Adhyaya 55
The Power of a Chaste Woman: Indra and Kāma Confront Satī’s Radiance
অধ্যায় ৫৫-ত ধৰ্ম আৰু কামনাৰ মাজত এক নৈতিক-আধ্যাত্মিক সংঘাত দেখুওৱা হৈছে। কাম (ইচ্ছা) আৰু ইন্দ্ৰে এক পৰম পতিব্ৰতা সতীক বশ কৰিবলৈ বা মোহিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে, কিন্তু সতীৰ অন্তৰশক্তি সত্যত স্থিত ধ্যান-সাধনা; সেই তেজে জোৰ-জুলুম আৰু মায়াক পৰাভূত কৰে। কামক শিৱৰ প্ৰতি আগৰ অপৰাধ আৰু তাৰ ফলত পোৱা শাপ স্মৰণ কৰোৱা হয়—সেইবাবে সি অনঙ্গ (দেহহীন) হৈছে। মহাত্মাসকলৰ প্ৰতি বৈৰিতা দুখ, অপযশ আৰু সৌন্দৰ্যহানিৰ কাৰণ বুলি কঠোৰ সতর্কবাণী দিয়া হয়। অনসূয়া আৰু সাবিত্ৰীৰ দৃষ্টান্তে পতিব্ৰতা-ধৰ্মৰ অতুল মহিমা প্ৰকাশ কৰে, যি দেৱশক্তিকো সংযত কৰিব পাৰে আৰু মৃত্যুৰ ফলকো উলটাই দিব পাৰে। ইন্দ্ৰৰ উপদেশ সত্ত্বেও কাম হঠ নাছাৰে। সি প্ৰীতিক দায়িত্ব দি সুকলা—ধাৰ্মিক বৈশ্যৰ পত্নী—আৰু নন্দন সদৃশ উপবনৰ কৌশল সাজে, যাতে ধৰ্মৰ সন্মুখত কামনাৰ সীমা পৰীক্ষা কৰা যায়।
Shlokas
Verse 1
विष्णुरुवाच । भावं विदित्वा सुरराट्च तस्याः प्रोवाच कामं पुरतः स्थितं सः । न चास्ति शक्या स्मर ते जयाय सत्यात्मकध्यान सुदंशिता सती
বিষ্ণুৱে ক’লে: তাইৰ অন্তৰ্ভাৱ বুজি দেৱৰাজে সন্মুখত থকা কামক ক’লে—“হে স্মৰ! তোমাৰ জয়ৰ বাবে তাইক বশ কৰা নাযায়; কিয়নো সেই সতী সত্য-স্বরূপ ধ্যানৰে দৃঢ়ভাৱে সজ্জিত।”
Verse 2
धर्माख्य चापं स्वकरे गृहीत्वा ज्ञानाभिधानं वरमेव बाणम् । योद्धुं रणे संप्रति संस्थिता सती वीरो यथा दर्पितवीर्यभावः
‘ধৰ্ম’ নামৰ ধনু নিজ হাতে ধৰি আৰু ‘জ্ঞান’ নামৰ উত্তম বাণ লৈ সতী এতিয়া ৰণত যুঁজিবলৈ সাজু হৈ থিয় হ’ল—যেন দৰ্পিত বীৰ্যৰে পূৰ্ণ এজন বীৰ।
Verse 3
जिगीषयेयं पुरुषार्थमेव त्वमात्मनः कुरुषे पौरुषं तु । त्वामद्य जेतुं समरे समर्था यद्भाव्यमेवं तदिहैव चिंत्यम्
মই জয় বিচাৰোঁ কেৱল পুৰুষাৰ্থৰূপে; তুমিও নিজৰ কাৰণে নিজৰ পৌৰুষ প্ৰয়োগ কৰিছা। আজি মই সমৰত তোমাক জয় কৰিবলৈ সক্ষম—সেয়ে যি বিধিলিখিত, সেয়া ইয়াতেই এতিয়াই বিবেচিত হওক।
Verse 4
दग्धोसि पूर्वं त्वमिहैव शंभुना महात्मना तेन समं विरोधम् । कृत्वा फलं तस्य विकर्मणश्च जातोस्यनंगः स्मर सत्यमेव
তুমি পূৰ্বে ইয়াতেই মহাত্মা শম্ভু (শিৱ) দ্বাৰা দগ্ধ হৈছিলা, কিয়নো তুমি তেওঁৰ সৈতে বৈৰিতা কৰিছিলা। সেই কুকৰ্মৰ ফলত তুমি ‘অনঙ্গ’—দেহহীন—হ’লা, হে স্মৰ; এইয়েই নিঃসন্দেহ সত্য।
Verse 5
यथा त्वया कर्म कृतं पुरा स्मर फलं तु प्राप्तं तु तथैव तीव्रम् । सुकुत्सितां योनिमवाप्स्यसि ध्रुवं साध्व्यानया सार्धमिहैव कथ्यसे
তুমি পূৰ্বে যি কৰ্ম কৰিছিলা, সেয়া স্মৰণ কৰা; তাৰ ফল এতিয়া একেই তীব্ৰ পৰিমাণে লাভ হ’ল। নিশ্চয় তুমি নিন্দিত যোনি (অধম পুনর্জন্ম) লাভ কৰিবা, আৰু ইয়াতেই এই সাধ্বী নাৰীৰ সৈতে তোমাক কোৱা হৈছে।
Verse 6
ये ज्ञानवंतः पुरुषा जगत्त्रये वैरं प्रकुर्वन्ति महात्मभिः समम् । भुंजन्ति ते दुष्कृतमेवतत्फलं दुःखान्वितं रूपविनाशनं च
যিসকল জ্ঞানৱান পুৰুষ ত্ৰিলোকৰ যিকোনো ঠাইত মহাত্মাসকলৰ সৈতে বৈৰ কৰে, তেওঁলোকে নিশ্চয় সেই দুষ্কৃতৰ ফল ভোগ কৰে—দুঃখযুক্ত, আৰু ৰূপ-সৌন্দৰ্য ধ্বংসকাৰী।
Verse 7
व्याघुष्य आवां तु व्रजाव काम एनां परित्यज्य सतीं प्रयुज्य । सत्याः प्रसंगेन पुरा मया तु लब्धं फलं पापमयं त्वसह्यम्
চিঞৰি মই ক’লোঁ: “আহা, যাওঁ হে কাম! এই সতী নাৰীক ত্যাগ কৰা; তাক অনুসৰণ নকৰিবা।” কিয়নো পূৰ্বে সত্যবান (সজ্জন) সকলৰ সঙ্গত মই পাপময়, অসহ্য ফল লাভ কৰিছিলোঁ।
Verse 8
त्वमेव जानासि चरित्रमेतच्छप्तोस्मि तेनापि च गौतमेन । जातश्च मेषवृषणः सदा ह्यहं भवान्गतो मां तु विहाय तत्र
এই সমগ্ৰ ঘটনা তুমি একাই জানা। গৌতমেও মোক শাপ দিছিল, আৰু মই চিৰদিনৰ বাবে মেষৰ দৰে বৃষণযুক্ত হৈ পৰিলোঁ। তথাপি তুমি তাত গ’লাহি, মোক ইয়াত এৰি।
Verse 9
तेजः प्रभावो ह्यतुलः सतीनां धाता समर्थः सहितुं न सूर्यः । सुकुत्सितं रूपमिदं तु रक्षेत्पुरानुसूया मुनिना हि शप्तम्
সতী নাৰীৰ তেজ আৰু প্ৰভাৱ অতুল; তাক সহিব ধাতাো সক্ষম নহয়—সূৰ্যও নহয়। সেয়ে এই অতি নিন্দিত ৰূপটোক সংৰক্ষণ কৰা উচিত, কিয়নো ই পূৰ্বে অনসূয়া মুনিৰ শাপৰ ফলতেই উদ্ভৱ হৈছিল।
Verse 10
निरुध्य सूर्यं परिवेगवंतमुद्यंतमेवं प्रभया सुदीप्तम् । भर्तुश्च मृत्युं परिबाधमानं मांडव्यशापस्य च कौंडिनस्य
তাই উদীয়মান সূৰ্যক—দ্ৰুতগামী আৰু প্ৰভাৰে দীপ্ত—নিয়ন্ত্ৰণ কৰিলে; আৰু মাণ্ডব্য আৰু কৌণ্ডিন্যৰ শাপৰ ফলত আহা স্বামীৰ মৃত্যুকো বাধা দিলে।
Verse 11
अत्रेः प्रिया सत्यपतिव्रता तया स्वपुत्रतां देवत्रयं हि नीतम् । न किं पुरा मन्मथ ते श्रुतं सदा संस्कारयुक्ताः प्रभवंति सत्यः
অত্ৰিৰ প্ৰিয়া, সত্য পতিৱ্ৰতা, তেনেই দেৱত্ৰয়ক নিজৰ পুত্ৰত্বলৈ নিলে। হে মনমথ! পুৰাতন কালৰ পৰা তুমি নুশুনা নেকি—যিসকল শুদ্ধ সংস্কাৰ আৰু সাধনাৰে যুক্ত, তেওঁলোকে সত্যই নিজৰ নিৰ্ধাৰিত প্ৰকাশ লাভ কৰে?
Verse 12
सावित्रीनाम्नी द्युमत्सेनपुत्री नीतं प्रियं सा पुनरानिनाय । यमादिहैवाश्वपतेः सुपुत्रं सती त्वमेवं परिसंश्रुतं च
সাৱিত্ৰী নাম্নী, দ্যুমৎসেনৰ কন্যা, লৈ যোৱা প্ৰিয়জনক পুনৰ আনিলে। ইয়াতেই যমৰ পৰা অশ্বপতিৰ সুপুত্ৰক সেই সতীয়ে উদ্ধাৰ কৰিলে; এইদৰে, হে সতী, তুমিও তেনেকৈয়ে খ্যাত।
Verse 13
अग्नेः शिखां कः परिसंस्पृशेद्वै तरेद्धिकः सागरमेव मूढः । गले तु बद्धासु शिलां भुजाभ्यां को वा सतीं वश्यति वीतरागाम्
অগ্নিৰ শিখা কোনে স্পৰ্শ কৰিব? সাগৰ পাৰ হ’বলৈ সাঁতুৰিবলৈ মূৰ্খেই চেষ্টা কৰে। আৰু গলাত শিল বান্ধা থাকিলে কোনে বাহুৰ জোৰে সাঁতুৰিব পাৰে? তেনেদৰে, বৈৰাগ্যযুক্ত সতীক কোনে বশ কৰিব পাৰে?
Verse 14
उक्ते तु वाक्ये बहुनीतियुक्ते इंद्रेण कामस्य सुशिक्षणार्थम् । आकर्ण्य वाक्यं मकरध्वजस्तु उवाच देवेंद्रमथैनमेव
কামক সু-শিক্ষা দিবলৈ ইন্দ্ৰই বহু নীতিযুক্ত বাক্য ক’লে। সেই বাক্য শুনি মকৰধ্বজে তেতিয়া দেৱেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰকেই সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 15
काम उवाच । तवातिदेशादहमागतो वै धैर्यं सुहृत्त्वं पुरुषार्थमेव । त्यक्त्वा तदर्थं परिभाषसे मां निःसत्वरूपं बहुभीतियुक्तम्
কামে ক’লে: তোমাৰ আদেশত মই নিশ্চয় আহিছোঁ—ধৈৰ্য, সুহৃদতা আৰু পুৰুষাৰ্থ মাথোঁ লৈ। কিন্তু সেই উদ্দেশ্য ত্যাগ কৰি তুমি মোক শক্তিহীন আৰু বহু ভয়যুক্ত বুলি গালি দিছা।
Verse 16
व्याबुद्धि यास्यामि यदा सुरेशस्याल्लोकमध्ये मम कीर्तिनाशः । ऊढिंकरोमानविहीन एव सर्वे वदिष्यंत्यनया जितं माम्
যেতিয়া মোৰ বুদ্ধি বিভ্ৰান্ত হ’ব, তেতিয়া লোকমাজত—সুৰেশ্বৰ দেৱৰ দৃষ্টিতো—মোৰ কীৰ্তি নষ্ট হ’ব। মান-সম্মানহীন হৈ মই অৱনত হ’ম, আৰু সকলোৱে ক’ব, “মই তাইৰ দ্বাৰা জিত হ’লোঁ।”
Verse 17
ये वै जिता देवगणाश्च दानवाः पूर्वं मुनींद्रास्तपसः प्रयुक्ताः । हास्यं करिष्यंति ममापि सद्यो नार्या जितो मन्मथ एष भीमः
যি দেৱগণ আৰু দানৱসকলক মই আগতে জয় কৰিছিলোঁ, আৰু তপস্যাৰে সংযমী মহামুনীন্দ্ৰসকলকো—সিহঁতে সোনকালেই মোৰ উপহাস কৰিব। কিয়নো এই ভয়ংকৰ মন্মথ কাম এখনী নাৰীৰ দ্বাৰা জিত হ’ল।
Verse 18
तस्मात्प्रयास्यामि त्वयैव सार्धमस्या बलं मानमतः सुरेश । तेजश्च धैर्यं परिणाशयिष्ये कस्माद्भवानत्र बिभेति शक्र
সেয়ে, হে সুৰেশ, মই তোমাৰ সৈতে একেলগে যাম আৰু তাইৰ বল আৰু অহংকাৰ, তাইৰ তেজ আৰু ধৈৰ্য ধ্বংস কৰিম। তেন্তে, হে শক্র (ইন্দ্ৰ), তুমি ইয়াত কিয় ভয় কৰিছা?
Verse 19
संबोध्य चैवं स सुराधिनाथं चापं गृहीतं सशरं सुपुष्पम् । उवाच क्रीडां पुरतः स्थितां तां विधाय मायां भवती प्रयातु
এইদৰে সুৰাধিনাথক সম্বোধন কৰি সি সুপুষ্প ধনু আৰু তীৰ হাতে ল’লে। তাৰ পাছত ক্ৰীড়াৰ বাবে সন্মুখত থিয় হৈ থকা সেই নাৰীক ক’লে: “মায়াৰূপ ধৰি এতিয়া তুমি প্ৰস্থান কৰা।”
Verse 20
वैश्यस्य भार्यां सुकलां सुपुण्यां सत्येस्थितां धर्मविदां गुणज्ञाम् । इतो हि गत्वा कुरु कार्यमुक्तं साहाय्यरूपं च प्रिये सखे शृणु
ইয়াৰ পৰা গৈ বৈশ্যৰ পত্নী সুকলাৰ ওচৰলৈ যা—সেইজনী অতি পবিত্ৰা, মহাপুণ্যৱতী, সত্যত স্থিৰ, ধৰ্মবিদ আৰু গুণ-বিচাৰিণী। তাত গৈ মই কোৱা কাৰ্য সম্পন্ন কৰা আৰু সহায়কৰূপে থাক। হে প্ৰিয় সখা, শুনা।
Verse 21
क्रीडां समाभाष्य ततो मनोभवस्त्वंते स्थितां प्रीतिमथाह्वयत्पुनः । कार्यं भवत्या ममकार्यमुत्तममे तां सुस्नेहैः परिभावयत्वम्
ক্ৰীড়াৰ কথা কৈ মনোভৱ (কাম) এ পাছত ওচৰত থিয় হৈ থকা প্ৰীতিক পুনৰ আহ্বান কৰিলে: “তোমাৰ দ্বাৰা এটা কাৰ্য কৰিব লাগিব—মোৰ সৰ্বোত্তম কৰ্ম। আহা; গভীৰ স্নেহেৰে তাক প্ৰভাৱিত কৰি মন জয় কৰা।”
Verse 22
इंद्रं हि दृष्ट्वा सुकला यथा भवेत्स्नेहानुगा चारुविलोचनेयम् । तैस्तैः प्रभावैर्गुणवाक्ययुक्तैर्नयस्व वश्यं च प्रिये सखे शृणु
কাৰণ ইন্দ্ৰক দেখি সুকলা—এই মনোহৰ হৰিণ-নয়না—স্নেহানুগা হয়। সেয়ে নানা প্ৰভাৱ আৰু গুণ-প্ৰশংসাযুক্ত বাক্যৰে তাক বশলৈ আনিবা। হে প্ৰিয় সখা, শুনা।
Verse 23
भो भोः सखे साधय गच्छ शीघ्रं मायामयं नंदनरूपयुक्तम् । पुष्पोपयुक्तं च फलप्रधानं घुष्टं रुतैः कोकिलषट्पदानाम्
হে হে সখা! কাৰ্য সাধন কৰা, শীঘ্ৰে গ’ আৰু তৎক্ষণাৎ সেই আশ্চৰ্য মায়াময় উপবনলৈ যোৱা, যি নন্দনৰ সৌন্দৰ্যৰে সুশোভিত; ফুলেৰে ভৰপূৰ, ফলেৰে প্ৰচুৰ, আৰু কোকিলৰ কূজন আৰু ভ্ৰমৰৰ গুঞ্জনেৰে মুখৰিত।
Verse 24
आहूय वीरं मकरंदमेव रसायनं स्वादुगुणैरुपेतम् । सहानिलाद्यैर्निजकर्मयुक्तैः संप्रेषयित्वा पुनरेव कामम्
বীৰক আহ্বান কৰি তেওঁ মকৰন্দকেই প্ৰেৰণ কৰিলে—অমৃতসম ৰসায়ন, মিঠা গুণেৰে উপেত—আৰু লগতে প্ৰাণবায়ু আদি সকলোকে, প্ৰত্যেককে নিজৰ নিজৰ কৰ্মত নিয়োজিত কৰি; তেনেদৰে কামনা পুনৰ জাগ্ৰত হ’ল।
Verse 25
एवं समादिश्य महत्ससैन्यं त्रैलोक्यसंमोहकरं तु कामः । चक्रे प्रयाणं सुरराजसार्धं संमोहनायैव महासतीं ताम्
এইদৰে ত্ৰিলোক-মোহনকাৰী সেই মহাসেনাক আদেশ দি কামদেৱে দেৱৰাজ ইন্দ্ৰৰ সৈতে যাত্ৰা কৰিলে, কেৱল সেই মহাসতীক মোহিত কৰিবলৈ দৃঢ় সংকল্পে।