Adhyaya 64
Yayāti’s Summons to Heaven and the Teaching on Old Age, the Five-Element Body, and Self–Body Discernment
এই অধ্যায়ত যদুৰ পৰম সুখ আৰু ৰুৰুৰ পাপফল সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন উত্থাপিত হোৱাত কাহিনী আৰম্ভ হয়। পিপ্পলৰ জিজ্ঞাসাত সুকৰ্মাই নহুষ আৰু যযাতিৰ পবিত্ৰ বৃত্তান্ত বৰ্ণনা কৰে। যযাতিৰ ধৰ্মময় শাসন, যজ্ঞ-দান আৰু প্ৰজাহিতৈষী আচৰণৰ প্ৰশংসা শুনি ইন্দ্ৰৰ মনত আশংকা জাগে—যেন যযাতি গুণে-কৰ্মে তেওঁক অতিক্ৰম নকৰে। নাৰদে যযাতিৰ সদ্গুণ নিশ্চিত কৰাত ইন্দ্ৰে মাতলিক স্বৰ্গলৈ আহ্বান জনাবলৈ পঠায়। যযাতিয়ে সুধে—পঞ্চভূত-গঠিত এই দেহ ত্যাগ কৰি কিদৰে উপাৰ্জিত লোকত উপনীত হোৱা যায়? মাতলিয়ে সূক্ষ্ম দিৱ্য দেহৰ কথা বুজাই দিয়ে আৰু তাৰ পিছত দেহ-নীতিৰ উপদেশ দিয়ে: তত্ত্বসমূহৰ সংযোজন, জৰাৰ অনিবার্যতা, অন্তৰৰ ‘অগ্নি’, ক্ষুধা, ব্যাধি, আৰু কামনাৰ বিধ্বংসী চক্ৰ যি জীৱনীশক্তি ক্ষয় কৰে। শেষত আত্মা-দেহৰ পৃথকতা স্পষ্ট হয়—আত্মা গমন কৰে, দেহ ক্ষয়প্ৰাপ্ত হয়, আৰু পুণ্যইও জৰাবস্থাক থামাব নোৱাৰে।
Shlokas
Verse 1
पिप्पलौवाच । पितुःप्रसादभावाद्वै यदुना सुखमुत्तमम् । कथं प्राप्तं सुभुक्तं च तन्मे विस्तरतो वद
পিপ্পল ক’লে: ‘পিতৃৰ কৃপা-প্ৰসাদে যদুৱে যি উত্তম পৰম সুখ লাভ কৰিলে, সেয়া কেনেকৈ লাভ হ’ল আৰু কেনেকৈ ধৰ্মমতে ভোগ কৰিলে? সেয়া মোক বিস্তাৰে কওক।’
Verse 2
कस्मात्पापप्रभावं च रुरुर्भुंक्ते द्विजोत्तम । सकलं विस्तरेणापि वद मे कुंडलात्मज
হে দ্বিজোত্তম! ৰুরু নামৰ জীৱে পাপজনিত ফল কিয় ভোগ কৰে? হে কুণ্ডলাৰ পুত্ৰ, সেয়া সকলো বিস্তাৰে মোক কওক।
Verse 3
सुकर्मोवाच । श्रूयतामभिधास्यामि चरित्रं पापनाशनम् । नहुषस्य सुपुण्यस्य ययातेश्च महात्मनः
সুকৰ্ম ক’লে: ‘শুনা; মই পাপনাশক চৰিত্ৰ ক’ম—অতি পুণ্যবান নহুষ আৰু মহাত্মা যযাতিৰ কাহিনী।’
Verse 4
सोमवंशात्प्रभूतो हि नहुषो मेदिनीपतिः । दानधर्माननेकांश्च चका रह्यतुलानपि
সোমবংশৰ পৰা নিশ্চয় নহুষা উদ্ভৱ হ’ল, পৃথিৱীৰ অধিপতি; তেওঁ দান-ধৰ্মৰ বহু কৰ্ম কৰিলে, পৰিমাণতো অতুল আৰু অনুপম।
Verse 5
मखानामश्वमेधानामियाज शतमुत्तमम् । वाजपेयशतं चापि अन्यान्यज्ञाननेकधा
তেওঁ উত্তম অশ্বমেধ যজ্ঞ শতবাৰ সম্পন্ন কৰিলে; আৰু তদুপৰি বাজপেয় শতবাৰ, লগতে নানাবিধ বহু যজ্ঞও।
Verse 6
आत्मनः पुण्यभावेन इंद्रलोकमवाप सः । पुत्रं धर्मगुणोपेतं प्रजापालं चकार सः
নিজ পুণ্যময় স্বভাবৰ ফলত তেওঁ ইন্দ্ৰলোক লাভ কৰিলে; আৰু ধৰ্মগুণে সমৃদ্ধ নিজৰ পুত্ৰক প্ৰজাৰ ৰক্ষক আৰু শাসক কৰি নিযুক্ত কৰিলে।
Verse 7
ययातिं सत्यसंपन्नं धर्मवीर्यं महामतिम् । एंद्रं पदं गतो राजा तस्य पुत्रः पदे स्वके
সত্যে সমৃদ্ধ, ধৰ্মবীৰ্যযুক্ত আৰু মহামতি ৰজা যযাতি ইন্দ্ৰসম পদ লাভ কৰিলে; আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ নিজ অধিকাৰযুক্ত পদত স্থিৰ থাকিল।
Verse 8
ययातिः सत्यसंपन्नः प्रजा धर्मेण पालयेत् । स्वयमेव प्रपश्येत्स प्रजाकर्माणि तान्यपि
সত্যে সমৃদ্ধ ৰজা যযাতিয়ে ধৰ্মৰ দ্বাৰা প্ৰজাক পালন কৰিব; আৰু তেওঁ নিজেই প্ৰজাৰ কৰ্মসমূহো প্ৰত্যক্ষভাৱে চাব-জানিব।
Verse 9
याजयामास धर्मज्ञः श्रुत्वा धर्ममनुत्तमम् । यज्ञतीर्थादिकं सर्वं दानपुण्यं चकार सः
ধৰ্মৰ অনুত্তম উপদেশ শুনি, সেই ধৰ্মজ্ঞজনে যজ্ঞসমূহ কৰোৱালে; আৰু যজ্ঞ-তীৰ্থ আদি সকলো কৰ্ম কৰি দান-পুণ্যও সম্পাদন কৰিলে।
Verse 10
राज्यं चकार मेधावी सत्यधर्मेण वै तदा । यावदशीतिसहस्राणि वर्षाणां नृपनंदनः
তেতিয়া সেই মেধাবী নৃপনন্দনে সত্যধৰ্ম অনুসাৰে ৰাজ্য শাসন কৰিলে, আৰু আশী হাজাৰ বছৰ পৰ্যন্ত ৰাজত্ব কৰিলে।
Verse 11
तावत्कालं गतं तस्य ययातेस्तु महात्मनः । तस्य पुत्राश्च चत्वारस्तद्वीर्यबलविक्रमाः
সেই সময়লৈ মহাত্মা যযাতিৰ আয়ুষ্কাল অতিবাহিত হ’ল। তেওঁৰ চাৰিজন পুত্ৰ আছিল, যিসকল বীৰ্য, বল আৰু বিক্ৰমত খ্যাত।
Verse 12
तेषां नामानि वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः । तस्यासीज्ज्येष्ठपुत्रस्तु रुरुर्नाम महाबलः
তেওঁলোকৰ নামসমূহ মই ক’ম—একাগ্ৰ মনেৰে শুনা। তেওঁৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰৰ নাম আছিল ৰুরু, মহাবলৱান।
Verse 13
पुरुर्नाम द्वितीयोऽभूत्कुरुश्चान्यस्तृतीयकः । यदुर्नाम स धर्मात्मा चतुर्थो नृपतेः सुतः
দ্বিতীয় পুত্ৰৰ নাম আছিল পুরু; আন এজন তৃতীয় আছিল কুরু। চতুৰ্থজন ধৰ্মাত্মা যদু নামৰ—এইসকলেই ৰজাৰ পুত্ৰ।
Verse 14
एवं चत्वारः पुत्राश्च ययातेस्तु महात्मनः । तेजसा पौरुषेणापि पितृतुल्यपराक्रमाः
এইদৰে মহাত্মা যযাতীৰ চাৰিজন পুত্ৰ আছিল; তেজ আৰু পুৰুষাৰ্থত তেওঁলোকে পিতৃসম পৰাক্ৰমী আছিল।
Verse 15
एवं राज्यं कृतं तेन धर्मेणापि ययातिना । तस्य कीर्तिर्यशो भावस्त्रैलोक्ये प्रचुरोभवत्
এইদৰে যযাতীয়ে ধৰ্মমতে ৰাজ্য শাসন কৰিলে; তেওঁৰ কীৰ্তি, যশ আৰু মহৎ খ্যাতি ত্ৰিলোকত প্ৰচুৰভাৱে বিস্তাৰিত হ’ল।
Verse 16
विष्णुरुवाच । एकदा तु द्विजश्रेष्ठो नारदो ब्रह्मनंदनः । एंद्रं लोकं गतो राजन्द्रष्टुं चैव पुरंदरम्
বিষ্ণুৱে ক’লে: হে ৰাজন, এবাৰ দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ নাৰদ—ব্ৰহ্মাৰ প্ৰিয় পুত্ৰ—পুৰন্দৰক (ইন্দ্ৰক) দৰ্শন কৰিবলৈ ইন্দ্ৰলোকলৈ গ’ল।
Verse 17
सहस्राक्षस्ततोपश्यद्धुताशनसमप्रभम् । देवो विप्रं समायांतं सर्वज्ञं ज्ञानपंडितम्
তেতিয়া সহস্ৰাক্ষ (ইন্দ্ৰ) এজনে হুতাশনৰ দৰে দীপ্তিমান ব্ৰাহ্মণক আহি থকা দেখিলে—সৰ্বজ্ঞ, জ্ঞানৰ পণ্ডিত।
Verse 18
पूजितं मधुपर्काद्यैर्भक्त्या नमितकंधरः । निवेश्य चासने पुण्ये पप्रच्छ मुनिपुंगवम्
মধুপাৰ্ক আদি উপহাৰে ভক্তিভাৱে পূজা কৰি, শিৰ নত কৰি নমস্কাৰ কৰিলে; তাৰপিছত পুণ্য আসনত বহুৱাই সেই মুনিশ্ৰেষ্ঠক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 19
इंद्र उवाच । कस्मादागमनं तेद्य किमर्थमिह चागतः । किं ते हि सुप्रियं विप्र करोम्यद्य महामुने
ইন্দ্ৰে ক’লে: আজি তুমি কিহেতু আহিলা, আৰু কিয় ইয়ালৈ উপস্থিত হ’লা? হে ব্ৰাহ্মণ, হে মহামুনি—আজি তোমাৰ বাবে মই কোনটো অতি প্ৰিয় কাৰ্য কৰোঁ?
Verse 20
नारद उवाच । देवराज कृतं सर्वं भक्त्या यच्च प्रभाषितम् । संतुष्टोस्मि महाप्राज्ञ प्रश्नोत्तरं वदाम्यहम्
নাৰদে ক’লে: হে দেৱৰাজ, ভক্তিভাৱে তুমি যি সকলো কৰিলা আৰু যি কথা ক’লা—সেই সকলোতে মই সন্তুষ্ট। হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, এতিয়া তোমাৰ প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ মই ক’ম।
Verse 21
महीलोकात्सुसंप्राप्तः सांप्रतं तव मंदिरम् । त्वामन्वेष्टुं समायातो दृष्ट्वा नाहुषमेव च
মহীলোকৰ পৰা নিৰাপদে আহি, এতিয়া মই তোমাৰ মন্দিৰত উপস্থিত হ’লোঁ। তোমাক অন্বেষণ কৰিবলৈ আহিছিলোঁ, আৰু নাহুষকো স্বয়ং দেখিলোঁ।
Verse 22
इंद्र उवाच । सत्यधर्मेण को राजा प्रजाः पालयते सदा । सर्वधर्मसमायुक्तः श्रुतवाञ्ज्ञानवान्गुणी
ইন্দ্ৰে ক’লে: সত্যধৰ্মে কোন ৰজা সদায় প্ৰজাক পালন-ৰক্ষা কৰে—সকলো ধৰ্মগুণে সমন্বিত, শ্ৰুতবান, জ্ঞানবান আৰু গুণী?
Verse 23
पृथिव्यामस्ति को राजा वेदज्ञो ब्राह्मणप्रियः । ब्रह्मण्यो वेदविच्छूरो यज्वा दाता सुभक्तिमान्
পৃথিৱীত সেই কোন ৰজা আছে—বেদজ্ঞ, ব্ৰাহ্মণপ্ৰিয়; ব্ৰাহ্মণ্যধৰ্মৰ ৰক্ষক, বেদবিদ্যাৰে দীপ্তিমান; যজ্ঞকাৰী, দাতা আৰু উত্তম ভক্তিসম্পন্ন?
Verse 24
नारद उवाच । एभिर्गुणैस्तु संयुक्तो नहुषस्यात्मजो बली । यस्य सत्येन वीर्येण सर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः
নাৰদে ক’লে: এই গুণসমূহে সংযুক্ত নহুষৰ বলৱান পুত্ৰ; যাৰ সত্য আৰু বীৰ্যৰ বলত সকলো লোক দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 25
भवादृशो हि भूर्लोके ययातिर्नहुषात्मजः । भवान्स्वर्गे स चैवास्ति भूतले भूतिवर्धनः
ভূলোকে আপোনাৰ দৰে এজনেই আছে—নহুষপুত্ৰ যযাতি। আপুনি স্বৰ্গত আছেনে, আৰু সেও ভূতলত সমৃদ্ধি বৃদ্ধি কৰোঁতা।
Verse 26
पितुः श्रेष्ठो महाराज ह्यश्वमेधशतं तथा । वाजपेयशतं चक्रे ययातिः पृथिवीपतिः
হে মহাৰাজ! পৃথিৱীপতি যযাতিয়ে পিতাকো অতিক্ৰম কৰিলে; তেওঁ শত অশ্বমেধ যজ্ঞ আৰু শত বાજપেয় যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 27
दत्तान्यनेकरूपाणि दानानि तेन भक्तितः । गवां लक्षसहस्राणि गवां कोटिशतानि च
ভক্তিভাৱে তেওঁ নানাৰূপ দান দিছিল; গৰুৰ লক্ষ-সহস্ৰ আৰু গৰুৰ কোটিশত পৰ্যন্তো।
Verse 28
कोटिहोमांश्चकाराथ लक्षहोमांस्तथैव च । भूमिदानादि दानानि ब्राह्मणेभ्योददाच्च यः
তেওঁ কোটিহোম আৰু লক্ষহোমো সম্পন্ন কৰিলে; আৰু ভূমিদান আদি দানসমূহ ব্ৰাহ্মণসকলক প্ৰদান কৰিলে।
Verse 29
सर्वं येन स्वरूपं हि धर्मस्य परिपालितम् । एवं गुणैः समायुक्तो ययातिर्नहुषात्मजः
যিজনে ধৰ্মৰ স্বৰূপ সকলো দিশে সম্পূৰ্ণৰূপে পালন কৰিলে—সেই গুণসমূহে সমন্বিত নহুষ-পুত্ৰ যযাতি আছিল।
Verse 30
वर्षाणां तु सहस्राणि अशीतिर्नृपसत्तमः । राज्यं चकार सत्येन यथा दिवि भवानिह
হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! আশী হাজাৰ বছৰ ধৰি তেওঁ সত্যৰ বলত ৰাজ্য শাসন কৰিলে—যেন তুমি এই পৃথিৱীত স্বৰ্গৰ দৰে কৰিছা।
Verse 31
सुकर्मोवाच । एवमाकर्ण्य देवेंद्रो नारदात्स मुनीश्वरात् । समालोच्य स मेधावी संभीतो धर्मपालनात्
সুকৰ্মাই ক’লে: মুনীশ্বৰ নাৰদৰ পৰা এই কথা শুনি দেবেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰে মনতে বিচাৰ কৰিলে; সেই মেধাবীজন ধৰ্ম-ৰক্ষণ বিষয়ে ভীত হ’ল।
Verse 32
शतयज्ञप्रभावेण नहुषो हि पुरा मम । एंद्रं पदं गतो वीरो देवराजोभवत्पुरा
শতযজ্ঞৰ প্ৰভাৱত মোৰ বংশৰ বীৰ নহুষে পূৰ্বে ইন্দ্ৰপদ লাভ কৰি আগতে দেবৰাজ হৈছিল।
Verse 33
शची बुद्धिप्रभावेण पदभ्रष्टो व्यजायत । तादृशोयं महाराजः पितुस्तुल्यपराक्रमः
শচীৰ বুদ্ধিৰ প্ৰভাৱত তেওঁ পদভ্ৰষ্ট অৱস্থাৰ পৰা পুনৰ স্থাপিত হৈ পুনৰ জন্ম ল’লে। এনে এই মহাৰাজ—পিতৃসম পৰাক্ৰমী।
Verse 34
प्राप्स्यते नात्र संदेहः पदमैंद्रं न संशयः । येन केनाप्युपायेन तं भूपं दिवमानये
সেয়া নিশ্চয়েই লাভ কৰিব—ইয়াত একো সন্দেহ নাই; সেয়া নিঃসন্দেহে পদ্ম-ইন্দ্ৰৰ পদত উপনীত হ’ব। যিকোনো উপায়েৰে হ’লেও, সেই ভূপক স্বৰ্গধামলৈ আনক।
Verse 35
इत्येवं चिंतयामास तस्माद्भीतः सुरेश्वरः । भूपालस्य नृपश्रेष्ठ ययातेः सुमहद्भयात्
এইদৰে চিন্তা কৰি, দেৱলোকৰ অধিপতি ভীত হ’ল—হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ—ৰাজা যযাতিৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা মহাভয়ৰ কাৰণে।
Verse 36
तमानेतुं ततो दूतं प्रेषयामास देवराट् । नहुषस्य विमानं तु सर्वकामसमन्वितम्
তেতিয়া দেৱৰাজে তাক আনিবলৈ এজন দূত প্ৰেৰণ কৰিলে। আৰু নহুষৰ বিমানটো সকলো কামনা-পূৰণ সামগ্ৰীৰে সুসজ্জিত আছিল।
Verse 37
सारथिं मातलिं नाम विमानेन समन्वितम् । गतो हि मातलिस्तत्र यत्रास्ते नहुषात्मजः
মাতলি নামৰ সাৰথি, বিমানসহ, নিশ্চয়েই সেই ঠাইলৈ গ’ল য’ত নহুষৰ পুত্ৰ অৱস্থান কৰিছিল।
Verse 38
प्रहितः सुरराजेन समानेतुं महामतिम् । सभायां वर्त्तमानस्तु यथा इंद्र प्रःशोभते
সুৰৰাজে সেই মহামতীক আনিবলৈ প্ৰেৰণ কৰাত, সি সভাত থিয় হৈ থাকিল—ইন্দ্ৰৰ দৰে উজ্জ্বল আৰু শোভাময়।
Verse 39
तथा ययातिर्धर्मात्मा स्वसभायां विराजते । तमुवाच महात्मानं राजानं सत्यभूषणम्
এইদৰে ধৰ্মাত্মা যযাতি নিজৰ ৰাজসভাত দীপ্তিময় হৈ বিৰাজমান আছিল। তেতিয়া তেওঁ সত্য-ভূষণ মহাত্মা সেই ৰজাক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 40
सारथिर्देवराजस्य शृणु राजन्वचो मम । प्रहितो देवराजेन सकाशं तव सांप्रतम्
মই দেৱৰাজৰ ৰথচালক; হে ৰাজন, মোৰ বাক্য শুনা। দেৱৰাজে এতিয়া মোক তোমাৰ ওচৰলৈ প্ৰেৰণ কৰিছে।
Verse 41
यद्ब्रूते देवराजस्तु तत्सर्वं सुमनाः कुरु । आगंतव्यं त्वया देव एंद्रं लोकं हि नान्यथा
দেৱৰাজে যি আদেশ কৰে, সেই সকলো আনন্দচিত্তে পালন কৰা। হে দেৱ, তোমাক নিশ্চয় ইন্দ্ৰৰ লোকলৈ আহিবই লাগিব; অন্য উপায় নাই।
Verse 42
पुत्रे राज्यं विसृज्यैव कृत्वा चांतेष्टिमुत्तमाम् । इलो राजा महातेजा वसते नहुषात्मज
পুত্ৰৰ হাতত ৰাজ্য সঁপাই দি আৰু উত্তম অন্ত্যেষ্টি সম্পন্ন কৰি, নহুষৰ পুত্ৰ মহাতেজস্বী ৰজা ইল তাতেই বাস কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 43
पुरूरवा महावीर्यो विप्रचित्तिर्महामनाः । शिबिर्वसति तत्रैव मनुरिक्ष्वाकु भूपतिः
তাতেই মহাবীৰ্য পুৰূৰৱা, মহামনা বিপ্ৰচিত্তি আৰু শিবি বাস কৰে; আৰু তাতেই ভূপতি মনু আৰু ইক্ষ্বাকু ৰজাও নিবাস কৰে।
Verse 44
सगरो नाम मेधावी नहुषश्च पिता तव । ऋतवीर्यः कृतज्ञश्च शंतनुश्च महामनाः
সগৰ নামৰ জ্ঞানী ৰজা আছিল; নহুষ তোমাৰ পিতা আছিল। ঋতবীৰ্য কৃতজ্ঞ আছিল, আৰু শান্তনুও মহামনা আছিল।
Verse 45
भरतो युवनाश्वश्च कार्तवीर्यो नरेश्वरः । यज्ञानाहृत्य बहुधा मोदंते दिवि भूभृतः
ভৰত, যুবনাশ্ব আৰু কাৰ্তবীৰ্য—নৰেৱৰ—বহু যজ্ঞৰ ফল আনি, হে ৰাজন, স্বৰ্গত নানাভাৱে আনন্দ কৰে।
Verse 46
अन्ये चैव तु राजानो यज्ञकर्मसु तत्पराः । सर्वे ते दिवि चेंद्रेण मोदंते स्वेन कर्मणा
আন্যান্য ৰজাসকলেও যজ্ঞকৰ্মত তৎপৰ আছিল; তেওঁলোক সকলোৱে নিজৰ কৰ্মৰ পুণ্যবলে ইন্দ্ৰৰ সৈতে স্বৰ্গত আনন্দ কৰে।
Verse 47
त्वं पुनः सर्वधर्मज्ञः सर्वधर्मेषु संस्थितः । शक्रेण सह मोदस्व स्वर्गलोके महीपते
তুমি পুনৰ সকলো ধৰ্মৰ জ্ঞাতা, সকলো ধৰ্মত সুদৃঢ়; হে মহীপতে, শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ সৈতে স্বৰ্গলোকে আনন্দ কৰা।
Verse 48
ययातिरुवाच । किं मया तत्कृतं कर्म येन मय्यर्थिता तव । इंद्रस्य देवराजस्य तत्सर्वं मे वदस्व च
যযাতিয়ে ক’লে: “মই এনে কি কৰ্ম কৰিলোঁ, যাৰ বাবে তুমি মোৰ ওচৰলৈ অনুৰোধ লৈ আহিছা? দেৱৰাজ ইন্দ্ৰ সম্পৰ্কে সেই সকলো মোক কোৱা।”
Verse 49
मातलिरुवाचमातलि उपरि टिप्पणी । यदशीतिसहस्राणि वर्षाणां हि त्वया नृप । दानपुण्यादिकं कर्म यज्ञैस्तु परिसाधितम्
মাতলিয়ে ক’লে: “হে নৃপতি, আশী হাজাৰ বছৰৰ কাল তুমি যজ্ঞৰ দ্বাৰা দান-পুণ্য আদি ধৰ্মকৰ্ম বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰিছা।”
Verse 50
दिवं गच्छ महाराज कर्मणा स्वेन भूपते । सखित्वं देवराजेन कुरु गच्छ सुरालयम्
হে মহাৰাজ, হে ভূ-পতি, নিজৰ কৰ্মৰ ফলত স্বৰ্গলৈ যোৱা। দেৱৰাজ ইন্দ্ৰৰ সৈতে সখিত্ব কৰ; সুৰলোকৰ আবাসলৈ গমন কৰ।
Verse 51
पंचात्मकं शरीरं च भूमौ त्यज महामते । दिव्यरूपं समास्थाय भुंक्ष्व भोगान्मनोनुगान्
হে মহামতি, পঞ্চতত্ত্বে গঠিত এই দেহখন ভূমিত ত্যাগ কৰা। দিব্য ৰূপ ধৰি, মনৰ ইচ্ছা অনুসাৰে ভোগসমূহ উপভোগ কৰা।
Verse 52
यथायथा कृता भूमौ यज्ञा दानं तपश्च ते । तथातथा स्वर्गभोगाः प्रार्थयंते नरेश्वर
হে নৰেশ্বৰ, ভূমিত যিমান পৰিমাণে তুমি যজ্ঞ, দান আৰু তপস্যা কৰিছা, সিমান পৰিমাণেই স্বৰ্গৰ ভোগ প্ৰাৰ্থিত হৈ লাভ হয়।
Verse 53
ययातिरुवाच । येन कायेन सिध्येत सुकृतं दुष्कृतं भुवि । मातले तत्कथं त्यक्त्वा गच्छेल्लोकमुपार्जितम्
যযাতিয়ে ক’লে: “যি দেহেৰে ভূমিত সুকৃত আৰু দুষ্কৃত সিদ্ধ হয়, হে মাতলি, সেই দেহ ত্যাগ কৰি মানুহে কেনেকৈ নিজৰ উপাৰ্জিত লোকলৈ যাব পাৰে?”
Verse 54
मातलिरुवाच । यत्रैवोपार्जितं कायं पंचात्मकमिदं नृप । तत्तत्रैव परित्यज्य दिव्येनैव व्रजंति तम्
মাতলিয়ে ক’লে: হে নৃপ, য’তেই এই পঞ্চতত্ত্বময় দেহ লাভ হয়, ত’তেই তাক ত্যাগ কৰা হয়; তাৰ পাছত কেৱল দিব্য (সূক্ষ্ম) দেহেৰে তেওঁলোকে সেই লোকলৈ গমন কৰে।
Verse 55
इतरे मानवाः सर्वे पापपुण्यप्रसाधकाः । तेऽपि कायं परित्यज्य अधऊर्ध्वं व्रजंति वै
অন্য সকলো মানুহ, যিসকল পাপ-পুণ্যৰ দ্বাৰা গঢ়া (ভাগ্যৰূপে নিৰ্মিত), তেওঁলোকেও দেহ ত্যাগ কৰি নিশ্চয়েই তললৈ বা ওপৰলৈ গমন কৰে।
Verse 56
ययातिरुवाच । पंचात्मकेन कायेन सुकृतं दुष्कृतं नराः । उत्पाद्यैव प्रयांत्येव अधऊर्ध्वं तु मातले
যযাতিয়ে ক’লে: হে মাতলি, পঞ্চতত্ত্বময় দেহেৰে মানুহে পুণ্য আৰু পাপ দুয়োটাই উৎপন্ন কৰে; আৰু সেয়া উৎপন্ন কৰি তেওঁলোকে প্ৰস্থান কৰে—তললৈ বা ওপৰলৈ।
Verse 57
को विशेषो हि धर्मज्ञ भूमौ कायं परित्यजेत् । पापपुण्यप्रभावाद्वै कायस्य पतनं भवेत्
হে ধৰ্মজ্ঞ, ভূমিত দেহ ত্যাগ কৰাত বিশেষ কি ভেদ আছে? নিশ্চয়েই পাপ-পুণ্যৰ প্ৰভাৱত দেহৰ পতন (মৃত্যু) ঘটে।
Verse 58
दृष्टांतो दृश्यते सूत प्रत्यक्षं मर्त्यमंडले । विशेषं नैव पश्यामि पापपुण्यस्य चाधिकम्
হে সূত, মর্ত্য-মণ্ডলত এই দৃষ্টান্ত প্ৰত্যক্ষেই দেখা যায়; তথাপি পাপ আৰু পুণ্যৰ মাজত কোনো অধিক, বিশেষ ভেদ মই নেদেখোঁ।
Verse 59
सत्यधर्मादिकं कर्म येन कायेन मानवः । समर्जयति वै मर्त्यस्तं कस्माद्विप्रसर्जयेत्
যি দেহৰ দ্বাৰাই মানুহে সত্যতা আৰু ধৰ্ম আদি কৰ্ম কৰি পুণ্য সঞ্চয় কৰে, সেই মর্ত্যই সেই দেহক কিয় ত্যাগ কৰিব?
Verse 60
आत्मा कायश्च द्वावेतौ मित्ररूपावुभावपि । कायं मित्रं परित्यज्य आत्मा याति सुनिश्चितः
আত্মা আৰু দেহ—এই দুয়োটা সত্যই মিত্ৰৰূপ; তথাপি দেহ-মিত্ৰক এৰি আত্মা নিশ্চিতভাৱে গুচি যায়।
Verse 61
मातलिरुवाच । सत्यमुक्तं त्वया राजन्कायं त्यक्त्वा प्रयाति सः । संबंधो नास्ति तेनापि समं कायेन चात्मनः
মাতলিয়ে ক’লে: “হে ৰাজন, তুমি যি কৈছা সেয়া সত্য। দেহ ত্যাগ কৰি সি গুচি যায়; সেয়ে সেই (প্ৰস্থানকাৰী আত্মা) আৰু দেহৰ মাজত বাস্তৱ সংযোগ নাই, আৰু দেহো আত্মাৰ সমান নহয়।”
Verse 62
यस्मात्पंचत्वरूपोऽयं संधिजर्जरितः सदा । जरया पीड्यमानस्तु व्याधिभिर्दूषितः सदा
কাৰণ এই দেহ পঞ্চতত্ত্বৰূপ, ইয়াৰ সন্ধিসমূহ সদায় জৰ্জৰিত; ই জৰাৰ দ্বাৰা নিৰন্তৰ পীড়িত আৰু ব্যাধিৰে সদায় দুষিত।
Verse 63
जरादोषैः प्रभग्नोऽसौ अत्र स्थातुं स नेच्छति । आकुलव्याकुलो भूत्वा जीवस्त्यक्त्वा प्रयाति सः
জৰাৰ দোষে চূর্ণ হৈ সি ইয়াত থাকিব নোখোজে। অতিশয় আকুল-ব্যাকুল হৈ জীৱ দেহ ত্যাগ কৰি গুচি যায়।
Verse 64
सत्येन धर्मपुण्यैश्च दानैर्नियमसंयमैः । अश्वमेधादिभिर्यज्ञैस्तीर्थैः संयमनैस्तथा
সত্যৰ দ্বাৰা, ধৰ্ম-পুণ্যকৰ্মৰ দ্বাৰা; দানৰ দ্বাৰা; ব্ৰত-নিয়ম আৰু ইন্দ্ৰিয়-সংযমৰ দ্বাৰা; অশ্বমেধ আদি যজ্ঞৰ দ্বাৰা; তীৰ্থ-স্থানসমূহৰ দ্বাৰা আৰু তদ্ৰূপ সংযম-তপস্যাৰ অনুশীলনে—ইচ্ছিত আধ্যাত্মিক পুণ্য লাভ হয়।
Verse 65
सुपुण्यैः सुकृतैश्चान्यैर्जरा नैव प्रधार्यते । पातकैश्च महाराज द्रवते कायमेव सा
অতি পুণ্য আৰু অন্যান্য সুকৃত কৰ্মেৰে সত্ত্বেও জৰা সত্যই ৰোধ কৰিব নোৱাৰি; কিন্তু পাপৰ দ্বাৰা, হে মহাৰাজ, সি দেহটোকেই গলাই পেলায়।
Verse 66
ययातिरुवाच । कस्माज्जरा समुत्पन्ना कस्मात्कायं प्रपीडयेत् । मम विस्तरतस्त्वं च वक्तुमर्हसि सत्तम
যযাতিয়ে ক’লে: “জৰা কিহৰ পৰা উৎপন্ন হয়, আৰু কিয় দেহক পীড়া দিয়ে? হে সৎজনশ্ৰেষ্ঠ, তুমি এই কথা মোক বিস্তাৰে ক’বলৈ যোগ্য।”
Verse 67
मातलिरुवाच । हंत ते वर्णयिष्यामि जरायाः परिकारणम् । यस्माच्चेयं समुद्भूता कायमध्ये नृपोत्तम
মাতলিয়ে ক’লে: “আহা, মই তোমাক জৰাৰ মূল কাৰণ বৰ্ণনা কৰিম—ই কেনেকৈ দেহৰ ভিতৰত উদ্ভৱ হয়, হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ।”
Verse 68
पंचभूतात्मकः कायो विषयैः पंचभिः श्रितः । यदात्मा त्यजते राजन्स कायः परिधक्ष्यते
এই দেহ পঞ্চ মহাভূতৰ দ্বাৰা গঠিত আৰু পঞ্চ বিষয়ৰ ওপৰত আশ্ৰিত। যেতিয়া আত্মা ইয়াক ত্যাগ কৰে, হে ৰাজন, তেতিয়া এই দেহ দাহৰ বাবে অৰ্পিত হয়।
Verse 69
वह्निना दीप्यमानस्तु सरसो ज्वलते नृप । तस्माद्विजायते धूमो धूमान्मेघाश्च जज्ञिरे
হে নৃপ, অগ্নি প্ৰজ্বলিত হ’লে সৰোবৰো যেন জ্বলি উঠে; তাৰ পৰা ধোঁৱা উঠে, আৰু সেই ধোঁৱাৰ পৰা মেঘ জন্মে।
Verse 70
मेघादापः प्रवर्तंते अद्भ्यः पृथ्वी प्रकल्पते । जलमायाति साध्वी सा यथा नारी रजस्वला
মেঘৰ পৰা জল প্ৰবাহিত হয়; জলৰ পৰা পৃথিৱী গঠিত হয়। সেই সাধ্বী পৃথিৱী জলৰে পূৰ্ণ হয়—যেন ৰজস্বলা নাৰী।
Verse 71
तस्मात्प्रजायते गंधो गंधाद्रसो नृपोत्तम । रसात्प्रभवते चान्नमन्नाच्छुक्रं न संशयः
সেইহেতু গন্ধ জন্মে; গন্ধৰ পৰা ৰস, হে নৃপোত্তম। ৰসৰ পৰা অন্ন উৎপন্ন হয়, আৰু অন্নৰ পৰা শুক্ৰ—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 72
शुक्राद्धि जायते कायः कुरूपः काय एव च । यथा पृथ्वी सृजेद्गंधान्रसैश्चरति भूतले
শুক্ৰৰ পৰাই দেহ জন্মে—কুৰূপ হওক বা সুন্দৰ, তথাপি দেহেই দেহ; যেন পৃথিৱীয়ে গন্ধ সৃষ্টি কৰে আৰু ৰসসমূহেৰে ভূতলত বিচৰণ কৰে।
Verse 73
तथा कायश्चरेन्नित्यं रसाधारो हि सर्वशः । गंधश्च जायते तस्माद्गंधाद्रसो भवेत्पुनः
তদ্ৰূপ দেহক নিত্য চলমান ৰাখিব লাগে, কিয়নো দেহ সকলো দিশে ৰসৰ আধাৰ। তাৰ পৰা গন্ধ জন্মে, আৰু গন্ধৰ পৰা পুনৰ ৰস উৎপন্ন হয়।
Verse 74
तस्माज्जज्ञे महावह्निर्दृष्टांतं पश्य भूपते । यथा काष्ठाद्भवेद्वह्निः पुनः काष्ठं प्रकाशयेत्
তাৰ পৰাই মহা অগ্নিৰ জন্ম হ’ল। হে ভূপতে, এই দৃষ্টান্ত চাওক: যেনেকৈ কাঠৰ পৰা অগ্নি উদ্ভৱ হয়, আৰু পুনৰ সেই অগ্নিয়েই কাঠক প্ৰকাশিত কৰে।
Verse 75
कायमध्ये रसादग्निस्तद्वदेव प्रजायते । तत्र संचरते नित्यं कायं पुष्णाति भूपते
দেহৰ মাজত ৰসৰ পৰা অগ্নি উদ্ভৱ হয়; ঠিক তেনেকৈয়ে ই জন্মে। সি তাত সদায় বিচৰণ কৰে আৰু, হে ভূপতে, দেহক পোষণ কৰে।
Verse 76
यावद्रसस्य चाधिक्यं तावज्जीवः प्रशांतिमान् । चरित्वा तादृशं वह्निः क्षुधारूपेण वर्तते
যিমান সময়লৈকে ৰসৰ অধিক্য থাকে, সিমান সময়লৈকে জীৱ শান্ত থাকে। কিন্তু সেই অৱস্থা অতিক্ৰম হ’লে, অন্তৰৰ অগ্নি ক্ষুধাৰ ৰূপে কাৰ্য কৰে।
Verse 77
अन्नमिच्छत्यसौ तीव्रः पयसा च समन्वितम् । प्रदानं लभते चान्नमुदकं चापि भूपते
সি তীব্ৰভাৱে অন্ন কামনা কৰে, দুধেৰে সংযুক্ত। আৰু, হে ভূপতে, সি দানস্বৰূপে অন্ন আৰু জলও লাভ কৰে।
Verse 78
शोणितं चरते वह्निस्तद्वद्वीर्यं न संशयः । यक्ष्मरोगो भवेत्तस्मात्सर्वकायप्रणाशकः
অগ্নি শোণিতত বিচৰণ কৰে; তেনেকৈ বীৰ্যও—ইয়াত সন্দেহ নাই। তাৰ পৰাই যক্ষ্মা ৰোগ জন্মে, যি সমগ্ৰ দেহ ধ্বংসকাৰী।
Verse 79
रसाधिक्यं भवेद्राजन्नथ वह्निः प्रशाम्यति । रसेन पीड्यमानस्तु ज्वररूपोभिजायते
হে ৰাজন, যেতিয়া দেহৰ ৰস অধিক হয় তেতিয়া জঠৰাগ্নি মন্দ হয়; আৰু সেই ৰসে পীড়িত হ’লে জ্বৰ ৰোগ-ৰূপে উৎপন্ন হয়।
Verse 80
ग्रीवा पृष्ठं कटिं पायुं सर्वास्वेव तु संधिषु । आरुध्य तिष्ठते वह्निः काये वह्निः प्रवर्तते
গ্ৰীৱা, পিঠি, কঁকাল, পায়ু আৰু সকলো সন্ধিত আৰূঢ় হৈ অগ্নি তাত স্থিত থাকে; এইদৰে কায়াৰ অগ্নি সমগ্ৰ দেহত প্ৰৱৰ্তিত হয়।
Verse 81
तस्याऽधिक्यं चरेन्नित्यं कायं पुष्णाति सर्वतः । रसस्तु बंधमायाति बलरूपो भवेत्तदा
সেই (পোষক তত্ত্ব) অধিক্য নিত্য পালন কৰিলে কায়া সকলো দিশে পুষ্ট হয়। তেতিয়া ৰস সুদৃঢ় বন্ধনে স্থিত হৈ বল-ৰূপ হয়।
Verse 82
अतिरिक्तो बलेनैव वीर्यान्मर्माणि चालयेत् । तेनैव जायते कामः शल्यरूपो भवेन्नृप
হে নৃপ, অতিরিক্ত বীৰ্য বলৰ জোৰে মর্মস্থানসমূহ চঞ্চল কৰে। সেই চাঞ্চল্যৰ পৰাই কাম জন্মে আৰু কাঁটাৰ দৰে বেদনাদায়ক হয়।
Verse 83
सकामाग्निः समाख्यातो बलनाशकरो नृप । मैथुनस्य प्रसंगेन विनाशत्वं कलेवरे
হে নৃপ, ইয়াক ‘সকামাগ্নি’ বুলি কোৱা হয়, ই বল নাশ কৰে। মৈথুনৰ আসক্তি-বশত দেহ ধ্বংসৰ দিশে যায়।
Verse 84
नारीं च संश्रयेत्प्राणी पीडितः कामवह्निना । मैथुनस्य प्रसंगेन मूर्छितः कामकर्शितः
কামাগ্নিয়ে পীড়িত প্ৰাণী নাৰীৰ আশ্ৰয় লয়; মৈথুনৰ প্ৰসঙ্গত আকৃষ্ট হৈ কামে ক্ষয়প্ৰাপ্ত, মূৰ্ছিত হয়।
Verse 85
तेजोहीनो भवेत्कायो बलहानिश्च जायते । बलहीनो यदा स्याद्वै दुर्बलो वह्निनेरितः
যেতিয়া দেহ তেজহীন হয়, তেতিয়া বলক্ষয় জন্মে; আৰু যেতিয়া বল একেবাৰে নাথাকে, তেতিয়া অগ্নিৰে তাড়িত যেন দুঃবল হৈ পৰে।
Verse 86
स वह्निः प्रचरेत्काये शोणितं शुक्रमेव च । शुक्रशोणितयोर्नाशाच्छून्यदेहोभिजायते
সেই অন্তৰাগ্নি দেহত বিচৰণ কৰে, শোণিত আৰু শুক্ৰ দুয়োটাই গ্ৰাস কৰে; শুক্ৰ-শোণিত নষ্ট হ’লে দেহ শূন্য, নিস্তেজ হয়।
Verse 87
अतीव जायते वायुः प्रचंडो दारुणाकृतिः । विवर्णो दुःखसंतप्तः शून्यबुद्धिस्ततो भवेत्
তাৰ পাছত অতি প্ৰচণ্ড বায়ু উঠে, ভয়ংকৰ আৰু দাৰুণ ৰূপধাৰী; মানুহ বিবৰ্ণ হয়, দুখে দগ্ধ হয়, আৰু তেতিয়া বুদ্ধি শূন্য-ভ্ৰান্ত হয়।
Verse 88
दृष्टा श्रुता तु या नारी तच्चित्तो भ्रमते सदा । तृप्तिर्न जायते काये लोलुपे चित्तवर्त्मनि
যি নাৰী দেখা বা কেৱল শুনা, তাত চিত্ত স্থিৰ হ’লে মন সদায় ভ্ৰমে; লোভে চালিত দেহত, চিত্তৰ চঞ্চল পথত কেতিয়াও তৃপ্তি জন্মে নাহে।
Verse 89
विरूपश्च सुरूपश्च ध्यानान्मध्ये प्रजायते । बलहीनो यदा कामी मांसशोणितसंक्षयात्
গৰ্ভধাৰণৰ ধ্যান-ক্ৰিয়াৰ মাজতে সন্তান কেতিয়াবা বিকৃত ৰূপে, কেতিয়াবা সুৰুপে জন্ম লয়। আৰু যেতিয়া কামাসক্ত পুৰুষ মাংস-শোণিত ক্ষয়ৰ ফলত বলহীন হয়, তেতিয়া তেনে পৰিণাম দেখা দিয়ে।
Verse 90
पलितं जायते काये नाशिते कामवह्निना । तस्मात्संजायते कामी वृद्धो भूत्वा दिनेदिने
যেতিয়া দেহ কাম-অগ্নিৰে দগ্ধ হয়, তেতিয়া গাত পলিত অৰ্থাৎ পকা চুলি জন্মে। সেয়ে কামাসক্ত জন দিনেদিনে বৃদ্ধ হ’লেও কামত অধিক নিমগ্ন হয়।
Verse 91
सुरते चिंतते नारीं यथा वार्द्धुषिको नरः । तथातथा भवेद्धानिस्तेजसोऽस्य नरेश्वर
হে নৰেশ্বৰ ৰাজন! যেনেকৈ সুৰতৰ মাজত পুৰুষে আন নাৰীক চিন্তা কৰে, তেনেকৈ তেনেকৈ তাৰ তেজ আৰু আধ্যাত্মিক দীপ্তিৰ হানি ঘটে।
Verse 92
तस्मात्प्रजायते कायो नाशरूपं समृच्छति । अग्निः प्रजायते भूयो जरारूपो न संशयः
সেয়ে দেহ জন্ম লয় আৰু অৱশ্যম্ভাৱীভাৱে নাশৰূপলৈ গৈ পায়। পুনৰ অগ্নি উৎপন্ন হয়, যি জৰাৰূপ ধাৰণ কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 93
प्राणिनां क्षयरूपेण ज्वरो भवति दारुणः । स्थावरा जंगमाः सर्वे ज्वरेण परिपीडिताः
প্ৰাণীৰ বাবে ক্ষয়ৰূপে জ্বৰ অতি দাৰুণ হয়। স্থাৱৰ-জংগম সকলো জ্বৰদ্বাৰা পীড়িত আৰু সন্তপ্ত।
Verse 94
नाशमायांति ते सर्वे बहुपीडा प्रपीडिताः । एतत्ते सर्वमाख्यातमन्यत्किं ते वदाम्यहम्
বহু দুখ-যন্ত্ৰণাৰে চেপা পৰি তেওঁলোক সকলোৱে বিনাশলৈ গতি কৰে। এই সকলো কথা মই তোমাক ক’লোঁ—এতিয়া আৰু তোমাক কি ক’ম?
Verse 95
एवमुक्तो महाराजो मातलिं वाक्यमब्रवीत्
এইদৰে কোৱা শুনি মহাৰাজে মাতলীক এই বাক্য ক’লে।