয়োটাতেই সি সাবিত্ৰীকো অতিক্ৰম কৰিছিল; সেইয়েই সকলো লোকৰ ঈশ্বৰ, সর্বব্যাপী দেৱক মোহিত কৰিলে।
Verse 17
यथा गृहीतवान्देवो नारीं तां लोकसुंदरीं । यथा प्रवृत्तो यज्ञोसौ तथा सर्वं प्रकीर्तय
দেৱে কেনেকৈ সেই লোকসুন্দৰী নাৰীক গ্ৰহণ কৰিলে, আৰু সেই যজ্ঞ কেনেকৈ আগবাঢ়িল—সেই সকলো বিস্তাৰে কীৰ্তন কৰা।
Verse 18
तां दृष्ट्वा ब्रह्मणः पार्श्वे सावित्री किं चकार ह । सावित्र्यां तु तदा ब्रह्मा कां तु वृत्तिमवर्त्तत
ব্ৰহ্মাৰ কাষত তাক দেখি সাবিত্ৰীয়ে কি কৰিলে? আৰু সেই সময়ত সাবিত্ৰীৰ প্ৰতি ব্ৰহ্মাই কোন পথ অৱলম্বন কৰিলে?
Verse 19
सन्निधौ कानि वाक्यानि सावित्री ब्रह्मणा तदा । उक्ताप्युक्तवती भूयः सर्वं शंसितुमर्हसि
সেই সময় ব্ৰহ্মাৰ সন্নিধানত সাবিত্ৰীয়ে কি কি বাক্য ক’লে? আগতে কোৱা হলেও, অনুগ্ৰহ কৰি সকলো কথা পুনৰ বিস্তাৰে কোৱা উচিত।
Verse 20
किं कृतं तत्र युष्माभिः कोपो वाथ क्षमापि वा । यत्कृतं तत्र यद्दृष्टं यत्तवोक्तं मया त्विह
তাত তোমালোকে কি কৰিছিলা? সেয়া ক্ৰোধ নে ক্ষমা? তাত যি কৰা হ’ল, যি দেখা হ’ল, আৰু তুমি যি কৈছিলা—সেই সকলো ইয়াতে মোক কোৱা।
Verse 21
विस्तरेणेह सर्वाणि कर्माणि परमेष्ठिनः । श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण विधेर्यज्ञविधिं परं
ইয়াতে মই বিস্তাৰে—এটুও বাদ নেদি—পৰমেষ্ঠিন (ব্ৰহ্মা)ৰ সকলো কৰ্ম শুনিব খোজোঁ, আৰু বিশেষকৈ বিধি (ব্ৰহ্মা)ৰ যজ্ঞৰ পৰম বিধান।
Verse 22
कर्मणामानुपूर्व्यं च प्रारंभो होत्रमेव च । होतुर्भक्षो यथाऽचापि प्रथमा कस्य कारिता
কৰ্মসমূহৰ যথাক্ৰম অনুক্ৰম, সিহঁতৰ আৰম্ভণি, হোম-আহুতি নিজেই, আৰু হোতা পুৰোহিতৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত ভাগ—এই সকলো প্ৰথমে কোনে স্থাপন কৰিলে?
Verse 23
कथं च भगवान्विष्णुः साहाय्यं केन कीदृशं । अमरैर्वा कृतं यच्च तद्भवान्वक्तुमर्हति
আৰু ভগৱান বিষ্ণুৱে কেনেকৈ সহায় কৰিলে—কাৰ দ্বাৰা আৰু কেনে ধৰণে? আৰু অমৰ দেৱতাসকলে যি কৰিলে, সেয়াও আপুনি ক’বলৈ যোগ্য।
Verse 24
देवलोकं परित्यज्य कथं मर्त्यमुपागतः । गार्हपत्यं च विधिना अन्वाहार्यं च दक्षिणम्
দেৱলোক ত্যাগ কৰি আপুনি কেনেকৈ মৰ্ত্যলোকলৈ আহিল? আৰু বিধি অনুসাৰে গাৰ্হপত্য অগ্নি, অন্বাহাৰ্য (দক্ষিণ) অগ্নি, আৰু দক্ষিণ অগ্নি কেনেকৈ স্থাপন কৰিলে?
Verse 25
अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव तथा स्रुवम् । प्रोक्षणीयं स्रुचं चैव आवभृथ्यं तथैव च
তেওঁ আহৱনীয় পবিত্ৰ অগ্নি, বেদী আৰু স্ৰুৱ (লাডল) সাজিলে; তদুপৰি প্ৰোক্ষণীয় জল-পাত্ৰ, স্ৰুচ (আহুতি-চামুচ) আৰু অন্তিম শুদ্ধিকৰণ স্নান-কৰ্মও স্থাপন কৰিলে।
Verse 26
अग्नींस्त्रींश्च यथा चक्रे हव्यभागवहान्हि वै । हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि
যেনেকৈ তেওঁ ত্ৰিশটা অগ্নি সৃষ্টি কৰিলে—আহুতিৰ ভাগ বহনকাৰী—তেনেকৈ তেওঁ দেৱতাসকলক হব্যৰ ভোক্তা আৰু পিতৃসকলক কব্য (পিতৃ-আহুতি)ৰ ভোক্তা ৰূপে সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 27
भागार्थं यज्ञविधिना ये यज्ञा यज्ञकर्मणि । यूपान्समित्कुशं सोमं पवित्रं परिधीनपि
যজ্ঞকর্মত বিধি অনুসৰি ভাগ-প্ৰাপ্তিৰ উদ্দেশ্যে যি যজ্ঞসমূহ কৰা হয়, তাত যূপ (যজ্ঞস্তম্ভ), সমিধ কাঠি, কুশ ঘাঁহ, সোম, পবিত্ৰ (শুদ্ধিকৰণ ছাঁকনি) আৰু পৰিধি (ঘেৰনি কাঠি)ও অন্তৰ্ভুক্ত।
Verse 28
यज्ञियानि च द्रव्याणि यथा ब्रह्मा चकार ह । विबभ्राज पुरा यश्च पारमेष्ठ्येन कर्मणा
যেনেকৈ ব্ৰহ্মাই প্ৰাচীন কালে যজ্ঞীয় দ্ৰব্যসমূহ গঢ়ি তুলিছিল, তেনেকৈ তেওঁও পৰমেষ্ঠী সৃষ্টিকৰ্মৰ দ্বাৰা অতীত যুগত তেজস্বীভাৱে দীপ্ত হৈ উঠিছিল।
Verse 29
क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च । मुहूर्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरस्तथा
ক্ষণ, নিমেষ, কাষ্ঠা, কলা আৰু ত্ৰিকাল; তদুপৰি মুহূৰ্ত, তিথি, মাস, এক দিন আৰু সংৱৎসৰ (বছৰ)ও।
Verse 30
ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं पुरा । आयुः क्षेत्राण्यपचयं लक्षणं रूपसौष्ठवम्
ঋতু আৰু কালৰ যোগসমূহ, প্ৰাচীন ত্ৰিবিধ প্ৰমাণ; আয়ু, দেহৰ ক্ষেত্ৰ (অঙ্গ-তত্ত্ব), অপচয়, লক্ষণ আৰু ৰূপৰ সৌষ্ঠৱ।
Verse 31
त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः । त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो वर्णास्त्रयो गुणाः
তিন বৰ্ণ, তিন লোক আৰু ত্ৰৈবিদ্য (বেদৰ ত্ৰিবিধ জ্ঞান); তিন পবিত্ৰ অগ্নি। ত্ৰিকাল্য আৰু তিন কৰ্ম; তিন বৰ্ণ আৰু তিন গুণ।
Verse 32
सृष्टा लोकाः पराः स्रष्ट्रा ये चान्येनल्पचेतसा । या गतिर्धर्मयुक्तानां या गतिः पापकर्मणां
স্ৰষ্টাই উচ্চ লোকসমূহ সৃষ্টি কৰিলে, আৰু অল্পচেতস লোকৰ বাবে আন আন ৰাজ্যও। কোৱা—ধৰ্মযুক্তসকলৰ গতি কি, আৰু পাপকর্মীসকলৰ গতি কি?
Verse 33
चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता । चतुर्विद्यस्य यो वेत्ता चतुराश्रमसंश्रयः
সেই চাতুৰ্বৰ্ণ্যৰ উদ্ভৱকাৰী আৰু সেই চতুৰ্বৰ্ণ ধৰ্মৰ ৰক্ষক; তেওঁ চতুৰ্বিদ্যাৰ বেত্তা আৰু চতুৰাশ্ৰমৰ আশ্ৰয়।
Verse 34
यः परं श्रूयते ज्योतिर्यः परं श्रूयते तपः । यः परं परतः प्राह परं यः परमात्मवान्
যিজন পৰম জ্যোতি বুলি শ্ৰূয়তে, যিজন পৰম তপ বুলি শ্ৰূয়তে; যিজনে পৰমকো ‘পৰৰো পৰে’ বুলি ঘোষণা কৰে—সেইজনেই পৰমাত্মাৱান।
Verse 35
सेतुर्यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम् । वेद्यो यो वेदविदुषां यः प्रभुः प्रभवात्मनाम्
সেই জনাই লোকসমূহৰ সেতুবোৰৰ মাজত পৰম সেতু; শুদ্ধিকৰ কৰ্মসমূহৰ মাজত সৰ্বোচ্চ শুদ্ধিদায়ক; বেদবিদসকলৰ বাবে সত্যকৈ বেদ্য; আৰু প্ৰভুত্ব-প্ৰভৱ-স্বভাৱযুক্তসকলৰ প্ৰভু।
Verse 36
असुभूतश्च भूतानामग्निभूतोग्निवर्चसाम् । मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम्
সেই জনাই সকলো ভূতৰ প্ৰাণ-স্বরূপ হয়; দীপ্তিমানসকলৰ মাজত অগ্নি-স্বরূপ হয়। মানুহৰ মাজত মন-স্বরূপ, আৰু তপস্বীসকলৰ মাজত তপ (তপস্) নিজেই হয়।
Verse 37
विनयो नयवृत्तीनां तेजस्तेजस्विनामपि । इत्येतत्सर्वमखिलान्सृजन्लोकपितामहः
নয়মাৰ্গীসকলৰ আচৰণত বিনয়েই নীতি, আৰু তেজস্বীসকলৰ মাজতো তেজেই প্ৰকাশ পায়। এইদৰে সমগ্ৰ সকলো সৃষ্টি কৰি, লোকপিতামহ ব্ৰহ্মাই সত্ত্বসমূহক উৎপন্ন কৰিলে।
Verse 38
यज्ञाद्गतिं कामन्वैच्छत्कथं यज्ञे मतिः कृता । एष मे संशयो ब्रह्मन्नेष मे संशयः परः
যজ্ঞৰ পৰা লাভ হোৱা উচ্চ গতি কামনা কৰি, তেওঁৰ মতি যজ্ঞত কেনেকৈ স্থিৰ হ’ল? হে ব্ৰাহ্মণ, এইয়েই মোৰ সংশয়—নিশ্চয় এইয়েই মোৰ পৰম সংশয়।
Verse 39
आश्चर्यः परमो ब्रह्मा देवैर्दैत्यैश्च पठ्यते । कर्मणाश्चर्यभूतोपि तत्त्वतः स इहोच्यते
দেৱতা আৰু দৈত্য উভয়েই পৰম ব্ৰহ্মক ‘আশ্চৰ্য’ বুলি ঘোষণা কৰে। কৰ্মৰ দ্বাৰা তেওঁ আশ্চৰ্য যেন লাগিলেও, ইয়াত তেওঁৰ তত্ত্বগত সত্য স্বৰূপেই বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 40
पुलस्त्य उवाच । प्रश्नभारो महानेष त्वयोक्तो ब्रह्मणश्च यः । यथाशक्ति तु वक्ष्यामि श्रूयतां तत्परं यशः
পুলস্ত্য ক’লে: হে মুনি, তুমি ব্ৰহ্মা-বিষয়ক যি মহাভাৰ প্ৰশ্নৰ ভাৰ উত্থাপন কৰিলা, সেয়া অতি বৃহৎ। তথাপি মোৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে মই বৰ্ণনা কৰিম; সেই পৰম যশৰ উৎকৃষ্ট কীৰ্তিকথা শুনা।
Verse 41
सहस्रास्यं सहस्राक्षं सहस्रचरणं च यम् । सहस्रश्रवणं चैव सहस्रकरमव्ययम्
তাঁক সহস্ৰমুখ, সহস্ৰনয়ন আৰু সহস্ৰচৰণযুক্ত বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়; সহস্ৰশ্ৰৱণো আছে—সহস্ৰহস্তধাৰী, অবিনাশী।
Verse 42
सहस्रजिह्वं साहस्रं सहस्रपरमं प्रभुं । सहस्रदं सहस्रादिं सहस्रभुजमव्ययम्
মই সেই সার্বভৌম প্ৰভুক বন্দনা কৰোঁ—সহস্ৰজিহ্বাযুক্ত, সহস্ৰগুণ পৰাক্ৰমশালী; সহস্ৰৰো পৰে পৰম; সহস্ৰধন দানকাৰী; সহস্ৰৰ আদিস্ৰোত; সহস্ৰভুজধাৰী, অবিনাশী।
Verse 43
हवनं सवनं चैव हव्यं होतारमेव च । पात्राणि च पवित्राणि वेदीं दीक्षां चरुं स्रुवम्
হৱন, সৱন (সোম-পেষণ) আৰু হব্য; লগতে হোতা ঋত্বিক; পাত্ৰসমূহ আৰু পবিত্ৰকৰ উপায়; বেদী, দীক্ষা, চৰু (যজ্ঞান্ন) আৰু স্ৰুৱ (চামুচ)—এই সকলো বেদীয় যজ্ঞৰ অংগ।
Verse 44
स्रुक्सोममवभृच्चैव प्रोक्षणीं दक्षिणा धनम् । अद्ध्वर्युं सामगं विप्रं सदस्यान्सदनं सदः
তেওঁ স্ৰুক (ডাঙৰ চামুচ), সোম (কর্ম/অৰ্পণ) আৰু অৱভৃথ স্নান; প্ৰোক্ষণী (ছিটনি পাত্ৰ), দক্ষিণা (যজ্ঞদান) আৰু ধন; অধ্বৰ্যু ঋত্বিক, সামগ গায়ক-ঋত্বিক, বিদ্বান ব্ৰাহ্মণ; সদস্যান, সদন (যজ্ঞশালা) আৰু সদস (যজ্ঞসভা/সত্ৰ)—এই সকলোও সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 45
यूपं समित्कुशं दर्वी चमसोलूखलानि च । प्राग्वंशं यज्ञभूमिं च होतारं बन्धनं च यत्
যূপ (যজ্ঞস্তম্ভ), সমিধ আৰু কুশ-ঘাঁহ, দৰ্বী, চমস আৰু উখল-মুসল; পূৰ্ব দিশৰ বেষ্টনী, যজ্ঞভূমি, হোতা পুৰোহিত আৰু যি কোনো বন্ধন-ৰজ্জু আছে—
Verse 46
ह्रस्वान्यतिप्रमाणानि प्रमाणस्थावराणि च । प्रायश्चित्तानि वाजाश्च स्थंडिलानि कुशास्तथा
আৰু আছে সৰু কৰ্ম, অতিমাত্ৰা বিস্তৃত মাপ আৰু স্থিৰ মান-মাপ; প্ৰায়শ্চিত্ত কৰ্ম আৰু বাজ যজ্ঞ; তদুপৰি স্থণ্ডিল (যজ্ঞচৌক) আৰু কুশ-ব্যৱস্থাও।
Verse 47
मंत्रं यज्ञं च हवनं वह्निभागं भवं च यं । अग्रेभुजं होमभुजं शुभार्चिषमुदायुधं
সেইজনেই মন্ত্র, সেইজনেই যজ্ঞ, আৰু সেইজনেই হৱন-আহুতি; অগ্নিত অৰ্পিত ভাগ যিজনে গ্ৰহণ কৰে; যিজন ভৱ (শিৱ); যিজন অগ্ৰভোজী আৰু হোমভোজী—যাঁৰ শিখা শুভ, আৰু যিজন উত্তোলিত আয়ুধে সজ্জিত।
Verse 48
आहुर्वेदविदो विप्रा यो यज्ञः शाश्वतः प्रभुः । यां पृच्छसि महाराज पुण्यां दिव्यामिमां कथां
বেদবিদ ব্ৰাহ্মণসকলে কয় যে এই যজ্ঞই শাশ্বত, সর্বাধিপতি প্ৰভু। হে মহাৰাজ, তুমি যি পুণ্যময় দিৱ্য কাহিনী সুধিছা—
Verse 49
यदर्थं भगवान्ब्रह्मा भूमौ यज्ञमथाकरोत् । हितार्थं सुरमर्त्यानां लोकानां प्रभवाय च
যি উদ্দেশ্যে ভগৱান ব্ৰহ্মাই পৃথিৱীত যজ্ঞ কৰিছিল—দেৱ আৰু মৰ্ত্যসকলৰ মঙ্গলৰ বাবে, আৰু লোকসমূহৰ প্ৰকাশ (উৎপত্তি)ৰ বাবে।
Verse 50
ब्रह्माथ कपिलश्चैव परमेष्ठी तथैव च । देवाः सप्तर्षयश्चैव त्र्यंबकश्च महायशाः
ব্ৰহ্মা, কপিল আৰু পৰমেষ্ঠীও; দেৱসকল আৰু সপ্তৰ্ষিসকল; আৰু ত্ৰ্যম্বক (শিৱ)ো—মহাযশস্বী।
Verse 51
सनत्कुमारश्च महानुभावो मनुर्महात्मा भगवान्प्रजापतिः । पुराणदेवोथ तथा प्रचक्रे प्रदीप्तवैश्वानरतुल्यतेजाः
মহানুভাৱ সনৎকুমাৰ আৰু মহাত্মা মনু, ভগৱান প্ৰজাপতি—পুৰাতন দেৱসত্তা—তেতিয়া সেয়া প্ৰৱৰ্ত্তন কৰিলে, বৈশ্বানৰ অগ্নিৰ সমান অতুল তেজে দীপ্ত।
Verse 52
पुरा कमलजातस्य स्वपतस्तस्य कोटरे । पुष्करे यत्र संभूता देवा ऋषिगणास्तथा
প্ৰাচীন কালত, কমলজাত (ব্ৰহ্মা) সেই কমলৰ কোটৰত নিদ্ৰামগ্ন থাকোঁতে; পুষ্কৰত তেতিয়াই দেৱসকল আৰু ঋষিগণৰ সমূহ জন্মিল।
Verse 53
एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः । पुराणं कथ्यते यत्र वेदस्मृतिसुसंहितं
এইটো মহাত্মাৰ ‘পৌষ্কৰক’ নামে প্ৰাদুৰ্ভাৱ; ইয়াতেই বেদ আৰু স্মৃতিসমূহৰ সৈতে সুসংগত, সুসংহিত পুরাণ কোৱা হয়।
Verse 54
वराहस्तु श्रुतिमुखः प्रादुर्भूतो विरिंचिनः । सहायार्थं सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः
তেতিয়া বেদ-মুখী বৰাহে বিৰিঞ্চি (ব্ৰহ্মা)ৰ সন্মুখত প্ৰাদুৰ্ভাৱ কৰিলে। সহায়ৰ বাবে, দেৱশ্ৰেষ্ঠই বৰাহ-ৰূপ ধাৰণ কৰিলে।
Verse 55
विस्तीर्णं पुष्करे कृत्वा तीर्थं कोकामुखं हि तत् । वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुहस्तश्चितीमुखः
পুষ্কৰত ইয়াক বিস্তৃত কৰি, সেই তীৰ্থ নিশ্চিতভাৱে ‘কোকামুখ’ নামে পৰিচিত—যাৰ পদ হৈছে বেদ, দন্ত হৈছে যূপ (যজ্ঞস্তম্ভ), হস্ত হৈছে ক্ৰতু (যজ্ঞক্ৰিয়া), আৰু মুখ হৈছে চিতি (বেদী-অগ্নি)।
Verse 56
अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः । अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदांगः श्रुतिभूषणः
সেই দিৱ্য মহাতপা অগ্নিজিহ্বা, দৰ্ভ (কুশা) ঘাঁহেৰে ৰোমযুক্ত, ব্ৰহ্মাই যাৰ শিৰ; যাৰ দৃষ্টি অহোৰাত্ৰ—বেদৰ অঙ্গ, শ্ৰুতিৰ ভূষণ।
Verse 57
आज्यनासः स्रुवतुंडः सामघोषस्वनो महान् । सत्यधर्ममयः श्रीमान्कर्मविक्रमसत्कृतः
তেওঁ ‘আজ্যনাস’ (ঘৃত-নাস), ‘স্ৰুৱতুণ্ড’ (চামুচ-চঞ্চু), সামগানৰ মহা ধ্বনিত মহান; সত্য-ধৰ্মময়, শ্ৰীমান, আৰু কৰ্মবিক্ৰমৰ বাবে সৎকৃত।
Verse 58
प्रायश्चित्तनखो धीरः पशुजानुर्मखाकृतिः । उद्गात्रांत्रो होमलिंगो फलबीजमहौषधिः
তেওঁ ধীৰ আৰু স্থিৰ; তেওঁৰ নখ প্ৰায়শ্চিত্ত। তেওঁৰ হাঁটু যজ্ঞ-পশু; তেওঁৰ আকাৰেই মখ (যজ্ঞ)। তেওঁৰ অন্ত্ৰ উদ্গাতা; তেওঁৰ লিঙ্গ হোম; আৰু তেওঁ ফল-বীজত নিহিত মহৌষধি-শক্তি।
Verse 59
वाय्वंतरात्मा मंत्रास्थिरापस्फिक्सोमशोणितः । वेदस्कंधो हविर्गंधो हव्यकव्यातिवेगवान्
তেওঁ অন্তৰত চলমান প্ৰাণ-বায়ু (বায়ু) আৰু অন্তৰাত্মা; তেওঁ মন্ত্র, স্থিৰতা, আপঃ (জল), স্ফিক (কটিদেশ), সোম আৰু ৰক্ত। তেওঁ বেদৰ স্কন্ধ, হৱিৰ সুগন্ধ, আৰু দেৱলৈ হব্য আৰু পিতৃলৈ কব্য—দুয়ো বহনকাৰী অতি-দ্ৰুতশক্তিমান।
Verse 60
प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरर्चितः । दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो महान्
তেওঁৰ দেহ পূৰ্বমুখী আৰু তেজস্বী আছিল; নানা ধৰণৰ দীক্ষাৰে তেওঁ পূজিত হৈছিল। তেওঁৰ হৃদয় দক্ষিণাভিমুখী; যোগী ৰূপে তেওঁ মহামহান—যাৰ স্বৰূপেই যেন মহাসত্র-যজ্ঞ।
Verse 61
उपाकर्मेष्टिरुचिरः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः । छायापत्नीसहायो वै मणिशृंगमिवोच्छ्रितः
উপাকৰ্ম আৰু ইষ্টি-যজ্ঞে তেওঁ মনোমোহা; পবিত্ৰ প্ৰৱৰ্গ্য আৰু তাৰ আৱৰ্ত-অলংকাৰৰে ভূষিত। ছায়া-পত্নীৰ সহায়সহ, তেওঁ মণিময় শৃঙ্গৰ দৰে উচ্ছ্ৰিত হৈ উঠিল।
Verse 62
सर्वलोकहितात्मा यो दंष्ट्रयाभ्युज्जहारगाम् । ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः
যিজনৰ স্বভাৱেই সকলো লোকৰ হিত—তেওঁ দন্তেৰে পৃথিৱীক ওপৰলৈ তুলিলে। তাৰ পাছত পৃথিৱীধৰজনে পৃথিৱীক নিজ স্থানলৈ আনি পুনৰ স্থাপন কৰিলে।
Verse 63
ततो जगाम निर्वाणं पृथिवीधारणाद्धरिः । एवमादिवराहेण धृत्वा ब्रह्महितार्थिना
তাৰ পাছত পৃথিৱী ধাৰণ কৰি হৰিয়ে নিৰ্বাণ লাভ কৰিলে। এইদৰে আদিবৰাহে—ব্ৰহ্মাৰ হিত কামনা কৰি—পৃথিৱী ধৰি এই কাৰ্য সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 64
उद्धृता पुष्करे पृथ्वी सागरांबुगता पुरा । वृतः शमदमाभ्यां यो दिव्ये कोकामुखे स्थितः
পূৰ্বতে পৃথিৱী সাগৰৰ পানীত ডুব গৈছিল; পুষ্কৰত তাক উদ্ধাৰ কৰা হৈছিল। যিজনে দিব্য কোকামুখত অৱস্থান কৰে, শম-দমেৰে পৰিবেষ্টিত—তেওঁ পূজনীয়।
Verse 65
आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भिर्दैवतैः सह । रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसकिन्नरैः
আদিত্য, বসু, সাধ্য, মৰুত আৰু অন্যান্য দেৱগণৰ সৈতে; বিশ্বৰ সহায়ক ৰুদ্ৰসকলৰ সৈতে; আৰু যক্ষ, ৰাক্ষস আৰু কিন্নৰসকলৰ সৈতে।
Verse 66
दिग्भिर्विदिग्भिः पृथिवी नदीभिः सह सागरैः । चराचरगुरुः श्रीमान्ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः
দিশা আৰু বিদিশাসকলৰ সৈতে, পৃথিৱীৰ সৈতে, নদীসমূহ আৰু সাগৰসমূহৰ সৈতে—এই সকলো তাত উপস্থিত আছিল; আৰু শ্ৰীমান্ ব্ৰহ্মা, চল-অচল সকলো সত্তাৰ গুৰু, ব্ৰহ্মবিদসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ, তাত আছিল।
Verse 67
उवाच वचनं कोकामुखं तीर्थं त्वया विभो । पालनीयं सदा गोप्यं रक्षा कार्या मखे त्विह
তেওঁ এই বাক্য ক’লে: “হে প্ৰভু, কোকামুখ নামৰ এই তীৰ্থ তোমাৰ দ্বাৰা সদায় সংৰক্ষিত হওক; ই গোপনে ৰাখিবা আৰু ইয়াত যজ্ঞ চলোঁতে ইয়াৰ ৰক্ষা কৰিবা।”
Verse 68
एवं करिष्ये भगवंस्तदा ब्रह्माणमुक्तवान् । उवाच तं पुनर्ब्रह्मा विष्णुं देवं पुरः स्थितम्
তেতিয়া তেওঁ ব্ৰহ্মাক ক’লে: “হে ভগৱান, মই তেনেকৈয়ে কৰিম।” তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই সন্মুখত থিয় হৈ থকা দেৱ বিষ্ণুক পুনৰ সম্বোধন কৰিলে।
Verse 69
त्वं हि मे परमो देवस्त्वं हि मे परमो गुरुः । त्वं हि मे परमं धाम शक्रादीनां सुरोत्तम
তুমিয়েই মোৰ পৰম দেৱ; তুমিয়েই মোৰ পৰম গুৰু। তুমিয়েই মোৰ পৰম ধাম, মোৰ চূড়ান্ত আশ্ৰয়—হে সুৰোত্তম, শক্ৰ আদি সকলোতকৈও শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 70
उत्फुल्लामलपद्माक्ष शत्रुपक्ष क्षयावह । यथा यज्ञेन मे ध्वंसो दानवैश्च विधीयते
হে প্ৰফুল্ল নিৰ্মল পদ্মনয়ন, হে শত্রুপক্ষ-ক্ষয়কাৰী! যেনেকৈ এই যজ্ঞ আৰু দানৱসকলৰ দ্বাৰা মোৰ বিনাশ সাধিত হৈছে।
Verse 71
तथा त्वया विधातव्यं प्रणतस्य नमोस्तु ते । विष्णुरुवाच । भयं त्यजस्व देवेश क्षयं नेष्यामि दानवान्
তেনেকৈয়ে তুমি কৰিবা; যি প্ৰণাম কৰে, তাক তোমাৰ প্ৰতি নমস্কাৰ। বিষ্ণুৱে ক’লে: হে দেৱেশ্বৰ, ভয় ত্যাগ কৰা; মই দানৱসকলক বিনাশলৈ নি যাব।
Verse 72
ये चान्ते विघ्नकर्तारो यातुधानास्तथाऽसुराः । घातयिष्याम्यहं सर्वान्स्वस्ति तिष्ठ पितामह
আৰু যিসকলে অন্তত বিঘ্নকাৰী হয়—যাতুধান হওক বা অসুৰ—মই তেওঁলোক সকলোকে বধ কৰিম। হে পিতামহ, তুমি মঙ্গল আৰু নিৰাপত্তাত স্থিৰ থাকাঁ।
Verse 73
एवमुक्त्वा स्थितस्तत्र साहाय्येन कृतक्षणः । प्रववुश्च शिवा वाताः प्रसन्नाश्च दिशो दश
এইদৰে কৈ তেওঁ তাতেই স্থিৰ থাকিল, আৰু সহায়ত সেই ক্ষণ সুশৃঙ্খলভাৱে স্থাপিত হ’ল। শুভ বতাহ ব’বলৈ ধৰিলে, আৰু দহো দিশা প্ৰসন্ন আৰু নিৰ্মল হ’ল।
Verse 74
सुप्रभाणि च ज्योतींषि चंद्रं चक्रुः प्रदक्षिणम् । न विग्रहं ग्रहाश्चक्रुः प्रसेदुश्चापि सिंधवः
অতি দীপ্তিমান জ্যোতিসমূহ আৰু গ্ৰহসমূহে চন্দ্ৰক প্ৰদক্ষিণ কৰিলে। গ্ৰহসমূহে কোনো বিঘ্ন নকৰিলে, আৰু সিন্ধুসকলো শান্ত আৰু প্ৰসন্ন হ’ল।
Verse 75
नीरजस्का भूमिरासीत्सकला ह्लाददास्त्वपः । जग्मुः स्वमार्गं सरितो नापि चुक्षुभुरर्णवाः
পৃথিৱী সম্পূৰ্ণ ধূলিমুক্ত আছিল, আৰু জলসমূহ সম্পূৰ্ণ আনন্দদায়ক আছিল। নদীসমূহ নিজৰ যথোচিত পথেই বোৱাই গ’ল, আৰু সাগৰসমূহো কেতিয়াও উত্তাল নহ’ল।
Verse 76
आसन्शुभानींद्रियाणि नराणामंतरात्मनाम् । महर्षयो वीतशोका वेदानुच्चैरवाचयन्
মানুহৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহ শুভ হৈ উঠিল আৰু অন্তৰাত্মাৰ সৈতে অন্তৰ্মুখীভাৱে সুৰ মিলিল। মহর্ষিসকল শোকমুক্ত হৈ উচ্চস্বৰে বেদপাঠ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 77
यज्ञे तस्मिन्हविः पाके शिवा आसंश्च पावकाः । प्रवृत्तधर्मसद्वृत्ता लोका मुदितमानसाः
সেই যজ্ঞত, যেতিয়া হৱি ৰন্ধা হৈছিল, তেতিয়া অগ্নিসমূহ মঙ্গলময়ভাৱে জ্বলি উঠিছিল। ধৰ্মত প্ৰবৃত্ত আৰু সদাচাৰত স্থিত লোকসকল আনন্দিতচিত্ত আছিল।
Verse 78
विष्णोः सत्यप्रतिज्ञस्य श्रुत्वारिनिधना गिरः । ततो देवाः समायाता दानवा राक्षसैस्सह
সত্যপ্ৰতিজ্ঞ বিষ্ণুৰ অবিনাশী বাণী শুনি, তেতিয়া দেৱতাসকল সমবেত হ’ল—দানৱ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ সৈতে।
Verse 79
भूतप्रेतपिशाचाश्च सर्वे तत्रागताः क्रमात् । गंधर्वाप्सरसश्चैव नागा विद्याधरागणाः
তাৰ পাছত ক্ৰমে সকলো ভূত, প্ৰেত আৰু পিশাচ তাত উপস্থিত হ’ল। তদুপৰি গন্ধৰ্ব আৰু অপ্সৰাসসকল, লগতে নাগ আৰু বিদ্যাধৰগণো আহিল।
Verse 80
वानस्पत्याश्चौषधयो यच्चेहेद्यच्च नेहति । ब्रह्मादेशान्मारुतेन आनीताः सर्वतो दिशः
বনস্পতি আৰু ঔষধি—যি চলে আৰু যি নচলে—ব্ৰহ্মাৰ আদেশত বায়ুৱে সকলো দিশৰ পৰা আনি উপস্থিত কৰিলে।
Verse 81
यज्ञपर्वतमासाद्य दक्षिणामभितोदिशम् । सुरा उत्तरतः सर्वे मर्यादापर्वते स्थिताः
যজ্ঞ পৰ্বতত উপনীত হৈ দক্ষিণ দিশৰ চাৰিওফালে বিস্তৃত অঞ্চল স্পৰ্শ কৰি, সকলো দেৱতা উত্তৰত মৰ্যাদা পৰ্বতত অৱস্থান কৰিলে।
Verse 82
गंधर्वाप्सरसश्चैव मुनयो वेदपारगाः । पश्चिमां दिशमास्थाय स्थितास्तत्र महाक्रतौ
সেই মহাক্ৰতুত গন্ধৰ্ব আৰু অপ্সৰাসসকল, লগতে বেদপাৰগ মুনিসকল, পশ্চিম দিশ গ্ৰহণ কৰি তাত অৱস্থান কৰিলে।
Verse 83
सर्वे देवनिकायाश्च दानवाश्चासुरागणाः । अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा सुप्रीतास्ते परस्परम्
দেৱনিকায়সমূহ, দানৱ আৰু অসুৰগণ—অমৰ্ষ পিঠিত পেলাই—একে-আনন্দে পৰস্পৰে সন্তুষ্ট হ’ল।
Verse 84
ऋषीन्पर्यचरन्सर्वे शुश्रूषन्ब्राह्मणांस्तथा । ऋषयो ब्रह्मर्षयश्च द्विजा देवर्षयस्तथा
সকলোয়ে ঋষিসকলৰ পৰিচৰ্যা কৰিলে আৰু তদ্ৰূপে ব্ৰাহ্মণসকলৰো শুশ্ৰূষা কৰিলে—ঋষি, ব্ৰহ্মঋষি, দ্বিজ আৰু দেৱঋষিসকলসহ।
Verse 85
राजर्षयो मुख्यतमास्समायाताः समंततः । कतमश्च सुरोप्यत्र क्रतौ याज्यो भविष्यति
সকলো দিশৰ পৰা প্ৰধান ৰাজর্ষিসকল সমবেত হৈছে। এই যজ্ঞত ইয়াত কোন দেবতা যাজ্য হৈ হৱিৰ ভাগ গ্ৰহণ কৰিব?
Verse 86
पशवः पक्षिणश्चैव तत्र याता दिदृक्षवः । ब्राह्मणा भोक्तुकामाश्च सर्वे वर्णानुपूर्वशः
পশু-পক্ষীসকলেও তাক চাবলৈ আগ্ৰহী হৈ তাত উপস্থিত হ’ল। আৰু ব্ৰাহ্মণসকল ভোজন-ভাগ গ্ৰহণৰ ইচ্ছাৰে, বৰ্ণানুক্ৰমে সকলোৱে আহিল।
Verse 87
स्वयं च वरुणो रत्नं दक्षश्चान्नं स्वयं ददौ । आगत्यवरुणोलोकात्पक्वंचान्नंस्वतोपचत्
বৰুণে নিজে ৰত্ন দান কৰিলে আৰু দক্ষে নিজে অন্ন যোগান ধৰিলে। বৰুণলোকৰ পৰা আহি তেওঁ নিজ হাতে অন্ন ৰান্ধি সম্পূৰ্ণ পকাই তুলিলে।
Verse 88
वायुर्भक्षविकारांश्च रसपाची दिवाकरः । अन्नपाचनकृत्सोमो मतिदाता बृहस्पतिः
বায়ুৱে ভক্ষ্যৰ বিকাৰসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে; দিবাকৰ সূৰ্যই ৰসসমূহ পচাই পৰিপক্ব কৰে। সোমে অন্নপাচন ঘটায়, আৰু বৃহস্পতিয়ে মতি দান কৰে।
Verse 89
धनदानं धनाध्यक्षो वस्त्राणि विविधानि च । सरस्वती नदाध्यक्षो गंगादेवी सनर्मदा
ধনদ (কুবেৰ) ধনৰ অধিপতি আৰু ধনদানৰ কৰ্তা; লগতে নানাবিধ বস্ত্ৰৰো অধিষ্ঠাতা। সৰস্বতী নদীসমূহৰ অগ্ৰগণ্য; আৰু গঙ্গাদেৱী নর্মদাসহ প্ৰশংসিত।
Verse 90
याश्चान्याः सरितः पुण्याः कूपाश्चैव जलाशयाः । पल्वलानि तटाकानि कुंडानि विविधानि च
আৰু আন আন পবিত্ৰ নদীসমূহ, কূপ আৰু জলাশয়সমূহ—দলদল, পুখুৰী, তটাক আৰু নানা প্ৰকাৰৰ স্নান-কুণ্ডো।
Verse 91
प्रस्रवाणि च मुख्यानि देवखातान्यनेकशः । जलाशयानि सर्वाणि समुद्राः सप्तसंख्यकाः
মুখ্য পৰ্বত-প্ৰস্ৰৱণসমূহো আছে আৰু দেব-নির্মিত বহু জলধাৰা; সকলো প্ৰকাৰৰ জলাশয় বিদ্যমান, আৰু সমুদ্ৰ সাতটা বুলি গণ্য।
Verse 92
लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समम् । सप्तलोकाः सपातालाः सप्तद्वीपाः सपत्तनाः
লৱণ, ইক্ষুৰস, সুৰা, ঘৃত, দধি, দুগ্ধ আৰু মিঠা জলৰ সমুদ্ৰসমূহৰ সৈতে—সপ্ত লোক পাটালসহ, আৰু সপ্ত দ্বীপ নগৰসমূহসহ বিদ্যমান।
Verse 93
वृक्षा वल्ल्यः सतृणानि शाकानि च फलानि च । पृथिवीवायुराकाशमापोज्योतिश्च पंचमम्
গছ, লতা, তৃণ-ঘাঁহ, শাক-ঔষধি আৰু ফল; তদ্ৰূপে পৃথিৱী, বায়ু, আকাশ, আপ (জল), আৰু পঞ্চম তেজ/অগ্নি।
Verse 94
सविग्रहाणि भूतानि धर्मशास्त्राणि यानि च । वेदभाष्याणि सूत्राणि ब्रह्मणा निर्मितं च यत्
সকলো দেহধাৰী জীৱ, ধৰ্মশাস্ত্ৰসমূহো, বেদৰ ভাষ্য আৰু সূত্ৰসমূহ—ব্ৰহ্মাই যি যি সৃষ্টি কৰিছে, সেই সকলো ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত।
Verse 95
अमूर्तं मूर्तमत्यन्तं मूर्तदृश्यं तथाखिलम् । एवं कृते तथास्मिंस्तु यज्ञे पैतामहे तदा
তেতিয়া ব্ৰহ্মাৰ পৈতামহ যজ্ঞত, এইদৰে সকলো ব্যৱস্থা সম্পন্ন হোৱাত—যি নিৰাকাৰ, তথাপি সাকাৰ; অতি মূৰ্ত; মূৰ্ত ৰূপে দৰ্শনীয়; আৰু সমগ্ৰ প্ৰকাশ—সেই সকলো বোধগম্য হ’ল।
Verse 96
देवानां संनिधौ तत्र ऋषिभिश्च समागमे । ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे स्थितो विष्णुः सनातनः
তাত দেবতাসকলৰ সন্নিধানত আৰু ঋষিসকলৰ সমাবেশত, ব্ৰহ্মাৰ দক্ষিণ পাৰ্শ্বত সনাতন বিষ্ণু স্থিত আছিল।
Verse 97
वामपार्श्वे स्थितो रुद्रः पिनाकी वरदः प्रभुः । ऋत्विजां चापि वरणं कृतं तत्र महात्मना
বাম পাৰ্শ্বত ৰুদ্ৰ স্থিত আছিল—পিনাকধাৰী, বৰদাতা, কৃপাময় প্ৰভু। তাতেই মহাত্মাই ঋত্বিজসকলকো নিৰ্বাচন কৰি নিযুক্ত কৰিলে।
Verse 98
भृगुर्होतावृतस्तत्र पुलस्त्योध्वर्य्युसत्तमः । तत्रोद्गाता मरीचिस्तु ब्रह्मा वै नारदः कृतः
তাত ভৃগুক হোতা ৰূপে বাছনি কৰা হ’ল, আৰু পুলস্ত্যক অধ্বৰ্যুসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ ৰূপে। তাত মৰীচি উদ্গাতা আছিল, আৰু নাৰদক ব্ৰহ্মা (যজ্ঞ-নিয়ন্ত্ৰক পুৰোহিত) ৰূপে নিযুক্ত কৰা হ’ল।
Verse 99
सनत्कुमारादयो ये सदस्यास्तत्र ते भवन् । प्रजापतयो दक्षाद्या वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः
তাত সনৎকুমাৰ আদি কৰি বহু সদস্য উপস্থিত আছিল; আৰু দক্ষ আদি প্ৰজাপতিসকলো আছিল; লগতে ব্ৰাহ্মণৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা বৰ্ণসমূহো উপস্থিত আছিল।
Verse 100
ब्रह्मणश्च समीपे तु कृता ऋत्विग्विकल्पना । वस्त्रैराभरणैर्युक्ताः कृता वैश्रवणेन ते
ব্ৰহ্মাৰ সন্নিধানত ঋত্বিজসকলৰ ব্যৱস্থা আৰু নিৰ্বাচন কৰা হ’ল; আৰু বৈশ্ৰৱণ (কুবেৰ) তেওঁলোকক বস্ত্ৰ-অলংকাৰসহ নিযুক্ত কৰিলে।
Verse 101
अंगुलीयैः सकटकैर्मकुटैर्भूषिता द्विजाः । चत्वारो द्वौ दशान्ये च त षोडशर्त्विजः
দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ) সকল আঙুঠি, কুণ্ডল আৰু মুকুটেৰে ভূষিত আছিল; চাৰি, দুটা আৰু আন দহ—এইদৰে তেওঁলোক ষোলোজন ঋত্বিজ হ’ল।
Verse 102
ब्रह्मणा पूजिताः सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् । अनुग्राह्यो भवद्भिस्तु सर्वैरस्मिन्क्रताविह
ব্ৰহ্মাই আপোনালোক সকলোকে প্ৰণিপাতক আগত ৰাখি সন্মানিত কৰিছে; এতিয়া এই যজ্ঞত আপোনালোক সকলোৱে একেলগে তেওঁৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ কৰক।
Verse 103
पत्नी ममैषा सावित्री यूयं मे शरणंद्विजाः । विश्वकर्माणमाहूय ब्रह्मणः शीर्षमुंडनं
“এই সাৱিত্ৰী মোৰ পত্নী, আৰু হে দ্বিজসকল, আপোনালোকেই মোৰ শৰণ। বিশ্বকৰ্মাক আহ্বান কৰি ব্ৰহ্মাৰ মূৰৰ মুণ্ডন কৰাওক।”
Verse 104
यज्ञे तु विहितं तस्य कारितं द्विजसत्तमैः । आतसेयानि वस्त्राणि दंपत्यर्थे तथा द्विजैः
যজ্ঞত তেওঁৰ বাবে যি বিধান আছিল, সেয়া দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকলে যথাবিধি সম্পন্ন কৰিলে। আৰু দম্পতীৰ মঙ্গলাৰ্থে ব্ৰাহ্মণসকলে আতসীয়া (লিনেন) বস্ত্ৰো যোগাড় কৰিলে।
Verse 105
ब्रह्मघोषेण ते विप्रा नादयानास्त्रिविष्टपम् । पालयंतो जगच्चेदं क्षत्रियाः सायुधाः स्थिताः
সেই ব্ৰাহ্মণসকলে বেদ-ঘোষ, ‘ব্ৰহ্ম-নাদ’ ধ্বনিত কৰি ত্ৰিৱিষ্টপ (স্বৰ্গ) পৰ্যন্ত কঁপাই তুলিলে; আৰু ক্ষত্ৰিয়সকল অস্ত্ৰধাৰী হৈ এই জগতৰ ৰক্ষাত দৃঢ়ভাৱে থিয় হ’ল।
Verse 106
भक्ष्यप्रकारान्विविधिन्वैश्यास्तत्र प्रचक्रिरे । रसबाहुल्ययुक्तं च भक्ष्यं भोज्यं कृतं ततः
তাত বৈশ্যসকলে নানা প্ৰকাৰৰ ভক্ষ্য প্ৰস্তুত কৰিলে; তাৰ পাছত ৰস-সমৃদ্ধ আৰু প্ৰাচুৰ্যযুক্ত ভক্ষ্য-ভোজ্য পদাৰ্থ ৰচনা কৰিলে।
Verse 107
अश्रुतं प्रागदृष्टं च दृष्ट्वा तुष्टः प्रजापतिः । प्राग्वाटेति ददौ नाम वैश्यानां सृष्टिकृद्विभुः
পূৰ্বে কেতিয়াও নুশুনা আৰু নেদেখা বস্তু দেখি প্ৰজাপতি সন্তুষ্ট হ’ল; সৰ্বশক্তিমান সৃষ্টিকৰ বিভুৱে বৈশ্যসকলক ‘প্ৰাগ্বাট’ নাম দান কৰিলে।
Verse 108
द्विजानां पादशुश्रूषा शूद्रैः कार्या सदा त्विह । पादप्रक्षालनं भोज्यमुच्छिष्टस्य प्रमार्जनं
ইয়াত শূদ্ৰসকলে সদায় দ্বিজসকলৰ পদসেৱা কৰিব লাগে—পদ প্ৰক্ষালন, তেওঁলোকৰ ভোজনৰ উচ্ছিষ্ট ভক্ষণ, আৰু অৱশিষ্ট মচি পৰিষ্কাৰ কৰা।
Verse 109
तेपि चक्रुस्तदा तत्र तेभ्यो भूयः पितामहः । शूश्रूषार्थं मया यूयं तुरीये तु पदे कृताः
তেওঁলোকেও তেতিয়াই তাত তেনেকৈ কৰিলে। তাৰ পাছত পিতামহ ব্ৰহ্মাই পুনৰ তেওঁলোকক ক’লে—“সেৱাৰ হেতু মই তোমালোকক চতুৰ্থ পদ (স্থান/মৰ্যাদা) ত স্থাপন কৰিলোঁ।”
Verse 110
द्विजानां क्षत्रबन्धूनां बन्धूनां च भवद्विधैः । त्रिभ्यश्शुश्रूषणा कार्येत्युक्त्वा ब्रह्मा तथाऽकरोत्
“তোমালোকৰ দৰে জনে তিনিজনক সেৱা কৰিব লাগে—দ্বিজসকলক, ক্ষত্ৰ-বন্ধুসকলক আৰু নিজৰ আত্মীয়-স্বজনক,” এইদৰে ঘোষণা কৰি ব্ৰহ্মাই তেনেদৰেই আচৰণ কৰিলে।
Verse 111
द्वाराध्यक्षं तथा शक्रं वरुणं रसदायकम् । वित्तप्रदं वैश्रवणं पवनं गंधदायिनम्
তেওঁ দ্বাৰৰ অধিপতি; তদ্ৰূপ শক্র (ইন্দ্ৰ); বৰুণ ৰস-দাতা; বৈশ্ৰৱণ (কুবেৰ) ধন-প্ৰদাতা; আৰু পৱন (বায়ু) সুগন্ধ-দাতা।
Verse 112
उद्योतकारिणं सूर्यं प्रभुत्वे माधवः स्थितः । सोमः सोमप्रदस्तेषां वामपक्ष पथाश्रितः
উদ্যোতকাৰী সূৰ্যৰূপে মাধৱ প্ৰভুত্বত স্থিত; আৰু সোম—তেওঁলোকক চন্দ্ৰ-সাৰ দানকাৰী—তেওঁলোকৰ বামপক্ষীয় পথত আশ্ৰিত থাকে।
Verse 113
सुसत्कृता च पत्नी सा सवित्री च वरांगना । अध्वर्युणा समाहूता एहि देवि त्वरान्विता
সেই বৰাঙ্গনা সাবিত্ৰী, পত্নীৰূপে যথোচিত সৎকাৰপ্ৰাপ্ত, অধ্বৰ্যু পুৰোহিতে আহ্বান কৰিলে—“আহা দেবী, ত্বৰিত, বিলম্ব নকৰিবা।”
Verse 114
उत्थिताश्चाग्नयः सर्वे दीक्षाकाल उपागतः । व्यग्रा सा कार्यकरणे स्त्रीस्वभावेन नागता
সকলো পবিত্ৰ অগ্নি প্ৰজ্বলিত হ’ল আৰু দীক্ষাৰ সময় উপস্থিত হ’ল। কিন্তু কৰ্তব্য-কাজত ব্যস্ত হৈ বিচলিত সেই নাৰী নাহিল—ইয়াই নাৰীৰ স্বভাৱ বুলি কোৱা হ’ল।
Verse 115
इहवै न कृतं किंचिद्द्वारे वै मंडनं मया । भित्त्यां वैचित्रकर्माणि स्वस्तिकं प्रांगणेन तु
ইয়াত মই দুৱাৰৰ মুখত একো শোভা-সজ্জা কৰা নাই। কিন্তু দেৱালত নানাবিধ অলংকাৰিক নক্সা আঁকিছোঁ, আৰু আঙণত স্বস্তিক চিহ্ন অংকন কৰিছোঁ।
Verse 116
प्रक्षालनं च भांडानां न कृतं किमपि त्विह । लक्ष्मीरद्यापि नायाता पत्नीनारायणस्य या
আৰু ইয়াত পাত্ৰ-বাসন ধোৱা একেবাৰে কৰা হোৱা নাই; সেয়েহে নাৰায়ণৰ পত্নী লক্ষ্মী আজিও আহি নাপালে।
Verse 117
अग्नेः पत्नी तथा स्वाहा धूम्रोर्णा तु यमस्य तु । वारुणी वै तथा गौरी वायोर्वै सुप्रभा तथा
অগ্নিৰ পত্নী স্বাহা; যমৰ পত্নী ধূম্ৰোর্ণা। তেনেদৰে বৰুণৰ সঙ্গিনী বাৰুণী, আৰু বায়ুৰ সঙ্গিনী গৌৰী; তদ্ৰূপে সুপ্ৰভাও।
Verse 119
ऋद्धिर्वैश्रवणी भार्या शम्भोर्गौरी जगत्प्रिया । मेधा श्रद्धा विभूतिश्च अनसूया धृतिः क्षमा
বৈশ্ৰৱণ (কুবেৰ)ৰ পত্নী ঋদ্ধি; শম্ভু (শিৱ)ৰ বাবে গৌৰী, জগতৰ প্ৰিয়া। লগতে মেধা, শ্ৰদ্ধা, বিভূতি, অনসূয়া, ধৃতি আৰু ক্ষমাও আছে।
Verse 120
गंगा सरस्वती चैव नाद्या याताश्च कन्यकाः । इंद्राणी चंद्रपत्नी तु रोहिणी शशिनः प्रियाः
গঙ্গা আৰু সৰস্বতী, আৰু নাদ্যা নদীলৈ যোৱা কন্যাসকল; লগতে ইন্দ্ৰাণী, আৰু ৰোহিণী—চন্দ্ৰৰ পত্নী, শশিনৰ প্ৰিয়া।
Verse 121
अरुंधती वसिष्ठस्य सप्तर्षीणां च याः स्त्रियः । अनसूयात्रिपत्नी च तथान्याः प्रमदा इह
অৰুন্ধতী—বসিষ্ঠৰ ধৰ্মপত্নী—আৰু সপ্তৰ্ষিসকলৰ পত্নীসকল, লগতে অত্রিৰ পত্নী অনসূয়া, আৰু ইয়াত আন আন মহীয়সী নাৰীসকলৰ কথাও কোৱা হৈছে।
Verse 122
वध्वो दुहितरश्चैव सख्यो भगिनिकास्तथा । नाद्यागतास्तु ताः सर्वा अहं तावत्स्थिता चिरं
“বোৱাৰী, জীয়াৰী, সখী আৰু তেনেদৰে ভগ্নী—আজিও তেওঁলোকৰ কোনোবাই নাহিল। সেয়েহে মই ইয়াত বহুদিন ধৰি অপেক্ষা কৰি থাকিলোঁ।”
Verse 123
नाहमेकाकिनी यास्ये यावन्नायांति ता स्त्रियः । ब्रूहि गत्वा विरंचिं तु तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्
“যেতিয়ালৈকে সেই নাৰীসকল নাহে, মই একেলগে নাযাওঁ। তুমি গৈ বিৰঞ্চি (ব্ৰহ্মা)ক জনাই আহা, আৰু ততক্ষণ ইয়াত অলপ সময় থিয় হৈ থাকা।”
Verse 124
सर्वाभिः सहिता चाहमागच्छामि त्वरान्विता । सर्वैः परिवृतः शोभां देवैः सह महामते
হে মহামতি! মই তেওঁলোক সকলোৰে সৈতে একেলগে, ত্বৰিতভাৱে আহি আছোঁ; আৰু সকলো দেৱতাৰে পৰিবেষ্টিত হৈ, শোভাৰে সৈতে উপস্থিত হওঁ।
Verse 125
भवान्प्राप्नोति परमां तथाहं तु न संशयः । वदमानां तथाध्वर्युस्त्यक्त्वा ब्रह्माणमागतः
আপুনি পৰম পদ লাভ কৰিব—ইয়াত মোৰ একো সন্দেহ নাই। এইদৰে ক’বলৈ ক’বলৈয়ে অধ্বৰ্যু পুৰোহিত ব্ৰহ্মাক এৰি আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 126
सावित्री व्याकुला देव प्रसक्ता गृहकर्माणि । सख्यो नाभ्यागता यावत्तावन्नागमनं मम
হে দেৱ! সাবিত্ৰী ব্যাকুল আৰু গৃহকৰ্মত নিমগ্ন। যেতিয়ালৈকে তাইৰ সখীসকল নাহে, তেতিয়ালৈকে মই নাহোঁ।
Verse 127
एवमुक्तोस्मि वै देव कालश्चाप्यतिवर्त्तते । यत्तेद्य रुचितं तावत्तत्कुरुष्व पितामह
হে দেৱ! এইদৰে মই ক’লোঁ, আৰু সময়ো পাৰ হৈ গৈছে। সেয়ে আজি যি তোমাৰ মনপসন্দ, সেয়া তৎক্ষণাৎ কৰা, হে পিতামহ।
Verse 128
एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा किंचित्कोपसमन्वितः । पत्नीं चान्यां मदर्थे वै शीघ्रं शक्र इहानय
এইদৰে কোৱা হ’লে ব্ৰহ্মা অলপ ক্ৰোধেৰে আৱিষ্ট হৈ ক’লে: “হে শক্ৰ! মোৰ কাৰণে শীঘ্ৰে ইয়ালৈ আন এগৰাকী পত্নী আন।”
Verse 129
यथा प्रवर्तते यज्ञः कालहीनो न जायते । तथा शीघ्रं विधित्स्व त्वं नारीं कांचिदुपानय
যেনেকৈ যজ্ঞ চলি থাকে আৰু যোগ্য সময় নোহোৱাকৈ জন্ম নলয়, তেনেকৈ তুমিও বিধি অনুসাৰে শীঘ্ৰে কৰ্ম কৰা—কোনো নাৰী ইয়ালৈ আন।
Verse 130
यावद्यज्ञसमाप्तिर्मे वर्णे त्वां मा कृथा मनः । भूयोपि तां प्रमोक्ष्यामि समाप्तौ तु क्रतोरिह
যেতিয়ালৈকে মোৰ যজ্ঞ সমাপ্ত নহয়, তেতিয়ালৈকে এই বিষয়ে ক’বলৈ মন নকৰিবা। ইয়াত ক্ৰতু শেষ হ’লে মই তাইক পুনৰ মুক্ত কৰিম।
Verse 131
एवमुक्तस्तदा शक्रो गत्वा सर्वं धरातलं । स्त्रियो दृष्टाश्च यास्तेन सर्वाः परपरिग्रहाः
এইদৰে কোৱা শুনি তেতিয়া শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) পৃথিৱীৰ সমগ্ৰ পৃষ্ঠভাগ জুৰি গ’ল; আৰু তেওঁ যি যি নাৰী দেখিলে, সিহঁত সকলো পৰ-পুৰুষৰ পত্নীহে আছিল।
Verse 132
आभीरकन्या रूपाढ्या सुनासा चारुलोचना । न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च पन्नगी
এগৰাকী আভীৰ কন্যা অতি ৰূপৱতী—সুন্দৰ নাসা আৰু মনোহৰ নয়নযুক্ত; সি ন দেবী, ন গন্ধৰ্বী, ন অসুৰী, ন পন্নগ-কন্যা।
Verse 133
न चास्ति तादृशी कन्या यादृशी सा वरांगना । ददर्श तां सुचार्वंगीं श्रियं देवीमिवापराम्
সেই উত্তমা বৰাঙ্গনাৰ দৰে আন কোনো কন্যা নাছিল। তেওঁ সেই সুন্দৰ অঙ্গ-সৌষ্ঠৱযুক্তাক দেখিলে—যেন অন্য এক ৰূপত শ্ৰীদেৱী নিজেই।
Verse 134
संक्षिपन्तीं मनोवृत्ति विभवं रूपसंपदा । यद्यत्तु वस्तुसौंदर्याद्विशिष्टं लभ्यते क्वचित्
সাংসাৰিক ঐশ্বৰ্য আৰু ৰূপ-সম্পদাই মনৰ স্বাভাৱিক গতি সঙ্কুচিত কৰি বেঁধি পেলায়; আৰু কেতিয়াবা যি বিশেষ গুণ লাভ হয়, সেয়া কোনো বস্তুৰ সৌন্দৰ্যৰ কাৰণেই।
Verse 135
तत्तच्छरीरसंलग्नं तन्वंग्या ददृशे वरम् । तां दृष्ट्वा चिंतयामास यद्येषा कन्यका भवेत्
তেতিয়া সেই সুকোমল অঙ্গ-যুক্তা কন্যাই সেই উত্তমটোক নিজৰ দেহৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাবে সংলগ্ন দেখিলে। তাক দেখি তেওঁ চিন্তা কৰিলে—“যদি এই কন্যকা বিবাহযোগ্য কুমাৰী হ’ত…”
Verse 136
तन्मत्तः कृतपुण्योन्यो न देवो भुवि विद्यते । योषिद्रत्नमिदं सेयं सद्भाग्यायां पितामहः
এই পৃথিৱীত তেনেকুৱা ভাগ্যবান আৰু মহাপুণ্যৱান জনৰ বাহিৰে আন কোনো দেৱতা নাই। নাৰীৰ মাজত ৰত্নস্বৰূপ এই সেয়া—পিতামহ ব্ৰহ্মাই সদ্গুণী ভাগ্যাৰ কল্যাণৰ বাবে দান কৰিলে।
Verse 137
सरागो यदि वा स्यात्तु सफलस्त्वेष मे श्रमः । नीलाभ्र कनकांभोज विद्रुमाभां ददर्श तां
“যদি সঁচাকৈয়ে তাই প্ৰেমাসক্ত হয়, তেন্তে মোৰ এই পৰিশ্ৰম সফল হ’ব।” এইদৰে কৈ তেওঁ তাক দেখিলে—নীল মেঘৰ দৰে দীপ্ত, সোনালী পদ্মৰ দৰে উজ্জ্বল, আৰু ৰঙা প্ৰবালৰ দৰে ৰক্তিম।
Verse 138
त्विषं संबिभ्रतीमंगैः केशगंडे क्षणाधरैः । मन्मथाशोकवृक्षस्य प्रोद्भिन्नां कलिकामिव
তাইৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ পৰা জ্যোতি উজলি উঠিছিল—চুল, গাল আৰু কঁপা তলৰ ওঁঠত—যেন মদনদেৱৰ অশোক বৃক্ষত সদ্য ফুটি উঠা কুঁহিপাত-কুঁহি।
Verse 139
प्रदग्धहृच्छयेनैव नेत्रवह्निशिखोत्करैः । धात्रा कथं हि सा सृष्टा प्रतिरूपमपश्यता
কামনাৰ দাহে হৃদয় আগতেই জ্বলি আছিল, আৰু চকু অগ্নিশিখাৰ দৰে দপদপাই উঠিছিল—তেন্তে স্ৰষ্টা ধাত্ৰাই কেনেকৈ তাক গঢ়িলে, যদি আগতে এই অতুল ৰূপ নেদেখিলে?
Verse 140
कल्पिता चेत्स्वयं बुध्या नैपुण्यस्य गतिः परा । उत्तुंगाग्राविमौ सृष्टौ यन्मे संपश्यतः सुखं
যদি মই নিজ বুদ্ধিৰে নিপুণ সৃষ্টিৰ পৰম পথ কল্পনা কৰি থাকোঁ, তেন্তে এই দুয়ো সৃষ্টিক উচ্চ শিখৰসহ দেখোঁতে মোৰ অন্তৰত যি আনন্দ জাগে, সেয়া নিশ্চয়েই মহান।
Verse 141
पयोधरौ नातिचित्रं कस्य संजायते हृदि । रागोपहतदेहोयमधरो यद्यपि स्फुटम्
স্তনৰ দৰ্শনে কাৰ হৃদয়ত কিঞ্চিৎ আন্দোলন নোজাগে? তথাপি এই দেহ ৰাগে আঘাতপ্ৰাপ্ত; যদিও অধৰ স্পষ্টভাৱে চকুত লোভনীয় দেখা যায়।
Verse 142
तथापि सेवमानस्य निर्वाणं संप्रयच्छति । वहद्भिरपि कौटिल्यमलकैः सुखमर्प्यते
তথাপি, যি সেৱা কৰে তাক ই নিৰ্বাণ দান কৰে; আৰু বেঁকা, অশুদ্ধ ‘আমলক’ সদৃশ গুণেৰে বহি গৈ থাকিলেও, তথাপি সুখ অৰ্পণ কৰে।
Verse 143
दोषोपि गुणवद्भाति भूरिसौंदर्यमाश्रितः । नेत्रयोर्भूषितावंता वाकर्णाभ्याशमागतौ
অতিশয় সৌন্দৰ্য আশ্ৰয় কৰিলে দোষো গুণৰ দৰে ভাসে; আৰু অলংকৃত নয়নৰ কোণ যেন কাণৰ ওচৰলৈকে আগবাঢ়ি আহিল।
Verse 144
कारणाद्भावचैतन्यं प्रवदंति हि तद्विदः । कर्णयोर्भूषणे नेत्रे नेत्रयोः श्रवणाविमौ
তত্ত্ববিদসকলে কয় যে দেহধাৰী ভাৱৰ চৈতন্য কাৰণ-স্ৰোতৰ পৰা উদ্ভৱ হয়। কাণৰ অলংকাৰ যেন নয়ন, আৰু নয়নৰ বাবে এই দুয়ো—শ্ৰৱণ—আশ্ৰয়।
Verse 145
कुंडलांजनयोरत्र नावकाशोस्ति कश्चन । न तद्युक्तं कटाक्षाणां यद्द्विधाकरणं हृदि
ইয়াত কুণ্ডল আৰু অঞ্জন—দুয়োটাৰ বাবে একো অৱকাশ নাই; আৰু কটাক্ষে হৃদয়ত দ্বিধা-বিভাজন ঘটোৱাটো উচিত নহয়।
Verse 146
तवसंबंधिनोयेऽत्र कथं ते दुःखभागिनः । सर्वसुंदरतामेति विकारः प्राकृतैर्गुणैः
ইয়াত তোমাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত যিসকল, তেওঁলোকে কেনেকৈ দুখৰ ভাগী হ’ব পাৰে? প্ৰাকৃত গুণৰ দ্বাৰা হোৱা সামান্য বিকাৰো সম্পূৰ্ণ সৌন্দৰ্যলৈ উপনীত হয়।
Verse 147
वृद्धे क्षणशतानां तु दृष्टमेषा मया धनम् । धात्रा कौशल्यसीमेयं रूपोत्पत्तौ सुदर्शिता
হে পূজনীয়, এই শত শত ক্ষণভঙ্গুৰ মুহূর্তত মই এই ধন দেখিলোঁ। ৰূপৰ উদ্ভৱতেই বিধাতাই ইয়াত নিজৰ কৌশলৰ পৰম সীমা প্ৰকাশ কৰিছে।
Verse 148
करोत्येषा मनो नॄणां सस्नेहं कृतिविभ्रमैः । एवं विमृशतस्तस्य तद्रूपापहृतत्विषः
নিজৰ কৌশলী ভঙ্গী আৰু নখৰাৰে তাই মানুহৰ মন স্নেহে কোমল কৰি তোলে। তেওঁ এইদৰে চিন্তা কৰোঁতে, তাইৰ ৰূপে তেওঁৰ দীপ্তি হৰণ কৰিলে।
Verse 149
निरंतरोद्गतैश्छन्नमभवत्पुलकैर्वपुः । तां वीक्ष्य नवहेमाभां पद्मपत्रायतेक्षणाम्
তাইক দেখি—নৱসোনাৰ দৰে দীপ্ত, পদ্মপত্ৰ সদৃশ দীঘল নয়নযুক্ত—তেওঁৰ দেহ অবিৰত উঠা ৰোমাঞ্চে আচ্ছাদিত হ’ল।
Verse 150
देवानामथ यक्षाणां गंधर्वोरगरक्षसाम् । नाना दृष्टा मया नार्यो नेदृशी रूपसंपदा
দেৱতা, যক্ষ, গন্ধৰ্ব, নাগ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ মাজত মই বহু নাৰী দেখিছোঁ—কিন্তু ইয়াৰ দৰে ৰূপ-সম্পদ কাকো নাছিল।
Verse 151
त्रैलोक्यांतर्गतं यद्यद्वस्तुतत्तत्प्रधानतः । समादाय विधात्रास्याः कृता रूपस्य संस्थितिः
ত্ৰিলোকৰ ভিতৰত যি যি তত্ত্ব-বাস্তৱতা আছে, সিহঁতক নিজ নিজ মুখ্য সাৰ-প্ৰাধান্য অনুসৰি সংগ্ৰহ কৰি বিধাতাই এই সৃষ্টিৰ স্থিৰ ৰূপ গঢ়িলে।
Verse 152
इंद्र उवाच । कासि कस्य कुतश्च त्वमागता सुभ्रु कथ्यताम् । एकाकिनी किमर्थं च वीथीमध्येषु तिष्ठसि
ইন্দ্ৰে ক’লে—“তুমি কোন? কাৰ কন্যা বা পত্নী, আৰু ক’ৰ পৰা আহিলা, হে সুন্দৰ ভ্ৰূৱতী? কোৱা। আৰু তুমি একাকিনী হৈ পথৰ মাজত কিয় থিয় হৈ আছা?”
Verse 153
यान्येतान्यंगसंस्थानि भूषणानि बिभर्षि च । नैतानि तव भूषायै त्वमेतेषां हि भूषणम्
তুমি অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত যি অলংকাৰ ধাৰণ কৰিছা, সিহঁতে তোমাক শোভা নেদিয়ে; বৰং তুমিয়েই সেই অলংকাৰসমূহৰ সত্য শোভা।
Verse 154
न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च पन्नगी । किन्नरी दृष्टपूर्वा वा यादृशी त्वं सुलोचने
তুমি ন দেৱী, ন গন্ধৰ্বী, ন অসুৰী, ন পন্নগ-কন্যা; আৰু তোমাৰ দৰে কিন্নৰীও মই কেতিয়াও দেখা নাই। হে সুলোচনে, তুমি কিহৰূপ সত্তা?
Verse 155
उक्ता मयापि बहुशः कस्माद्दत्से हि नोत्तरम् । त्रपान्विता तु सा कन्या शक्रं प्रोवाच वेपती
মই তোমাক বহুবার কৈছোঁ, তথাপি তুমি কিয় উত্তৰ নিদিয়া? তেতিয়া লাজে আচ্ছন্ন হৈ কঁপনি ধৰা সেই কন্যাই শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ক ক’লে।
Verse 156
गोपकन्या त्वहं वीर विक्रीणामीह गोरसम् । नवनीतमिदं शुद्धं दधि चेदं विमंडकम्
হে বীৰ, মই গোপকন্যা; ইয়াত গোৰসৰ উৎপন্ন বস্তু বিক্ৰী কৰোঁ। এইটো শুদ্ধ নৱনীতা (তাজা মাখন), আৰু এইটো বিনা মিশ্ৰণৰ দধি।
Verse 157
दध्ना चैवात्र तक्रेण रसेनापि परंतप । अर्थी येनासि तद्ब्रूहि प्रगृह्णीष्व यथेप्सितम्
ইয়াত দধি আছে, তক্ৰ (ছাঁচ) আছে, আৰু ৰসো আছে, হে পৰন্তপ। তোমাৰ যি ইচ্ছা, সেয়া কোৱা; যি মন চায় তেনে গ্ৰহণ কৰা।
Verse 158
एवमुक्तस्तदा शक्रो गृहीत्वा तां करे दृढम् । अनयत्तां विशालाक्षीं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः
এনেদৰে কোৱা হ’লে শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) তেতিয়া তাইৰ হাত দৃঢ়কৈ ধৰি, সেই বিশালনয়না নাৰীক ব্ৰহ্মা য’ত অৱস্থিত আছিল তাত লৈ গ’ল।
Verse 159
नीयमाना तु सा तेन क्रोशंती पितृमातरौ । हा तात मातर्हा भ्रातर्नयत्येष नरो बलात्
কিন্তু তেওঁ তাইক লৈ যোৱা সময়ত তাই পিতৃ-মাতৃক ক্ৰন্দন কৰি ক’লে— ‘হায় পিতা! হায় মাতা! হায় ভ্ৰাতা! এই মানুহে মোক বলপূৰ্বক লৈ গৈছে!’
Verse 160
यदि वास्ति मया कार्यं पितरं मे प्रयाचय । स दास्यति हि मां नूनं भवतः सत्यमुच्यते
যদি তোমাৰ মোৰ প্ৰয়োজন থাকে, তেন্তে মোৰ পিতাক মোৰ বাবে অনুৰোধ কৰা। তেওঁ নিশ্চয় মোক তোমাক দিব; তুমি যি কৈছা সেয়া সত্য।
Verse 161
का हि नाभिलषेत्कन्या भर्तांरं भक्तिवत्सलम् । नादेयमपि ते किंचित्पितुर्मे धर्मवत्सल
ভক্তিত স্নেহশীল স্বামীক কোন কন্যাই বা কামনা নকৰিব? হে প্ৰিয়ে, ধৰ্মনিষ্ঠ! মোৰ পিতাই তোমাক দিব নোৱাৰা একো বস্তু নাই।
Verse 162
प्रसादये तं शिरसा मां स तुष्टः प्रदास्यति । पितुश्चित्तमविज्ञाय यद्यात्मानं ददामि ते
মই শিৰ নত কৰি তেওঁক প্ৰসন্ন কৰিম; তেওঁ সন্তুষ্ট হ’লে মোক তোমাক দান কৰিব। কিন্তু পিতাৰ মনোভাৱ নাজানি মই নিজকে তোমাক কেনেকৈ দিম?
Verse 163
धर्मो हि विपुलो नश्येत्तेन त्वां न प्रसादये । भविष्यामि वशे तुभ्यं यदि तातः प्रदास्यति
নিশ্চয়েই মহাধৰ্ম নষ্ট হ’ব; সেয়ে মই তোমাক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ চেষ্টা নকৰোঁ। যদি মোৰ পিতা মোক তোমাক দান কৰে, তেতিয়াহে মই তোমাৰ অধীন হ’ম।
Verse 164
इत्थमाभाष्यमाणस्तु तदा शक्रोऽनयच्च ताम् । ब्रह्मणः पुरतः स्थाप्य प्राहास्यार्थे मयाऽबले
এইদৰে কোৱা হ’লে ইন্দ্ৰই তেতিয়া তাইক তাত লৈ গ’ল। ব্ৰহ্মাৰ সন্মুখত স্থাপন কৰি, তাইক উপহাস কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি ক’লে—“হে অসহায়ে, মোৰ দ্বাৰা…।”
Verse 165
आनीतासि विशालाक्षि मा शुचो वरवर्णिनि । गोपकन्यामसौ दृष्ट्वा गौरवर्णां महाद्युतिम्
“হে বৃহৎনয়না, তোমাক ইয়ালৈ অনা হৈছে; শোক নকৰিবা, হে সুন্দৰবৰ্ণা। সেই গোপকন্যাক দেখি—গৌৰবৰ্ণা আৰু মহাতেজস্বিনী—তেওঁ এইদৰে ক’লে।”
Verse 166
कमलामेव तां मेने पुंडरीकनिभेक्षणाम् । तप्तकांचनसद्भित्ति सदृशा पीनवक्षसम्
তেওঁ তাইক সাক্ষাৎ লক্ষ্মী বুলিয়েই ভাবিলে—পদ্মনয়না; তপ্ত স্বৰ্ণৰ দীপ্ত দেৱালৰ দৰে উজ্জ্বল, পূৰ্ণ স্তনযুক্তা।
Verse 167
मत्तेभहस्तवृत्तोरुं रक्तोत्तुंग नखत्विषं । तं दृष्ट्वाऽमन्यतात्मानं सापि मन्मनथचरम्
তাক দেখি—যাৰ উৰু মত্ত হাতীৰ শুঁড়ৰ দৰে গোল, আৰু উচ্চ নখ লাল দীপ্তিময়—সেয়াও তাক চায়ে নিজকে মনমথৰ বশত চলা বুলি ভাবিলে।
Verse 168
तत्प्राप्तिहेतु क धिया गतचित्तेव लक्ष्यते । प्रभुत्वमात्मनो दाने गोपकन्याप्यमन्यत
সেই প্ৰাপ্তিৰ হেতু কিহে ধিয়াই তাই গৈছে? তাইক যেন মন-মগ্ন বুলিয়েই দেখা যায়। গোপকন্যাইও দান কৰোঁতে নিজকে অধিপতি, স্বাধীনা বুলি ভাবিলে।
Verse 169
यद्येष मां सुरूपत्वादिच्छत्यादातुमाग्रहात् । नास्ति सीमंतिनी काचिन्मत्तो धन्यतरा भुवि
যদি সি মোৰ সুৰুপ আদি কাৰণে আগ্ৰহেৰে মোক গ্ৰহণ কৰিব খোজে, তেন্তে পৃথিৱীত মোৰতকৈ অধিক ধন্যা কোনো সুহাগিনী নাই।
Verse 170
अनेनाहं समानीता यच्चक्षुर्गोचरं गता । अस्य त्यागे भवेन्मृत्युरत्यागे जीवितं सुखम्
ইয়াৰ দ্বাৰাই মই ইয়ালৈ অনা হ’লোঁ আৰু তোমাৰ দৃষ্টিগোচৰ হ’লোঁ। ইয়াক ত্যাগ কৰিলে মৃত্যু; ত্যাগ নকৰিলে সুখময় জীৱন।
Verse 171
भवेयमपमानाच्च धिग्रूपा दुःखदायिनी । दृश्यते चक्षुषानेन यापि योषित्प्रसादतः
এই অপমানৰ ফলত—ধিক মোৰ ৰূপ—মই শাপগ্ৰস্ত ৰূপধাৰী, দুখদায়িনী হওঁ; আৰু এই চকুৱে মোক কেৱল নাৰীৰ কৃপা-প্ৰসাদতহে দেখা পায়।
Verse 172
सापि धन्या न संदेहः किं पुनर्यां परिष्वजेत् । जगद्रूपमशेषं हि पृथक्संचारमाश्रितम्
সেয়ো ধন্য—ইয়াত সন্দেহ নাই। তেন্তে যাক তেওঁ আলিঙ্গন কৰে সেয়া কিমান অধিক ধন্য; কিয়নো তেওঁ সমগ্ৰ জগতকেই নিজৰ ৰূপ কৰি ধাৰণ কৰিছে, যদিও পৃথক পৃথক প্ৰকাশত পৃথকভাৱে বিচৰণ কৰা যেন দেখা যায়।
Verse 173
लावण्यं तदिहैकस्थं दर्शितं विश्वयोनिना । अस्योपमा स्मरः साध्वी मन्मथस्य त्विषोपमा
ইয়াত একে ঠাইত সঙ্কেন্দ্ৰিত সেই সৌন্দৰ্য বিশ্ব-যোনিয়ে প্ৰকাশ কৰিলে। তাৰ উপমা স্মৰেই যোগ্য, আৰু তাৰ কান্তি মন্মথৰ জ্যোতি সদৃশ।
Verse 174
तिरस्कृतस्तु शोकोयं पिता माता न कारणम् । यदि मां नैष आदत्ते स्वल्पं मयि न भाषते
কিন্তু এই শোক তিৰস্কাৰৰ পৰা জন্মিছে; পিতা-মাতা কাৰণ নহয়। কাৰণ এই যে তেওঁ মোক গ্ৰহণ নকৰে আৰু মোৰ সৈতে অতি অলপ কথা কয়।
Verse 175
अस्यानुस्मरणान्मृत्युः प्रभविष्यति शोकजः । अनागसि च पत्न्यां तु क्षिप्रं यातेयमीदृशी
তাক এইদৰে স্মৰণ কৰোঁতে শোকজাত মৃত্যু উদ্ভৱ হ’ব; আৰু পত্নী নিৰ্দোষ হ’লেও, এই নাৰী এইদৰে শীঘ্ৰেই প্ৰস্থান কৰিব।
Verse 176
कुचयोर्मणिशोभायै शुद्धाम्बुज समद्युतिः । मुखमस्य प्रपश्यंत्या मनो मे ध्यानमागतम्
তেওঁৰ মুখ শুদ্ধ পদুমৰ দৰে দীপ্তিমান, আৰু স্তনৰ ওপৰত মণিৰ শোভাৰ দৰে জ্যোতি ঝলমলায়। সেই মুখ চায় থাকোঁতে মোৰ মন গভীৰ ধ্যানত নিমগ্ন হৈ পৰিল।
Verse 177
अस्यांगस्पर्शसंयोगान्न चेत्त्वं बहु मन्यसे । स्पृशन्नटसि तर्हि न त्वं शरीरं वितथं परम्
যদি তুমি এই দেহ-স্পৰ্শ আৰু সংযোগক গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি নাভাবা, তেন্তে স্পৰ্শ কৰি ঘূৰি ফুৰিলেও তুমি দেহক পৰমভাৱে মিছা বুলি সত্যকৈ ক’ব নোৱাৰিবা।
Verse 178
अथवास्य न दोषोस्ति यदृच्छाचारको ह्यसि । मुषितः स्मर नूनं त्वं संरक्ष स्वां प्रियां रतिम्
অথবা ইয়াত তোমাৰ দোষ নাই, কিয়নো তুমি যাদৃচ্ছা মতে আচৰণ কৰা। নিশ্চয় তোমাক লুট কৰা হৈছে; স্মৰণ কৰা আৰু নিজৰ প্ৰিয়া ৰতীক ৰক্ষা কৰা।
Verse 179
त्वत्तोपि दृश्यते येन रूपेणायं स्मराधिकः । ममानेन मनोरत्न सर्वस्वं च हृतं दृढम्
যি ৰূপ-সৌন্দৰ্যৰে তেওঁ দেখা যায়, তাতে তেওঁ তোমাতকৈও অধিক, কামদেৱতকৈও মহান। হে মোৰ মনৰ ৰত্ন, তেওঁৰ দ্বাৰাই মোৰ সৰ্বস্ব দৃঢ়ভাৱে হৰণ হৈছে।
Verse 180
शोभा या दृश्यते वक्त्रे सा कुतः शशलक्ष्मणि । नोपमा सकलं कस्य निष्कलंकेन शस्यते
হে শশলক্ষণী চন্দ্ৰ, তোমাৰ মুখত দেখা শোভা ক’ৰ পৰা উদ্ভৱ হয়? কিয়নো যি সম্পূৰ্ণ নিৰ্মল, তাৰ সৈতে কোনো বস্তুৰ সম্পূৰ্ণ উপমা যথাযথভাৱে স্থাপন কৰিব নোৱাৰি।
Verse 181
समानभावतां याति पंकजं नास्य नेत्रयोः । कोपमा जलशंखेन प्राप्ता श्रवणशंङ्खयोः
তেওঁৰ নয়নৰ সমান ৰূপ ধৰি পদুমো যেন সমতা লাভ কৰে; আৰু তেওঁৰ কৰ্ণদ্বয় জল-শঙ্খৰ সদৃশতা প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 182
विद्रुमोप्यधरस्यास्य लभते नोपमां ध्रुवम् । आत्मस्थममृतं ह्येष संस्रवंश्चेष्टते ध्रुवम्
বিদ্ৰুমো নিশ্চয়েই তেওঁৰ অধৰৰ উপমা হ’ব নোৱাৰে। কিয়নো নিজৰ অন্তৰত তেওঁ অমৰতাৰ অমৃত ধাৰণ কৰে, আৰু সেয়া ধ্ৰুৱভাৱে সদায় উথলি পৰে।
Verse 183
यदि किंचिच्छुभं कर्म जन्मांतरशतैः कृतम् । तत्प्रसादात्पुनर्भर्ता भवत्वेष ममेप्सितः
যদি শত শত পূৰ্বজন্মত মই কিবা শুভ কৰ্ম কৰি থাকোঁ, তেন্তে সেই প্ৰসাদৰ পুণ্যবলে মোৰ ইচ্ছিত এইজনেই পুনৰ মোৰ স্বামী হওক।
Verse 184
एवं चिंतापराधीना यावत्सा गोपकन्यका । तावद्ब्रह्मा हरिं प्राह यज्ञार्थं सत्वरं वचः
এইদৰে চিন্তাৰ বশীভূত হৈ গোপকন্যা যেতিয়ালৈকে ব্যাকুল হৈ থাকিল, তেতিয়ালৈকে যজ্ঞৰ হিতাৰ্থে ব্ৰহ্মাই হৰিক তৎক্ষণাৎ তাড়নীয়া বাক্য ক’লে।
Verse 185
देवी चैषा महाभागा गायत्री नामतः प्रभो । एवमुक्ते तदा विष्णुर्ब्रह्माणं प्रोक्तवानिदम्
“হে প্ৰভো, এই দেৱী মহাভাগা; নামত গায়ত্ৰী।” এইদৰে কোৱা হ’লে তেতিয়া বিষ্ণুৱে ব্ৰহ্মাক এই বাক্য ক’লে।
Verse 186
तदेनामुद्वहस्वाद्य मया दत्तां जगत्प्रभो । गांधर्वेण विवाहेन विकल्पं मा कृथाश्चिरम्
সেয়ে, হে জগতৰ প্ৰভু, আজিেই ইয়াক বিবাহ কৰাঁ; মই তোমাক দান কৰিলোঁ। গান্ধৰ্ব বিবাহেৰে মিলন কৰাঁ, অধিক বিকল্প বিচাৰি দীঘলীয়া বিলম্ব নকৰিবা।
Verse 187
अमुं गृहाण देवाद्य अस्याः पाणिमनाकुलम् । गांधेर्वेण विवाहेन उपयेमे पितामहः
হে দেৱসকলৰ অগ্ৰগণ্য, দ্বিধা নকৰাকৈ ইয়াৰ হাত গ্ৰহণ কৰাঁ। গান্ধৰ্ব বিবাহেৰে পিতামহ ব্ৰহ্মাই নিজে একেদিন (ইয়াক) বিবাহ কৰিছিল।
Verse 188
तामवाप्य तदा ब्रह्मा जगादाद्ध्वर्युसत्तमम् । कृता पत्नी मया ह्येषा सदने मे निवेशय
তাক লাভ কৰি তেতিয়া ব্ৰহ্মাই অধ্বৰ্যুসকলৰ শ্ৰেষ্ঠজনক ক’লে: ‘মই নিশ্চয় ইয়াক তোমাৰ পত্নী কৰিলোঁ; মোৰ সদনত ইয়াক স্থাপন কৰাঁ।’
Verse 189
मृगशृंगधरा बाला क्षौमवस्त्रावगुंठिता । पत्नीशालां तदा नीता ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः
মৃগশৃংগধাৰী সেই বালিকা, ক্ষৌম বস্ত্ৰেৰে মুখ ঢাকি, তেতিয়া বেদপাৰগ ঋত্বিক পুৰোহিতসকলে তাক পত্নীশালালৈ লৈ গ’ল।
Verse 190
औदुंबेरण दंडेन प्रावृतो मृगचर्मणा । महाध्वरे तदा ब्रह्मा धाम्ना स्वेनैव शोभते
মৃগচর্মে আৱৃত আৰু উদুম্বৰ কাঠৰ দণ্ড ধৰি, তেতিয়া মহাধ্বৰত ব্ৰহ্মা নিজৰ স্বাভাৱিক তেজে একাই দীপ্তিমান হয়।
Verse 191
प्रारब्धं च ततो होत्रं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । भृगुणा सहितैः कर्म वेदोक्तं तैः कृतं तदा । तथा युगसहस्रं तु स यज्ञः पुष्करेऽभवत्
তাৰ পিছত বেদ-পাৰগ ব্ৰাহ্মণসকলে হোত্ৰ-ক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰিলে। ভৃগুৰ সৈতে তেওঁলোকে তেতিয়া বেদ-বিধিত কৰ্মসমূহ সম্পন্ন কৰিলে। এইদৰে পুষ্কৰত সেই যজ্ঞ সহস্ৰ যুগ ধৰি চলি থাকিল।