Adhyaya 11

Verse 1

भीष्म उवाच । कस्मिन्वासरभागे तु श्राद्धी श्राद्धं समाचरेत् । तीर्थेषु केषु वै श्राद्धं कृतं बहुफलं द्विज

ভীষ্মে ক’লে: “শ্ৰাদ্ধ কৰিবলৈ ইচ্ছুক জনে দিনৰ কোন ভাগত বিধিপূৰ্বক শ্ৰাদ্ধ আচৰণ কৰিব? আৰু হে দ্বিজ, কোন কোন পবিত্ৰ তীৰ্থত কৰা শ্ৰাদ্ধে বহুগুণ ফল দিয়ে?”

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । तीर्थं तु पुष्करं नाम यत्तु श्रेष्ठतमं स्मृतम् । सर्वेषां द्विजमुख्यानां मनोरथमिव स्थितम्

পুলস্ত্য ক’লে: “পুষ্কৰ নামে এক তীৰ্থ আছে, যাক তীৰ্থসমূহৰ ভিতৰত সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বুলি স্মৰণ কৰা হয়—সকলো মুখ্য দ্বিজৰ মনোৰথ যেন তাতেই স্থিত।”

Verse 3

तत्र दत्तं हुतं जप्तमनन्तं भवति ध्रुवम् । पितॄणां वल्लभं नित्यमृषीणां परमं मतम्

তাত যি দান দিয়া হয়, যি হোমত আহুতি দিয়া হয়, বা যি জপ কৰা হয়—সেয়া নিশ্চিতভাৱে অনন্ত ফলদায়ক হয়। ই পিতৃসকলৰ সদা প্ৰিয় আৰু ঋষিসকলৰ মতে পৰম উপদেশ।

Verse 4

नंदाथ ललिता तद्वत्तीर्थं मायापुरी शुभा । तथा मित्रपदं राजंस्ततः केदारमुत्तमम्

তাৰ পাছত নন্দা আৰু ললিতা; তদ্ৰূপে সেই তীৰ্থ-ঘাট; শুভ মায়াপুৰী; আৰু হে ৰাজন, মিত্ৰপদ; আৰু তাৰ পিছত উত্তম কেদাৰ।

Verse 5

गंगासागरमित्याहुः सर्वतीर्थमयं शुभम् । तीर्थं ब्रह्मसरस्तद्वच्छतद्रुसलिलं शुभम्

লোকসকলে কয় যে গঙ্গাসাগৰ শুভ আৰু সৰ্ব তীৰ্থৰ পুণ্য তাতেই নিহিত। তদ্ৰূপে ব্ৰহ্মসৰস পবিত্ৰ তীৰ্থ, আৰু শতম্ৰু (শতদ্ৰু) নদীৰ শুভ জলধাৰাও পুণ্যময়।

Verse 6

तीर्थं तु नैमिषं नाम सर्वतीर्थफलप्रदम् । गंगोद्भेदस्तु गोमत्यां यत्रोद्भूतः सनातनः

‘নৈমিষ’ নামে এক পবিত্ৰ তীৰ্থ আছে, যি সকলো তীৰ্থৰ ফল প্ৰদান কৰে। তাত গোমতী নদীত গঙ্গাৰ সনাতন উদ্ভৱ প্ৰকাশিত হয়।

Verse 7

तथा यज्ञवराहस्तु देवदेवश्च शूलधृक् । यत्र तत्कांचनं दानमष्टादशभुजो हरः

তাতেই যজ্ঞ-বৰাহৰো পূজা হয়, আৰু ত্ৰিশূলধাৰী দেবদেৱ মহাদেৱৰো। তাত সোন দান প্ৰশস্ত, য’ত অষ্টাদশভুজ হৰ প্ৰভু উপস্থিত।

Verse 8

नेमिस्तु धर्मचक्रस्य शीर्णा यत्राभवत्पुरा । तदेतन्नैमिशारण्यं सर्वतीर्थनिषेवितम्

এইয়াই নৈমিষাৰণ্য—য’ত প্ৰাচীন কালে ধৰ্মচক্ৰৰ নেমি ক্ষয়প্ৰাপ্ত হৈছিল। এই অৰণ্য সকলো তীৰ্থেৰে নিষেৱিত।

Verse 9

देवदेवस्य तत्रापि वराहस्य च दर्शनम् । यः प्रयाति स पूतात्मा नारायणपुरं व्रजेत्

তাত দেবদেৱৰো দৰ্শন হয়, আৰু বৰাহৰো। যি তাত গমন কৰি প্ৰস্থান কৰে, সি পবিত্ৰ আত্মা হৈ নাৰায়ণপুৰলৈ যায়।

Verse 10

कोकामुखं परं तीर्थमिन्द्रमार्गोपि लक्ष्यते । अथापि पितृतीर्थं तु ब्रह्मणोव्यक्तजन्मनः

কোকামুখ এক পৰম তীৰ্থ; তাত ইন্দ্ৰমাৰ্গো দৃষ্টিগোচৰ হয়। তাতেই অব্যক্ত-জন্মা ব্ৰহ্মাৰ পিতৃ-তীৰ্থো আছে।

Verse 11

पुष्करारण्यसंस्थोसौ यत्र देवः पितामहः । विरिंचिदर्शनं श्रेष्ठमपवर्गफलप्रदम्

সেই পুষ্কৰ অৰণ্যত অৱস্থিত, য’ত দেৱ পিতামহ ব্ৰহ্মা বাস কৰে। বিৰিঞ্চি (ব্ৰহ্মা)ৰ দৰ্শন সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ, ই মোক্ষফল প্ৰদান কৰে।

Verse 12

कृतं नाम महापुण्यं सर्वपापनिषूदनम् । यत्राद्यो नारसिंहस्तु स्वयमेव जनार्दनः

কৃত নামে এক স্থান আছে—মহাপুণ্যময় আৰু সকলো পাপ নাশক—য’ত আদ্য নৰসিংহ স্বয়ং জনাৰ্দন (বিষ্ণু) নিজেই।

Verse 13

तीर्थमिक्षुमतीनाम पितॄणां च शुभावहा । तुष्यन्ति पितरो नित्यं गंगायमुनसंगमे

ইক্ষুমতী নামে এক তীৰ্থ আছে, পিতৃলোকৰ বাবে শুভদায়ক। গঙ্গা-যমুনাৰ সঙ্গমত পিতৃসকল সদায় তৃপ্ত হয়।

Verse 14

कुरुक्षेत्रं महापुण्यं यत्र मार्गोपि लक्ष्यते । अद्यापि पितृतीर्थं तु सर्वकामफलप्रदम्

কুৰুক্ষেত্ৰ মহাপুণ্যময়—ইমানেই প্ৰসিদ্ধ যে তাৰ পথো স্পষ্টকৈ জনা যায়। আজিও তাত থকা পিতৃতীৰ্থে সকলো কামনাৰ ফল প্ৰদান কৰে।

Verse 15

नीलकण्ठमिति ख्यातं पितृतीर्थं नराधिप । तथा भद्रसरः पुण्यं सरो मानसमेव च

হে নৰাধিপ, নীলকণ্ঠ নামে এক পিতৃতীৰ্থ খ্যাত। তদ্ৰূপে ভদ্ৰসৰস নামে পুণ্য সৰোবৰ আছে, আৰু মানস সৰোবৰো আছে।

Verse 16

मंदाकिनी तथाऽच्छोदा विपाशा च सरस्वती । सर्वमित्रपदं तद्वद्वैद्यनाथं महाफलम्

মন্দাকিনী, তদ্ৰূপে অচ্ছোদা, বিপাশা আৰু সৰস্বতী; তেনেদৰে সৰ্বমিত্ৰপদ নামৰ পবিত্ৰ ধাম, আৰু বৈদ্যনাথ—এই সকলো তীৰ্থ দৰ্শন-ভজন কৰিলে মহা পুণ্যফল প্ৰদান কৰে।

Verse 17

क्षिप्रा नदी तथा पुण्या तथा कालञ्जरं शुभम् । तीर्थोद्भेदं हरोद्भेदं गर्भभेदं महालयम्

ক্ষিপ্ৰা নদীও পবিত্ৰ; তদ্ৰূপে শুভ কালঞ্জৰ পৰ্বত। আৰু তীৰ্থোদ্ভেদ, হৰোদ্ভেদ, গৰ্ভভেদ আৰু মহালয়—এই সকলো পুণ্য তীৰ্থস্থান।

Verse 18

भद्रेश्वरं विष्णुपदं नर्मदा द्वारमेव च । गयापिंडप्रदानेन समान्याहुर्महर्षयः

মহর্ষিসকলে ঘোষণা কৰে যে ভদ্ৰেশ্বৰ, বিষ্ণুপদ আৰু নর্মদাৰ দ্বাৰ—এই সকলো গয়াত পিণ্ডদান কৰাৰ সমান পুণ্যফলদায়ক।

Verse 19

एतानि पितृतीर्थानि सर्वपापहराणि च । स्मरणादपि लोकानां किमु श्राद्धप्रदायिनाम्

এই পিতৃ-তীৰ্থসমূহ সকলো পাপ হৰণ কৰে। যদি কেৱল স্মৰণেই লোকক পবিত্ৰ কৰে, তেন্তে যিসকলে তাত শ্ৰাদ্ধ অৰ্পণ কৰে, তেওঁলোকৰ কথা কিমান অধিক!

Verse 20

ओंकारं पितृतीर्थं तु कावेरीकपिलोदकम् । संभेदश्चण्डवेगायां तथैवामरकंटकम्

ওঁকাৰ, পিতৃ-তীৰ্থ, কাবেৰী আৰু কপিলাৰ পবিত্ৰ জল; চণ্ডবেগাত সংগম, আৰু তেনেদৰে অমৰকণ্টক—এই সকলো পুণ্যধামৰ নাম।

Verse 21

कुरुक्षेत्राच्चद्विगुणं तस्मिन्स्नानादिकं भवेत् । शुक्लतीर्थं तु विख्यातं तीर्थं सोमेश्वरं परम्

ই কুৰুক্ষেত্ৰতকৈ দ্বিগুণ পুণ্য দান কৰে; তাত স্নান আদি সকলো পবিত্ৰ আচাৰ সেই ফল প্ৰদান কৰে। সেই তীৰ্থ ‘শুক্ল-তীৰ্থ’ নামে খ্যাত, আৰু তাত পৰম তীৰ্থ হৈছে সোমেশ্বৰ।

Verse 22

सर्वव्याधिहरंपुण्यंफलंकोटिगुणाधिकम् । श्राद्धेदानेतथाहोमेस्वाध्यायेचापिसन्निधौ

ইয়াৰ পুণ্য পবিত্ৰ, সকলো ব্যাধি নাশ কৰে, আৰু ফল কোটিগুণ অধিক হয়—শ্ৰাদ্ধত, দানত, হোমত, আৰু স্বাধ্যায়ৰ সন্নিধানতো।

Verse 23

कायावारोहणं नाम देवदेवस्य शूलिनः । अवतारं रोचमानं ब्राह्मणावसथे शुभे

তাত দেৱদেৱ, ত্ৰিশূলধাৰী শূলিন শিৱৰ “কায়াৱৰোহণ” নামৰ প্ৰাকট্য আছে—এটি দীপ্তিমান অৱতৰণ, যি শুভ ব্ৰাহ্মণ-আবাসত প্ৰকাশ পাইছিল।

Verse 24

जातं तत्सुमहापुण्यं तथा चर्मण्वती नदी । शूलतापी पयोष्णी च पयोष्णीसंगमस्तथा

সেই অতি মহাপুণ্যময় পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ উদ্ভৱ হ’ল; আৰু চর্মণ্বতী নদীও, তদুপৰি শূলতাপী আৰু পয়োষ্ণী, আৰু পয়োষ্ণীৰ সঙ্গমস্থলও।

Verse 25

महौषधी चारणा च नागतीर्थप्रवर्त्तिनी । महावेणा नदी पुण्या महाशालस्तथैव च

মহৌষধী, চাৰণা আৰু নাগতীৰ্থ-প্ৰৱৰ্ত্তিনী; পুণ্যময় মহাৱেণা নদী; আৰু তদ্ৰূপে মহাশালও (উল্লেখিত)।

Verse 26

गोमती वरुणा तद्वत्तीर्थं हौताशनं परम् । भैरवं भृगुतुंगं च गौरीतीर्थमनुत्तमम्

গোমতী, বৰুণা আৰু তদ্ৰূপ সেই পবিত্ৰ তীৰ্থ-ঘাট; পৰম পুণ্য হৌতাশন; ভৈৰৱ; ভৃগুতুঙ্গ; আৰু অনুত্তম গৌৰী-তীৰ্থ।

Verse 27

तीर्थं वैनायकं नाम वस्त्रेश्वरमनुत्तमम् । तथा पापहरं नाम पुण्या वेत्रवती नदी

ৱৈনায়ক নামৰ তীৰ্থ আছে আৰু অনুত্তম বস্ত্ৰেশ্বৰ ধাম আছে। তদ্ৰূপ পাপহৰ নামৰ তীৰ্থ আছে, আৰু পুণ্যময় বেত্ৰৱতী নদীও তাত আছে।

Verse 28

महारुद्रं महालिंगं दशार्णा च महानदी । शतरुद्रा शताह्वा च तथा पितृपदं पुरम्

মহাৰুদ্ৰ, মহালিঙ্গ, আৰু দশাৰ্ণা—সেই মহান নদীও; শতৰুদ্ৰা, শতাহ্বা, আৰু পিতৃপদ নামৰ নগৰো তাত আছে।

Verse 29

अंगारवाहिका तद्वन्नदौ द्वौ शोणघर्घरौ । कालिका च नदी पुण्या पितरा च नदी शुभा

তদ্ৰূপ অঙ্গাৰৱাহিকা নদী আছে; আৰু দুটা নদী—শোণ আৰু ঘৰঘৰা—আছে। কালীকা পবিত্ৰ নদী, আৰু পিতৰা শুভ নদী।

Verse 30

एतानि पितृतीर्थानि शस्यंते स्नानदानयोः । श्राद्धमेतेषु यद्दत्तं तदनंतफलं स्मृतम्

এইসমূহ পিতৃ-তীৰ্থ স্নান আৰু দানৰ বাবে প্ৰশংসিত। এই স্থানসমূহত যি শ্ৰাদ্ধ অৰ্পণ কৰা হয়, সেয়া অনন্ত ফলদায়ক বুলি স্মৃত।

Verse 31

शतावटा नदी ज्वाला शरद्वी च नदी तथा । द्वारका कृष्णतीर्थं च तथा ह्युदक्सरस्वती

শতাৱটা আৰু জ্বালা নদী, তদুপৰি শৰদ্বী নদী; লগতে দ্বাৰকা, শ্ৰীকৃষ্ণৰ পবিত্ৰ তীৰ্থ, আৰু উদকসৰস্বতীও।

Verse 32

नदी मालवती नाम तथा च गिरिकर्णिका । धूतपापं तथा तीर्थं समुद्रे दक्षिणे तथा

মালৱতী নামৰ এটা নদী আছে, আৰু (এটা) গিৰিকৰ্ণিকাো; তদুপৰি ধূতপাপ নামৰ পবিত্ৰ তীৰ্থ দক্ষিণ সাগৰৰ তীৰত অৱস্থিত।

Verse 33

गोकर्णो गजकर्णश्च तथा चक्रनदी शुभा । श्रीशैलं शाकतीर्थं च नारसिंहमतः परम्

গোকৰ্ণ, গজকৰ্ণ, আৰু শুভ চক্রনদী; শ্ৰীশৈল, শাকতীৰ্থ, আৰু তাৰ পাছত এইসকলৰ ওপৰে নৰসিংহৰ ধাম—এইবোৰ পবিত্ৰ স্থান।

Verse 34

महेंद्रं च तथा पुण्या पुण्या चापि महानदी । एतेष्वपि सदा श्राद्धमनंतफलदं स्मृतम्

তদুপৰি মহেন্দ্ৰত, পুণ্যাত, আৰু মহানদী পুণ্যাৰ তীৰত—এই স্থানসমূহত সদায় শ্ৰাদ্ধ কৰাটো অনন্ত ফলদায়ক বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে।

Verse 35

दर्शनादपि पुण्यानि सद्यः पापहराणि वै । तुंगभद्रा नदी पुण्या तथा चक्ररथीति च

কেৱল দৰ্শন কৰিলেও এইবোৰ পুণ্যদায়ক, আৰু সঁচাকৈয়ে তৎক্ষণাৎ পাপ হৰণ কৰে। তুঙ্গভদ্ৰা নদী পবিত্ৰ, আৰু চক্রৰথী নামৰ তীৰ্থও।

Verse 36

भीमेश्वरं कृष्णवेणा कावेरी चांजना नदी । नदी गोदावरी पुण्या त्रिसंध्या पूर्णमुत्तमम्

ভীমেশ্বৰ, কৃষ্ণৱেণা আৰু কাবেৰী, অঞ্জনা নদী আৰু পুণ্য গোদাৱৰী—এই সকলো, ত্ৰিসন্ধ্যাৰ সৈতে, পৰম উত্তম আৰু সম্পূৰ্ণ তীৰ্থ।

Verse 37

तीर्थं त्रैयंबकं नाम सर्वतीर्थनमस्कृतम् । यत्रास्ते भगवान्भीमः स्वयमेव त्रिलोचनः

ত্ৰৈয়ম্বক নামে এক তীৰ্থ আছে, যাক সকলো তীৰ্থে নমস্কাৰ কৰে; তাত ভগৱান ভীম—ত্ৰিলোচন (তিনিচকু)—স্বয়ং প্ৰত্যক্ষভাৱে অধিষ্ঠান কৰে।

Verse 38

श्राद्धमेतेषु सर्वेषु दत्तं कोटिगुणं भवेत् । स्मरणादपि पापानि व्रजंति शतधा नृप

হে নৃপ, এই সকলো তীৰ্থত দিয়া শ্ৰাদ্ধ কোটিগুণ ফলদায়ক হয়; কেৱল স্মৰণ কৰিলেও পাপ শতগুণে দূৰ হয়।

Verse 39

श्रीपर्णा च नदी पुण्या व्यासतीर्थमनुत्तमम् । तथा मत्स्यनदी कारा शिवधारा तथैव च

আৰু আছে পুণ্য শ্ৰীপৰ্ণা নদী, অনুত্তম ব্যাস-তীৰ্থ; তদুপৰি মৎস্য নদী, কাৰা, আৰু তেনেদৰে শিৱধাৰাও আছে।

Verse 40

भवतीर्थं च विख्यातं पुण्यतीर्थं च शाश्वतम् । पुण्यं रामेश्वरं तद्वद्वेणापुरमलंपुरम्

ভৱতীৰ্থ বিখ্যাত, এক শাশ্বত পুণ্য তীৰ্থ; তেনেদৰে পুণ্যদায়ক ৰামেশ্বৰ, আৰু ৱেণাপুৰ আৰু মলংপুৰো পুণ্যময়।

Verse 41

अंगारकं च विख्यातमात्मदर्शमलंबुषम् । वत्सव्रातेश्वरं तद्वत्तथागोकामुखं परम्

তদুপৰি খ্যাত অঙ্গাৰক, আত্ম-দৰ্শ, অলম্বুষা; তেনেদৰে বৎসব্ৰাটেশ্বৰ, আৰু সেইদৰে পৰম তীৰ্থ গোকামুখো (উল্লেখিত)।

Verse 42

गोवर्द्धनं हरिश्चंद्रं पुरश्चन्द्रं पृथूदकम् । सहस्राक्षं हिरण्याक्षं तथा च कदलीनदी

গোৱৰ্ধন, হৰিশ্চন্দ্ৰ, পুৰশ্চন্দ্ৰ, পৃথূদক; সহস্ৰাক্ষ, হিৰণ্যাক্ষ—আৰু কদলী নদীও (উল্লেখিত)।

Verse 43

नामधेयानि च तथा तथा सौमित्रिसंगतम् । इंद्रनीलं महानादं तथा च प्रियमेलकम्

আৰু তেনেদৰে নামসমূহো কোৱা হ’ল—সৌমিত্ৰিসংগত, ইন্দ্ৰনীল, মহানাদ, আৰু প্ৰিয়মেলকো।

Verse 44

एतान्यपि सदा श्राद्धे प्रशस्तान्यधिकानि च । एतेषु सर्वदेवानां सांनिध्यं पठ्यते यतः

এইবোৰো সদায় শ্রাদ্ধ-কর্মত প্ৰশংসিত—বিশেষকৈ প্ৰশস্ত—কাৰণ কোৱা হৈছে যে এইসমূহত সকলো দেৱতাৰ সান্নিধ্য লাভ হয়।

Verse 45

दानमेतेषु सर्वेषु भवेत्कोटिशताधिकम् । बाहुदा च नदी पुण्या तथा सिद्धवटं शुभम्

এই সকলোত দান কৰিলে কোটিশতাধিক পুণ্য হয়। তেনেদৰে বাহুদা নদী পবিত্ৰ, আৰু শুভ সিদ্ধৱটও।

Verse 46

तीर्थं पाशुपतं चैव नदी पर्यटिका तथा । श्राद्धमेतेषु सर्वेषु दत्तं कोटिशतोत्तरम्

পাশুপত তীৰ্থত, আৰু পৰ্যটিকা নামৰ নদীৰ তীৰতো—এই সকলো স্থানত দিয়া শ্ৰাদ্ধ দান কোটিশতাধিক পুণ্যফল প্ৰদান কৰে।

Verse 47

तथैव पंचतीर्थं च यत्र गोदावरी नदी । युता लिंगसहस्रेण सव्येतर जलावहा

তদ্ৰূপে পঞ্চতীৰ্থ আছে, য’ত গোদাৱৰী নদী বৈ যায়—সহস্ৰ লিঙ্গেৰে সংযুক্ত—বাঁও আৰু সোঁ দুয়ো তীৰে জল বহাই।

Verse 48

जामदग्न्यस्य तत्तीर्थं मोदायतनमुत्तमम् । प्रतीकस्य भयात्सिद्धा यत्र गोदावरी नदी

জামদগ্ন্যৰ সেই তীৰ্থই মোধায়তন নামৰ উত্তম ধাম; য’ত গোদাৱৰী নদী বৈ যায়, প্ৰতিকাৰ ভয়ৰ দ্বাৰা সিদ্ধিদায়ক হৈ পবিত্ৰ।

Verse 49

तीर्थं तद्धव्यकव्यानामप्सरोगणसंयुतम् । श्राद्धाग्नि दानकार्यं च तत्र कोटिशताधिकम्

সেই তীৰ্থ অপ্সৰাগণৰ সমাৱেশেৰে শোভিত; দেৱ আৰু পিতৃলোকলৈ হব্য-কব্য অৰ্পণত বিশেষ ফলদায়ক। তাত শ্ৰাদ্ধ, অগ্নি-সংৰক্ষণ আৰু দানৰ পুণ্য শতকোটিতকৈও অধিক বৃদ্ধি পায়।

Verse 50

तथा सहस्रलिंगं च राघवेश्वरमुत्तमम् । सेन्द्रकाला नदी पुण्या तत्र शक्रो गतः पुरा

তদ্ৰূপে সহস্ৰলিঙ্গ আৰু ৰাঘৱেশ্বৰ নামৰ উত্তম ধাম আছে। তাত পুণ্য সেন্দ্ৰকালা নদী বৈ যায়; প্ৰাচীন কালে শক্র (ইন্দ্ৰ)ো তাত গৈছিল।

Verse 51

निहत्य नमुचिं मित्रं तपसा स्वर्गमाप्तवान् । तत्र दत्तं नरैः श्राद्धमनंतफलदं भवेत्

মিত্ৰ নমুচিক নিধন কৰি তেওঁ তপস্যাৰ বলত স্বৰ্গ লাভ কৰিলে। তাত মানুহে কৰা শ্ৰাদ্ধ দান অনন্ত ফলদায়ক বুলি কোৱা হয়।

Verse 52

पुष्करं नाम वै तीर्थं शालग्रामं तथैव च । शोणपातश्च विख्यातो यत्र वैश्वानराशयः

তাত পুষ্কৰ নামৰ তীৰ্থ আছে, আৰু তেনেদৰে শালগ্ৰামো আছে। লগতে শোণপাতো বিখ্যাত, য’ত বৈশ্বানৰৰ আশয় (নিবাস/ভাণ্ডাৰ) বিদ্যমান।

Verse 53

तीर्थं सारस्वतं चैव स्वामितीर्थं तथैव च । मलंदरा नदी पुण्या कौशिकी चंद्रका तथा

সাৰস্বত তীৰ্থ আৰু তেনেদৰে স্বামিতীৰ্থ; পুণ্য মলন্দৰা নদী; আৰু কৌশিকী আৰু চন্দ্ৰকাও আছে।

Verse 54

विदर्भा चाथ वेगा च पयोष्णी प्राङ्मुखा परा । कावेरी चोत्तरांगा च तथा जालंधरो गिरिः

বিদৰ্ভা, বেগা, পয়োষ্ণী আৰু উৎকৃষ্ট প্ৰাঙ্মুখা; আৰু কাবেৰী, উত্তৰাঙ্গা, লগতে জালন্ধৰ পৰ্বতো আছে।

Verse 55

एतेषु श्राद्धतीर्थेषु श्राद्धमानंत्यमश्नुते । लोहदंडं तथा तीर्थं चित्रकूटस्तथैव च

এই শ্ৰাদ্ধ-তীৰ্থসমূহত শ্ৰাদ্ধ কৰিলে মানুহে অনন্ত পুণ্য লাভ কৰে। তেনেদৰে লোহদণ্ড নামৰ তীৰ্থ আৰু চিত্ৰকূটো আছে।

Verse 56

दिव्यं सर्वत्र गंगायास्तथा नद्यास्तटं शुभम् । कुब्जाम्रकं तथा तीर्थमुर्वशीपुलिनं तथा

গঙ্গাৰ কূলত সৰ্বত্ৰেই দিৱ্যতা বিৰাজে; তেনেদৰে নদীৰ শুভ তটও পৱিত্ৰ। কুব্জাম্ৰক নামৰ তীৰ্থ আৰু উৰ্বশী-পুলিন নামৰ বালুকাময় কূলও পুণ্যময়।

Verse 57

संसारमोचनं तीर्थं तथैव ऋणमोचनम् । एतेषु पितृतीर्थेषु श्राद्धमानंत्यमश्नुते

সংসাৰ-মোচন নামৰ তীৰ্থ আছে, আৰু তেনেদৰে ঋণ-মোচন তীৰ্থও আছে। এই পিতৃ-তীৰ্থসমূহত যি শ্ৰাদ্ধ কৰে, সি অনন্ত পুণ্যফল লাভ কৰে।

Verse 58

अट्टहासं तथा तीर्थं गौतमेश्वरमेव च । तथा वसिष्ठतीर्थं च भारतं च ततः परम्

অট্টহাস নামৰ তীৰ্থ, আৰু গৌতমেশ্বৰো; তেনেদৰে বসিষ্ঠ-তীৰ্থ, আৰু তাৰ পৰেও ভাৰতে (পৱিত্ৰ ভূমি) আছে।

Verse 59

ब्रह्मावर्तं कुशावर्तं हंसतीर्थं तथैव च । पिंडारकं च विख्यातं शंखोद्धारं तथैव च

ব্ৰহ্মাৱর্ত, কুশাৱর্ত আৰু হংস-তীৰ্থ; তেনেদৰে বিখ্যাত পিণ্ডাৰক, আৰু শঙ্খোদ্ধাৰো—এই সকলো পৱিত্ৰ স্থান।

Verse 60

भांडेश्वरं बिल्वकं च नीलपर्वतमेव च । तथा च बदरीतीर्थं सर्वतीर्थेश्वरेश्वरम्

ভাণ্ডেশ্বৰ, বিল্বক আৰু নীলপৰ্বত; তেনেদৰে বদৰী-তীৰ্থ—সকলো তীৰ্থ-ঈশ্বৰসকলৰো ঈশ্বৰ, সৰ্বোত্তম ধাম।

Verse 61

वसुधाराह्वयं तीर्थं रामतीर्थं तथैव च । जयंती विजया चैव शुक्लतीर्थं तथैव च

ৱসুধাৰা নামে তীৰ্থ, তদ্ৰূপে ৰাম-তীৰ্থ; লগতে জয়ন্তী আৰু বিজয়া, আৰু শুক্ল-তীৰ্থো আছে।

Verse 62

एषु श्राद्धप्रदातारः प्रयांति परमं पदम् । तीर्थं मातृगृहं नाम करवीरपुरं तथा

এই স্থানসমূহত শ্ৰাদ্ধ দান কৰোঁতাসকলে পৰম পদ লাভ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত মাতৃগৃহ নামে তীৰ্থ আৰু কৰবীৰপুৰো আছে।

Verse 63

सप्तगोदावरीनाम सर्वतीर्थेश्वरेश्वरम् । तत्र श्राद्धं प्रदातव्यमनंतफलमीप्सुभिः

সপ্তগোদাৱৰী নামৰ ধামত—যি সকলো তীৰ্থৰ মাজত পৰমেশ্বৰসদৃশ মান্য—অন্তহীন ফল কামনাকাৰীসকলে তাত শ্ৰাদ্ধ কৰিব লাগে।

Verse 64

कीकटेषु गया पुण्या पुण्यं राजगृहं वनम् । च्यवनस्याश्रमं पुण्यं नदी पुण्या पुनःपुना

কীকটসকলৰ দেশত গয়া পুণ্যময়; ৰাজগৃহৰ বনো পুণ্যময়। চ্যৱনৰ আশ্ৰম পুণ্যময়, আৰু সেই নদীও পুনঃপুন পুণ্যময়।

Verse 65

विषयाराधनं पुण्यं नदी या तु पुनःपुना । यत्र गाथा विचरति ब्रह्मणा परिकीर्तिता

যি নদীৰ আৰাধনাই পুণ্য দান কৰে, সেই নদী পুনঃপুন ধন্য; য’ত ব্ৰহ্মাই প্ৰকীৰ্তিত পবিত্ৰ গাথা বিচৰণ কৰে।

Verse 66

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोपि गयां व्रजेत् । यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्

বহু পুত্ৰ কামনা কৰা উচিত—যদি তেওঁলোকৰ মাজৰ এজনেও গয়া গৈ পিতৃকাৰ্য সম্পন্ন কৰে। নতুবা অশ্বমেধ যজ্ঞ কৰিব, অথবা নীলবৰ্ণ বৃষভক ধৰ্মদান ৰূপে মুক্ত কৰি দিব।

Verse 67

एषा गाथा विचरति तीर्थेष्वायतनेषु च । सर्वे मनुष्या राजेंद्र कीर्त्तयंतः समागताः

হে ৰাজেন্দ্ৰ! এই পবিত্ৰ গাথা তীৰ্থস্থান আৰু পুণ্যধামসমূহত বিচৰণ কৰে; আৰু সকলো মানুহ একত্ৰিত হৈ ইয়াক কীৰ্তন কৰি গুণগান কৰে।

Verse 68

किमस्माकं कुले कश्चिद्गयां यास्यति यः सुतः । प्रीणयिष्यति तान्गत्वा सप्तपूर्वांस्तथापरान्

আমাৰ কুলত কি কোনো পুত্ৰ হ’ব যি গয়া যাব? তাত গৈ তেওঁ আমাৰ সাতজন পূৰ্বপুৰুষক আৰু পৰৱৰ্তীসকলকো তৃপ্ত কৰিব।

Verse 69

मातामहानामप्येवं श्रुतिरेषा चिरंतनी । गंगायामस्थिनिचयं गत्वा क्षेप्स्यति यः सुतः

এইদৰে মাতৃপক্ষৰ পিতামহসকলৰ বিষয়েও এই চিৰন্তন পৰম্পৰা আছে: যি পুত্ৰ গঙ্গালৈ গৈ তাত অস্থিৰ সঞ্চয় (ভস্ম-অৱশেষ) বিসৰ্জন কৰে।

Verse 70

तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि दास्यते च जलांजलिम् । अरण्यत्रितये वापि पिंडदानं करिष्यति

সাত বা আঠটা তিল মিহলাই জলাঞ্জলি দান কৰিব; আৰু ত্ৰিবন (অৰণ্যত্রয়) তেও পিণ্ডদান সম্পন্ন কৰিব।

Verse 71

प्रथमं पुष्करारण्ये नैमिषे तदनंतरं । धर्मारण्यं पुनः प्राप्य श्राद्धं भक्त्या प्रदास्यति

প্ৰথমে পুষ্কৰাৰণ্যত, তাৰ পাছত নৈমিষত; আৰু পুনৰ ধৰ্মাৰণ্যত উপনীত হৈ তেওঁ ভক্তিভাৱে শ্ৰাদ্ধ নিবেদন কৰিব।

Verse 72

गयायां धर्मपृष्ठे वा सरसि ब्रह्मणस्तथा । गयाशीर्षवटे चैव पितॄणां दत्तमक्षयम्

গয়াত—ধৰ্মপৃষ্ঠত হওক বা ব্ৰহ্মাৰ সৰসীত, আৰু গয়াশীৰ্ষৰ বটবৃক্ষতেও—পিতৃলোকলৈ যি দান দিয়া হয় সেয়া অক্ষয় হয়।

Verse 73

व्रजन्कृत्वा निवापं यस्त्वध्वानं परिसर्पति । नरकस्थान्पितॄन्सोपि स्वर्गं नयति सत्वरं

যি কোনো ব্যক্তি যাত্ৰাপথত চলি থাকোঁতে নিবাপ অৰ্পণ কৰি পথ ধৰে, সিও নৰকস্থ পিতৃসকলক শীঘ্ৰে স্বৰ্গলৈ নি যায়।

Verse 74

कुले तस्य न राजेंद्र प्रेतो भवति कश्चन । प्रेतत्वं मोक्षभावं च पिंडदानाच्च गच्छति

হে ৰাজেন্দ্ৰ, তেওঁৰ কুলত কোনো জনেই প্ৰেত নহয়। পিণ্ডদানৰ দ্বাৰা প্ৰেতত্ব দূৰ হয় আৰু মোক্ষলৈ অনুকূল অৱস্থা লাভ হয়।

Verse 75

एको मुनिस्ताम्रकराग्रहस्तो ह्याम्रेषु मूले सलिलं ददाति । आम्राश्च सिक्ताः पितरश्च तृप्ता एका क्रिया द्व्यर्थकरी प्रसिद्धा

এজন মুনি হাতে তাম্ৰপাত্ৰ ধৰি আমগছৰ গুৰিত জল অৰ্পণ কৰে। আমগছ সিঞ্চিত হয় আৰু পিতৃসকল তৃপ্ত হয়—এটা কৰ্মে দুটা ফল সাধে, ই প্ৰসিদ্ধ।

Verse 76

गयायां पिण्डदानस्य नान्यद्दानं विशिष्यते । एकेन पिंडदानेन तृप्तास्ते मोक्षगामिनः

গয়াত পিণ্ডদানতকৈ শ্ৰেষ্ঠ আন কোনো দান নাই। একেটা পিণ্ডদানেই প্ৰেত-পিতৃসকল তৃপ্ত হৈ মোক্ষগামী পথত আগবাঢ়ে।

Verse 77

धान्यप्रदानं प्रवरं वदंति वसुप्रदानं च तथामुनींद्राः । गया सुतीर्थेषु नरैः प्रदत्तं तद्धर्महेतुं प्रवरं वदंति

মুনীন্দ্ৰসকলে ধান্যদানক শ্ৰেষ্ঠ বুলে কয়, আৰু ধন-সম্পদ দানকো তেনেদৰে। কিন্তু গয়া আৰু আন সু-তীৰ্থত মানুহে যি দান কৰে, সেয়াই ধৰ্ম-পুণ্যৰ সৰ্বোত্তম কাৰণ বুলি ঘোষণা কৰে।

Verse 78

सर्वात्मना सुरुचिना महाचल महानदी । ये तु पश्यंति तां गत्वा मानसे दक्षिणोत्तरे

সম্পূৰ্ণ আত্মাৰে আৰু পবিত্ৰ আনন্দেৰে যিসকলে মানসৰোবৰলৈ গৈ তাৰ দক্ষিণ-উত্তৰ তীৰত সেই মহান পৰ্বত আৰু মহা নদীক দৰ্শন কৰে, তেওঁলোক ধন্য হয়।

Verse 79

प्रणम्य द्विजमुख्येभ्यः प्राप्तं तैर्जन्मनः फलं । यद्यदिच्छति वै मर्त्यस्तत्तदाप्नोत्यसंशयम्

শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলক প্ৰণাম কৰি মর্ত্যই জন্মৰ সত্য ফল লাভ কৰে। তেওঁ যি যি ইচ্ছা কৰে, সেয়াই নিঃসন্দেহে প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 80

एष तूद्देशतः प्रोक्तस्तीर्थानां सग्रहो मया । वागीशोपि न शक्नोति विस्तरात्किमु मानुषः

এইদৰে মই তীৰ্থসমূহৰ এই সঙ্গ্ৰহ কেৱল সংক্ষেপে ক’লোঁ। বাক্‌ঈশ (বৃহস্পতিও) বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰে, তেন্তে সাধাৰণ মানুহে কেনেকৈ পাৰিব?

Verse 81

सत्यं तीर्थं दया तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः । वर्णाश्रमाणां गेहेपि तीर्थं शम उदाहृतम्

সত্যই তীৰ্থ, দয়াই তীৰ্থ, ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহো তীৰ্থ। বৰ্ণ-আশ্ৰম-ধৰ্ম পালন কৰা গৃহস্থৰ ঘৰতো ‘শম’—চিত্তৰ শান্তি—ক তীৰ্থ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 82

येषु तीर्थेषु यच्छ्राद्धं तत्कोटिगुणमिष्यते । गयायां यत्तु वै श्राद्धं तच्छ्राद्धमपवर्गदम्

যি তীৰ্থত যি শ্ৰাদ্ধ কৰা হয়, সেয়া কোটিগুণ পুণ্যফল দিয়া বুলি কোৱা হয়। কিন্তু গয়াত কৰা শ্ৰাদ্ধ নিশ্চয়েই অপৱৰ্গ—মোক্ষ—দানকাৰী শ্ৰাদ্ধ।

Verse 83

यस्मात्तस्मात्प्रयत्नेन तीर्थे श्राद्धं विधीयते । प्रातःकालो मुहूर्तांस्त्रीन्संगवस्तावदेव तु

সেই কাৰণে প্ৰযত্নে তীৰ্থত শ্ৰাদ্ধ বিধিপূৰ্বক কৰা উচিত। উপযুক্ত সময় প্ৰাতঃকাল—তিনিটা মুহূৰ্ত; আৰু সংগৱ (পূৰ্বাহ্ণ)ও তেনেই সমান পৰিমাণ।

Verse 84

मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तः स्यादपराह्णस्ततः परम् । सायाह्नस्त्रिमुहूर्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत्

মধ্যাহ্ন তিনিটা মুহূৰ্ত; তাৰ পিছত অপৰাহ্ণ। সায়াহ্নো তিনিটা মুহূৰ্ত; সেই সময়ত শ্ৰাদ্ধ কৰাব নালাগে।

Verse 85

राक्षसी नाम सा वेला गर्हिता सर्वकर्मसु । अह्नो मुहूर्ता व्याख्याता दशपंच च सर्वदा

সেই সময়ক ‘ৰাক্ষসী’ নামে কোৱা হয় আৰু সকলো কৰ্মত নিন্দিত। দিনৰ মুহূৰ্ত সদায় পঞ্চদশ—পনৰটা—বুলি ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।

Verse 86

तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः । मध्याह्नात्सर्वदा यस्मान्मंदी भवति भास्करः

তাত অষ্টম মুহূৰ্ত যি, সেই কাল ‘কুতপ’ বুলি স্মৃত; কিয়নো মধ্যাহ্নৰ পাছত ভাস্কৰ সদায় নিজৰ তেজ মৃদু কৰে।

Verse 87

तस्मादनंतफलदस्तत्रारंभो विशिष्यते । खड्गपात्रं च कुतपस्तथा नैपालकंबलम्

সেইহেতু তাত আৰম্ভ কৰা কৰ্ম বিশেষভাবে শ্ৰেষ্ঠ গণ্য হয়, কিয়নো ই অনন্ত ফল দান কৰে—যেনে খড়্গ-পাত্ৰ, উলৰ গালিচা, আৰু নেপালী কম্বল দান।

Verse 88

रुक्मं दर्भास्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः । पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य तत्तापकारिणः

সোণ, দৰ্ভা ঘাঁহ, তিল, গাই, আৰু কন্যাৰ পুত্ৰ—এইবোৰক অষ্টম বুলি স্মৰণ কৰা হয়। পাপক ‘কুত্সিত’ (নীচ) বুলিয়ে কয়, কিয়নো ই নিজৰ অনুৰূপ তাপ-যন্ত্ৰণা আনে।

Verse 89

अष्टावेते यतस्तस्मात्कुतपा इति विश्रुताः । ऊर्ध्वं मुहुर्त्तात्कुतपान्महूर्त्तं च चतुष्टयम्

এইবোৰ আঠটা হোৱাৰ বাবে সেয়েহে ‘কুতপা’ বুলি বিখ্যাত। আৰু কুতপা-মুহূৰ্তৰ ওপৰত চাৰি মুহূৰ্তৰ এক গুচ্ছ (চতুষ্টয়) থাকে।

Verse 90

मुहूर्त्तपंचकं चैव स्वधावाचनमिष्यते । विष्णुदेहसमुद्भूताः कुशाः कृष्णतिलास्तथा

পাঁচ মুহূৰ্তৰ এক কাল ‘স্বধা’ আহ্বান-পাঠৰ বাবেো বিধেয়। আৰু কুশা ঘাঁহ আৰু কৃষ্ণ তিলো বিষ্ণুৰ দেহৰ পৰা উৎপন্ন বুলি কোৱা হয়।

Verse 91

श्राद्धस्य लक्षणं कालमिति प्राहुर्मनीषिणः । तिलोदकांजलिर्देयो जलांते तीर्थवासिभिः

মনীষীসকলে কয় যে শ্ৰাদ্ধৰ লক্ষণ হ’ল তাৰ যথোচিত কাল। তীৰ্থবাসীসকলে জলৰ কাষত তিল-মিশ্ৰিত জল অঞ্জলি দি অৰ্পণ কৰিব।

Verse 92

सदर्भहस्तेनैकेन गृहे श्राद्धं गमिष्यति । पुण्यं पवित्रमायुष्यं सर्वपापविनाशनम्

একে হাতে দৰ্ভা ধৰি ঘৰত শ্ৰাদ্ধ কৰিবলৈ যোৱা লোকেও পুণ্য লাভ কৰে—পবিত্ৰ, আয়ুষ্যবৰ্ধক আৰু সকলো পাপ বিনাশক।

Verse 93

ब्रह्मणा चैव कथितं तीर्थश्राद्धानुकीर्तनम् । शृणोति यः पठेद्वापि श्रीमान्संजायते नरः

ব্ৰহ্মাই যি তীৰ্থশ্ৰাদ্ধৰ অনুকীৰ্তন ক’লে, তাক যি শুনে বা পাঠ কৰে, সেই নৰ শ্ৰী-সমৃদ্ধি আৰু সৌভাগ্য লাভ কৰে।

Verse 94

श्राद्धकाले च वक्तव्यं तथा तीर्थनिवासिभिः । सर्वपापोपशांन्त्यर्थमलक्ष्मीनाशनं मतं

শ্ৰাদ্ধৰ সময়ত এই পাঠ ক’ব লাগে, আৰু তীৰ্থনিবাসীসকলেও তেনেদৰে ক’ব লাগে। ই সকলো পাপ শান্ত কৰিবলৈ আৰু অলক্ষ্মী (দুৰ্ভাগ্য) নাশ কৰিবলৈ উপায় বুলি মানা হয়।

Verse 95

इदं पवित्रं यशसो निधानमिदं महापातकनाशनं च । ब्रह्मार्करुद्रैरभिपूजितं च श्राद्धस्य माहात्म्यमुशंति तज्ज्ञाः

ই পবিত্ৰ, যশৰ ভঁৰাল, আৰু মহাপাতক বিনাশক। ব্ৰহ্মা, সূৰ্য আৰু ৰুদ্ৰে যাক পূজে—তত্ত্বজ্ঞসকলে কয়, এইয়েই শ্ৰাদ্ধৰ মাহাত্ম্য।