Adhyaya 79
Yayāti Ensnared by Desire: Gandharva Marriage, Aśvamedha, and the Demand to See the Worlds
এই অধ্যায়ত যযাতি-চৰিত্ৰ আগবাঢ়ে। সহ-পত্নীৰ বিবাদ আৰু গৃহস্থ জীৱনত ঈৰ্ষ্যা-প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাৰ বিপদ বুজাবলৈ তীক্ষ্ণ উপমা দিয়া হৈছে—চন্দন গছ যেন সাপৰ বেষ্টনীত আবদ্ধ, তেনেদৰে ৰজাৰ দুর্বলতা প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত যযাতিয়ে অশ্ৰুবিন্দুমতীৰ সৈতে গন্ধৰ্ব-বিবাহ কৰে (তেওঁক কামৰ বংশৰ সৈতেো সংযুক্ত কৰা হয়) আৰু দীঘল সময় ভোগ-বিলাসত মোহিত হৈ থাকে। অশ্ৰুবিন্দুমতীৰ ‘গৰ্ভ-আকাঙ্ক্ষা’ৰ অজুহাতে তেওঁ যযাতিক অশ্বমেধ যজ্ঞ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে; ৰজাই প্রস্তুতি ধৰ্মবান পুত্ৰক সঁপে আৰু মহাদান কৰি যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ কৰে। যজ্ঞৰ পাছত তেওঁ অধিক আশ্চৰ্য দাবী তোলে—ইন্দ্ৰ, ব্ৰহ্মা, শিৱ আৰু বিষ্ণুৰ লোকসমূহ দৰ্শন। ইয়াৰ জৰিয়তে দেহধাৰী মানুহৰ বাবে কি সম্ভৱ, কি অসম্ভৱ, আৰু তপস্যা, দান, যজ্ঞৰ দ্বাৰা কি লাভ হয়—এই বিষয়ে আলোচনা হয়, লগতে যযাতিৰ অসাধাৰণ ক্ষত্ৰিয়-তেজৰ প্ৰশংসা কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
विशालोवाच । शर्मिष्ठा यस्य वै भार्या देवयानी वरानना । सौभाग्यं तत्र वै दृष्टमन्यथा नास्ति भूपते
বিশালে ক’লে: “যাৰ পত্নী শর্মিষ্ঠা, আৰু সুন্দৰ-মুখী দেবযানীও (পত্নী)—হে ভূপতে, তাতেই সৌভাগ্য দেখা যায়; অন্যথা নহয়।”
Verse 2
तत्कथं त्वं महाभाग अस्याः कार्यवशो भवेः । सपत्नजेन भावेन भवान्भर्ता प्रतिष्ठितः
তেনেহ’লে, হে মহাভাগ, তুমি কেনেকৈ তাইৰ বশত পৰি তাইৰ আদেশমতে কাৰ্য কৰিবা, যেতিয়া তুমি সপত্নী-ভাবসহ স্বামীৰ অধিকাৰ আৰু প্ৰতিষ্ঠাত স্থিত?
Verse 3
ससर्पोसि महाराज भूतले चंदनं यथा । सर्पैश्च वेष्टितो राजन्महाचंदन एव हि
হে মহাৰাজ, তুমি ভূতলত চন্দনৰ দৰে; সৰ্পেৰে বেষ্টিত হলেও, হে ৰাজন, তুমি নিশ্চয়েই মহাচন্দনেই।
Verse 4
तथा त्वं वेष्टितः सर्पैः सपत्नीनामसंज्ञकैः । वरमग्निप्रवेशश्च शिखाग्रात्पतनं वरम्
তথাপি তুমি সৰ্পেৰে বেষ্টিত, যিসকলৰ নাম ‘সপত্নী’। অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰাই শ্ৰেয়; আৰু পৰ্বতৰ শিখৰৰ পৰা পতন কৰাও অধিক শ্ৰেয়।
Verse 5
रूपतेजः समायुक्तं सपत्नीसहितं प्रियम् । न वरं तादृशं कांतं सपत्नीविषसंयुतम्
ৰূপ-তেজে সমাযুক্ত প্ৰিয় স্বামীও, যদি সপত্নীসহ থাকে, তেন্তে সেয়া বৰ নহয়; সপত্নীৰ বৈৰ-বিষে যুক্ত তেনে কান্ত সত্য আশীৰ্বাদ নহয়।
Verse 6
तस्मान्न मन्यते कांतं भवंतं गुणसागरम् । राजोवाच । देवयान्या न मे कार्यं शर्मिष्ठया वरानने
সেইহেতু, হে কান্ত, গুণসাগৰ হোৱা সত্ত্বেও তাই তোমাক গ্ৰহণ নকৰে। ৰজাই ক’লে: “হে সুমুখী, মোৰ দেবযানীৰ প্ৰয়োজন নাই; মোৰ কাম শর্মিষ্ঠাৰ সৈতে।”
Verse 7
इत्यर्थं पश्य मे कोशं सत्वधर्मसमन्वितम् । अश्रुबिंदुमत्युवाच । अहं राज्यस्य भोक्त्री च तव कायस्य भूपते
অশ্ৰুবিন্দুমতীয়ে ক’লে: “সেয়েহে মোৰ কোষাগাৰ চাওক, যি সত্ত্ব আৰু ধৰ্মেৰে সমন্বিত। হে ভূপতে, মই ৰাজ্যৰ ভোগিনীও, আৰু আপোনাৰ দেহৰ অধিকাৰিণীও।”
Verse 8
यद्यद्वदाम्यहं भूप तत्तत्कार्यं त्वया ध्रुवम् । इत्यर्थे मम देहि स्वं करं त्वं धर्मवत्सल
হে ভূপ, মই যি যি কওঁ, সেই সেই কাৰ্য তোমাৰ দ্বাৰা নিশ্চয় সম্পন্ন হ’ব। সেয়েহে, হে ধৰ্ম-প্ৰিয়, তোমাৰ নিজৰ হাত (সম্মতিৰূপে) মোক দিয়া।
Verse 9
बहुधर्मसमोपेतं चारुलक्षणसंयुतम् । राजोवाच । अन्य भार्यां न विंदामि त्वां विना वरवर्णिनि
ৰাজাই ক’লে: “হে সুন্দৰ বৰ্ণৰ নাৰী, বহু ধৰ্মেৰে সমৃদ্ধ আৰু শুভ লক্ষণেৰে বিভূষিতা, তোমাক বাদ দি মই আন কোনো পত্নী নেচাওঁ।”
Verse 10
राज्यं च सकलामुर्वीं मम कायं वरानने । सकोशं भुंक्ष्व चार्वंगि एष दत्तः करस्तव
হে সুন্দৰ মুখাৱয়ৱী, ৰাজ্য আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱী—মোৰ দেহসহ—কোষাগাৰসহ ভোগ কৰা। হে সুশোভিত অঙ্গাৱয়ৱী, এই মোৰ হাত তোমাক দিয়া হ’ল (বিবাহৰ বাবে)।
Verse 11
यदेव भाषसे भद्रे तदेवं तु करोम्यहम् । अश्रुबिंदुमत्युवाच । अनेनापि महाभाग तव भार्या भवाम्यहम्
“হে ভদ্ৰে, তুমি যি কোৱা, মই তেনেকৈয়ে কৰিম।” তেতিয়া অশ্ৰুবিন্দুমতীয়ে ক’লে: “হে মহাভাগ, এইটোৰ দ্বাৰাও মই তোমাৰ পত্নী হ’ম।”
Verse 12
एवमाकर्ण्य राजेंद्रो हर्षव्याकुललोचनः । गांधर्वेण विवाहेन ययातिः पृथिवीपतिः
এই কথা শুনি ৰাজেন্দ্ৰৰ আনন্দে চকু অস্থিৰ হ’ল; পৃথিৱীপতি যযাতিয়ে গন্ধৰ্ব-বিবাহ বিধিতেই (তাক) গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 13
उपयेमे सुतां पुण्यां मन्मथस्य नरोत्तम । तया सार्द्धं महात्मा वै रमते नृपनंदनः
সেই নৰোত্তমে মন্মথৰ পুণ্যৱতী কন্যাক বিবাহ কৰিলে; আৰু তেনেই সৈতে মহাত্মা ৰাজপুত্ৰ নিশ্চয় আনন্দে ৰমণ কৰে।
Verse 14
सागरस्य च तीरेषु वनेषूपवनेषु च । पर्वतेषु च रम्येषु सरित्सु च तया सह
সাগৰৰ তীৰত, বন-উপবনত, মনোৰম পৰ্বতত আৰু নদীৰ কূলতো—সেই নাৰীৰ সৈতে তেওঁ ৰমণ কৰি থাকিল।
Verse 15
रमते राजराजेंद्रस्तारुण्येन महीपतिः । एवं विंशत्सहस्राणि गतानि निरतस्य च
ৰাজাৰাজেন্দ্ৰ, পৃথিৱীপতি, যৌৱনৰ তেজত ৰমণ কৰি থাকিল; আৰু ভোগত নিমগ্ন হৈ থাকোঁতেই বিশ হাজাৰ (বছৰ) পাৰ হ’ল।
Verse 16
भूपस्य तस्य राजेंद्र ययातेस्तु महात्मनः । विष्णुरुवाच । एवं तया महाराजो ययातिर्मोहितस्तदा
হে ৰাজাৰাজেন্দ্ৰ, সেই মহাত্মা ভূপ যযাতিৰ বিষয়ে—বিষ্ণুৱে ক’লে: তেতিয়া মহাৰাজ যযাতি তাইৰ মোহত পৰিছিল।
Verse 17
कंदर्पस्य प्रपंचेन इंद्रस्यार्थे महामते । सुकर्मोवाच । एवं पिप्पल राजासौ ययातिः पृथिवीपतिः
হে মহামতে, কন্দৰ্প (কামদেৱ)ৰ প্ৰপঞ্চে ইন্দ্ৰৰ কাৰ্য সিদ্ধিৰ বাবে—সুকৰ্মাই ক’লে—এইদৰে পিপ্পল ৰজা, পৃথিৱীপতি যযাতি বৰ্ণিত হ’ল।
Verse 18
तस्या मोहनकामेन रतेन ललितेन च । न जानाति दिनं रात्रिं मुग्धः कामस्य कन्यया
তাইৰ মোহন কামনা, ৰতি-সুখ আৰু ললিত ক্ৰীড়াত মুগ্ধ হৈ, কামদেৱৰ কন্যাই মোহিত কৰা সেইজন দিন-ৰাতিৰ ভেদো নাজানে।
Verse 19
एकदा मोहितं भूपं ययातिं कामनंदिनी । उवाच प्रणतं नम्रं वशगं चारुलोचना
এদিন, সুৰুচি-নয়না কামনন্দিনী মোহিত ভূপ যযাতিক সম্বোধন কৰিলে; তেওঁ প্ৰণত, নম্ৰ হৈ থিয়, সম্পূৰ্ণৰূপে তাইৰ বশত আছিল।
Verse 20
अश्रुबिंदुमत्युवाच । संजातं दोहदं कांत तन्मे कुरु मनोरथम् । अश्वमेधमखश्रेष्ठं यजस्व पृथिवीपते
অশ্ৰুবিন্দুমতীয়ে ক’লে: “হে কান্ত, মোৰ ভিতৰত দোহদ (গৰ্ভধাৰণৰ আকাঙ্ক্ষা) জাগিছে—মোৰ এই মনোৰথ পূৰণ কৰা। হে পৃথিৱীপতে, অশ্বমেধ যজ্ঞ, যজ্ঞশ্ৰেষ্ঠ, সম্পাদন কৰা।”
Verse 21
राजोवाच । एवमस्तु महाभागे करोमि तव सुप्रियम् । समाहूय सुतश्रेष्ठं राज्यभोगे विनिःस्पृहम्
ৰাজাই ক’লে: “এৱমস্তু, হে মহাভাগে; তোমাৰ অতি প্ৰিয় কাৰ্য মই কৰিম। মই মোৰ শ্ৰেষ্ঠ পুত্ৰক আহ্বান কৰিম, যি ৰাজ্যভোগৰ প্ৰতি নিঃস্পৃহ।”
Verse 22
समाहूतः समायातो भक्त्यानमितकंधरः । बद्धांजलिपुटो भूत्वा प्रणाममकरोत्तदा
আহ্বান পোৱামাত্ৰে অমিতকন্ধৰ ভক্তিভাৱে তৎক্ষণাৎ আহিল। দুহাত জোৰ কৰি অঞ্জলি বঁধি তেতিয়াই প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 23
तस्याः पादौ ननामाथ भक्त्या नमितकंधरः । आदेशो दीयतां राजन्येनाहूतः समागतः
তাৰ পাছত ভক্তিভাৱে গৰ্দান নোৱাই অমিতকন্ধৰে তাইৰ চৰণত প্ৰণাম কৰিলে আৰু ক’লে— “হে ৰাণী, আদেশ দিয়া; আপোনাৰ আহ্বানত মই উপস্থিত হ’লোঁ।”
Verse 24
किं करोमि महाभाग दासस्ते प्रणतोस्मि च । राजोवाच । अश्वमेधस्य यज्ञस्य संभारं कुरु पुत्रक
“মই কি কৰোঁ, হে মহাভাগ? মই তোমাৰ দাস, আৰু প্ৰণত হৈছোঁ।” ৰজাই ক’লে— “পুত্ৰক, অশ্বমেধ যজ্ঞৰ সকলো সামগ্ৰী সাজু কৰ।”
Verse 25
समाहूय द्विजान्पुण्यानृत्विजो भूमिपालकान् । एवमुक्तो महातेजाः पूरुः परमधार्मिकः
পুণ্যবান দ্বিজসকল, ঋত্বিজ পুৰোহিতসকল আৰু দেশৰ ভূমিপালসকলক আহ্বান কৰি, মহাতেজস্বী পৰমধাৰ্মিক পুৰুক এইদৰে কোৱা হ’ল।
Verse 26
सर्वं चकार संपूर्णं यथोक्तं तु महात्मना । तया सार्धं स जग्राह सुदीक्षां कामकन्यया
মহাত্মাৰ কোৱা মতে সি সকলো সম্পূৰ্ণকৈ কৰিলে। আৰু সেই কাম-কন্যাৰ সৈতে একেলগে সি উত্তম সুদীক্ষা গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 27
अश्वमेधयज्ञवाटे दत्वा दानान्यनेकधा । ब्राह्मणेभ्यो महाराज भूरिदानमनंतकम्
হে মহাৰাজ, অশ্বমেধ যজ্ঞৰ বাটত ব্ৰাহ্মণসকলক নানাবিধ দান দি তেওঁ প্ৰচুৰ আৰু অন্তহীন দানধৰ্ম সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 28
दीनेषु च विशेषेण ययातिः पृथिवीपतिः । यज्ञांते च महाराजस्तामुवाच वराननाम्
আৰু দীন-দৰিদ্ৰসকলৰ মাজত বিশেষকৈ পৃথিৱীপতি ৰজা যযাতি সৰ্বাগ্ৰে আছিল। যজ্ঞৰ অন্তত মহাৰাজে সুন্দৰ-মুখী তামক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 29
अन्यत्ते सुप्रियं बाले किं करोमि वदस्व मे । तत्सर्वं देवि कर्तास्मि साध्यासाध्यं वरानने
হে বালে, মোৰ অতি প্ৰিয়, কোৱা—আৰু কি তোমাক সৰ্বাধিক সন্তুষ্ট কৰিব, মই কি কৰোঁ? হে দেবী, হে সুন্দৰ-মুখী, সাধ্য-অসাধ্য যি হওক, সেই সকলো মই কৰিম।
Verse 30
सुकर्मोवाच । इत्युक्ता तेन सा राज्ञा भूपालं प्रत्युवाच ह । जातो मे दोहदो राजंस्तत्कुरुष्व ममानघ
সুকৰ্মাই ক’লে: তেনে ৰজাই কোৱা শুনি, তাই ভূপালক উত্তৰ দিলে—“হে ৰাজন, মোৰ অন্তৰত এক আকাঙ্ক্ষা জাগিছে; সেয়া পূৰ্ণ কৰক, হে নিৰ্দোষ।”
Verse 31
इंद्रलोकं ब्रह्मलोकं शिवलोकं तथैव च । विष्णुलोकं महाराज द्रष्टुमिच्छामि सुप्रियम्
হে মহাৰাজ, মই ইন্দ্ৰলোক, ব্ৰহ্মলোক, শিৱলোক, আৰু তদ্ৰূপে বিষ্ণুলোকো—হে মোৰ প্ৰিয়—দৰ্শন কৰিব বিচাৰোঁ।
Verse 32
दर्शयस्व महाभाग यदहं सुप्रिया तव । एवमुक्तस्तयाराजातामुवाचससुप्रियाम्
হে মহাভাগ, মোক দেখুৱাই দিয়া, কিয়নো মই তোমাৰ অতি প্ৰিয়া। তাইৰ এই কথাত ৰজাই নিজৰ প্ৰিয়াৰ সৈতে কথা ক’লে।
Verse 33
साधुसाधुवरारोहेपुण्यमेवप्रभाषसे । स्त्रीस्वभावाच्चचापल्यात्कौतुकाच्चवरानने
সাধু সাধু! হে সুশীলা, মনোহৰ গতিৱতী নাৰী, তুমি কেৱল পুণ্যময় বাক্যই কোৱা। তথাপি হে সুৱদনা, নাৰীৰ স্বভাৱগত চঞ্চলতা আৰু কেৱল কৌতূহলৰ বাবে (এয়া ঘটিল/কোৱা হ’ল)।
Verse 34
यत्तवोक्तं महाभागे तदसाध्यं विभाति मे । तत्साध्यं पुण्यदानेन यज्ञेन तपसापि च
হে মহাভাগে, তুমি যি কৈছা সেয়া মোৰ বাবে অসাধ্য যেন লাগে। তথাপি পুণ্যদানে, যজ্ঞে আৰু তপস্যাতো সেয়া সাধনীয় হ’ব পাৰে।
Verse 35
अन्यथा न भवेत्साध्यं यत्त्वयोक्तं वरानने । असाध्यं तु भवत्या वै भाषितं पुण्यमिश्रितम्
হে সুৱদনা, তুমি যি কৈছা সেয়া অন্য কোনো উপায়ে সাধ্য নহয়। তথাপি তোমাৰ বাক্য—যদিও অসাধ্য যেন লাগে—নিশ্চয়েই পুণ্যৰে মিশ্ৰিত।
Verse 36
मर्त्यलोकाच्छरीरेण अनेनापि च मानवः । श्रुतो दृष्टो न मेद्यापि गतः स्वर्गं सुपुण्यकृत्
এই মর্ত্যলোকৰ এই মানৱ দেহ লৈও, আজিলৈকে মই নুশুনিলোঁ নেদেখিলোঁ যে কোনো মানুহ—যিমানেই পুণ্যকৰ্মী হওক—স্বৰ্গলৈ গৈছে।
Verse 37
ततोऽसाध्यं वरारोहे यत्त्वया भाषितं मम । अन्यदेव करिष्यामि प्रियं ते तद्वद प्रिये
তেতিয়া, হে সুন্দৰ নিতম্বা প্ৰিয়ে, তুমি মোক যি কৈছা সেয়া সাধন কৰা অসম্ভৱ। মই আন কিবা কৰিম যি তোমাক সন্তুষ্ট কৰিব—হে প্ৰিয়তমে, কোৱা, সেয়া কি?
Verse 38
देव्युवाच । अन्यैश्च मानुषै राजन्न साध्यं स्यान्न संशयः । त्वयि साध्यं महाराज सत्यंसत्यं वदाम्यहम्
দেৱীয়ে ক’লে: হে ৰাজন, আন মানুহেৰে ই সাধ্য নহয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। কিন্তু তোমাৰ দ্বাৰাই ই সাধন হ’ব, হে মহাৰাজ; সত্যই সত্যই মই কওঁ।
Verse 39
तपसा यशसा क्षात्रै र्दानैर्यज्ञैश्च भूपते । नास्ति भवादृशश्चान्यो मर्त्यलोके च मानवः
হে ভূপতে, তপস্যা, যশ, ক্ষত্ৰিয় পৰাক্ৰম, দান আৰু যজ্ঞৰ দ্বাৰা—মর্ত্যলোকে তোমাৰ দৰে আন কোনো মানুহ নাই।
Verse 40
क्षात्रं बलं सुतेजश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । तस्मादेवं प्रकर्तव्यं मत्प्रियं नहुषात्मज
ক্ষত্ৰিয় বল, শক্তি আৰু মহৎ তেজ—এই সকলো তোমাতেই প্ৰতিষ্ঠিত। সেয়ে, হে নহুষৰ পুত্ৰ, মোৰ প্ৰিয়ৰ বাবে এইদৰে কৰাই উচিত।
Verse 79
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थवर्णने ययातिचरित्रे एकोनाशीतितमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী পদ্মপুৰাণৰ ভূমিখণ্ডত—ৱেনোপাখ্যান, মাতৃ-পিতৃ তীৰ্থৰ বৰ্ণনা আৰু যযাতি-চৰিত্ৰৰ অন্তৰ্গত—ঊনআশীতিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।