এই অধ্যায়ত বসু মোহিনীক উপদেশ দিয়ে কয় যে অবিমুক্ত (কাশী/বারাণসী) আৰু উত্তৰবাহিনী গংগা পৰম তাৰক স্থান। অবিমুক্তত কৰা কৰ্ম অক্ষয় পুণ্য দিয়ে আৰু পাপীকো নৰকৰ পৰা ৰক্ষা কৰে; সকলো মোক্ষদায়ক তীৰ্থ তাত পূৰ্ণৰূপে বিদ্যমান বুলি কোৱা হৈছে। গংগাস্নান (বিশেষকৈ কাৰ্তিক আৰু মাঘত), বিশ্বেশ্বৰ শিৱদৰ্শন, দশাশ্বমেধ আৰু বৰুণা–অসি–জাহ্নৱী সংগম আদি পবিত্ৰ স্থানৰ যাত্ৰাবিধি উল্লেখ আছে। পঞ্চনদ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বিশেষভাৱে বৰ্ণিত—যুগভেদে ধৰ্মনদা/ধূতপাপ/বিন্দু-তীৰ্থৰ সৈতে সম্পৰ্কো কোৱা হয়; তাত তৰ্পণ-শ্ৰাদ্ধসহ স্নান-দান প্ৰয়াগৰ মাঘ-পুণ্যতকৈও শ্ৰেষ্ঠ, আৰু দান অক্ষয়ফলদায়ক। শেষত এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ/পাঠ/পঢ়িলে যজ্ঞ-তীৰ্থসম পুণ্য লাভ হয় বুলি, আৰু দানত বিবেক—সত্য ভক্ত আৰু গুৰুসেৱকক দান প্ৰশংসনীয়, কপট, গুৰুদ্ৰোহী আৰু ব্ৰাহ্মণ/গো-বিৰোধীক দান নিন্দনীয় বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 1
वसुरुवाच । अथान्यते प्रवक्ष्यामि गंगामाहात्म्यमुत्तमम् । वाराणसीस्थितं भद्रे भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ १ ॥
বসুৱে ক’লে—হে ভদ্ৰে! এতিয়া মই বাৰাণসীত অৱস্থিত, ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়ো ফল দানকাৰিণী গংগাৰ পৰম মাহাত্ম্য ক’ম।
Verse 2
अविमुक्ते कृतं यत्तु तदेवाक्षयतां व्रजेत् । अविमुक्तगतः कश्चिन्नरकं नैति किल्बिषी ॥ २ ॥
অবিমুক্তত যি কিছু কৰা হয়, সেয়াই অক্ষয় পুণ্য হয়; অবিমুক্তলৈ যোৱা জন—পাপমলিন হলেও—নৰকলৈ নাযায়।
Verse 3
अविमुक्तकृतं यत्तु पापं वज्रं भवेच्छुभे । त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि मोक्षदानि च कृत्स्नशः ॥ ३ ॥
হে শুভে! অবিমুক্তত কৰা পাপ বজ্ৰৰ দৰে কঠোৰ হয়; আৰু ত্ৰিলোকৰ সকলো মোক্ষদায়ী তীৰ্থ তাতেই সম্পূৰ্ণৰূপে বিদ্যমান।
Verse 4
सेवंते सततं गंगां काश्यामुत्तरवाहिनीम् । दशाश्वमेधे यः स्नात्वा दृष्ट्वा विश्वेश्वरं शिवम् ॥ ४ ॥
যিসকলে কাশীত উত্তৰবাহিনী গংগাক সদায় সেৱা কৰে—দশাশ্বমেধত স্নান কৰি আৰু বিশ্বেশ্বৰ শিৱৰ দৰ্শন কৰি—তেওঁলোকে মহাপুণ্য লাভ কৰে।
Verse 5
सद्यो निष्पातको भूत्वा मुच्यते भवबंधनात् । गंगा हि सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी ॥ ५ ॥
মানুহ তৎক্ষণাৎ শুদ্ধ হৈ ভৱবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়; কিয়নো গংগা সৰ্বতোভাবে পুণ্যময়ী আৰু ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপো হৰণকাৰিণী।
Verse 6
वाराणस्या विशेषेण यत्र चोत्तरवाहिनी । वरणायास्तथास्याश्च जाह्नव्याः संगमे नरः ॥ ६ ॥
বিশেষকৈ বাৰাণসীত, য’ত গংগা উত্তৰবাহিনী—বৰণা আৰু অসী নদীৰ জাহ্নৱী (গংগা)ৰ সৈতে সঙ্গম তীৰ্থত স্নান কৰা নৰে বিশেষ পবিত্ৰতা লাভ কৰে।
Verse 7
स्नानमात्रेण सर्वेभ्यः पातकेभ्यः प्रमुच्यते । काश्यामुत्तरवाहिन्यां गंगायां कार्तिके तथा ॥ ७ ॥
কেৱল স্নানমাত্ৰেই সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি হয়—বিশেষকৈ কাশীত উত্তৰবাহিনী গংগাত, আৰু কাৰ্তিক মাহতো তেনেদৰে।
Verse 8
स्नात्वा माघे च मुच्यंते महापापादिपातकैः । सर्वलोकेषु तीर्थानि यानि ख्यातानि तानि च ॥ ८ ॥
মাঘ মাহত স্নান কৰিলে মানুহ মহাপাপ আৰু ঘোৰ পতনৰ পৰা মুক্ত হয়; আৰু সকলো লোকত খ্যাত সকলো তীৰ্থৰ পূৰ্ণ ফলও (ইয়াত) লাভ হয়।
Verse 9
सर्वाण्येतानि सुभगे काश्यामायांति जाह्नवीम् । नित्यं पर्वसु सर्वेषु पुण्यैश्चायतनैः सह ॥ ९ ॥
হে সুভাগে! এই সকলো (তীৰ্থশক্তি) নিজৰ পুণ্যায়তনসহ কাশীত জাহ্নৱী (গংগা)ৰ ওচৰলৈ আহে—নিত্য, আৰু বিশেষকৈ সকলো পৰ্বদিনত।
Verse 10
उत्तराभिमुखीं गंगां काश्यामायांति चान्वहम् । महापातकदोषादिदुष्टानां स्पर्शनोद्भवम् ॥ १० ॥
কাশীত লোকসকলে প্ৰতিদিন উত্তৰাভিমুখ গংগাৰ ওচৰলৈ আহে; মহাপাতক আৰু অন্য দোষে কলুষিতসকলৰ বাবে তেওঁৰ স্পৰ্শমাত্ৰেই শুদ্ধি উদ্ভৱ হয়।
Verse 11
व्यपोहितुं स्वपापं च जंतुपापविमुक्तये । जन्मांतरशतेनापि सत्कर्मनिरतस्य च ॥ ११ ॥
নিজ পাপ আঁতৰাবলৈ আৰু জীৱসমূহক পাপমুক্ত কৰিবলৈ—সৎকৰ্মত ৰত জনেও—শত জন্মতো এনে শুদ্ধি সহজে লাভ নকৰে।
Verse 12
अन्यत्र सुधिया भद्रे मोक्षो लभ्येत वा न वा । एकेन जन्मना त्वत्र गंगायां मरणेन च ॥ १२ ॥
হে ভদ্ৰে! অন্য ঠাইত বিবেকীজনেও মোক্ষ পায় নে নাপায়; কিন্তু ইয়াত একে জন্মতে, আৰু গংগাত দেহত্যাগ কৰিলে, মোক্ষ লাভ হয়।
Verse 13
मोक्षस्तु लभ्यते काश्यां नरेणावलितात्मना । ख्यातो धर्मनदो नाम ह्रदस्तत्रैव सुंदरि ॥ १३ ॥
কাশীত সংযত অন্তৰাত্মা থকা নৰে নিশ্চিতভাৱে মোক্ষ লাভ কৰে। তাতেই, হে সুন্দৰী, ‘ধৰ্মনদ’ নামে খ্যাত এক পবিত্ৰ হ্ৰদ আছে।
Verse 14
धर्म एव स्वरूपेण महापातकनाशनः । धूली च धूतपापा सा सर्वतीर्थमयी शुभा ॥ १४ ॥
ধৰ্ম নিজ স্বৰূপতেই মহাপাতক নাশ কৰে। আৰু সেই পবিত্ৰ ধূলিও পাপ ঝাৰি শুভ হয়, যেন সৰ্ব তীৰ্থৰ পুণ্য একেলগে ধাৰণ কৰে।
Verse 15
हरेन्महापापसंघान्कूलजानिव पादपान् । किरणा धूतपापा च पुण्यतोया सरस्वती ॥ १५ ॥
পুণ্যজলধাৰিণী সৰস্বতী সূৰ্যকিৰণৰ দৰে পাপ ধুই পেলায়; আৰু তীৰত গজা গছ যেন সোঁতে উটুৱাই নিয়ে, তেনেকৈ মহাপাপৰ গুচ্ছও সি হৰণ কৰে।
Verse 16
गंगा च यमुना चैव पंच नद्यः प्रकीर्तिताः । अतः पञ्चनदं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ १६ ॥
গংগা আৰু যমুনাও পঞ্চ নদীৰ মাজত প্ৰকীৰ্তিত; সেয়ে এই তীৰ্থ ‘পঞ্চনদ’ নামে ত্ৰিলোকত বিখ্যাত।
Verse 17
तत्राप्लुतो न गृह्णीयाद्देहितां पांचभौतिकीम् । अस्मिन्पंचनदीनां तु संगमेऽघौघभेदने ॥ १७ ॥
তাত স্নান নকৰাকৈ পঞ্চভৌতিক দেহভাব গ্ৰহণ কৰা উচিত নহয়; কিয়নো ই পঞ্চনদীৰ সংগম, যিয়ে পাপৰ স্ৰোত ভেদ কৰে।
Verse 18
स्नानमात्रान्नरो याति भित्वा ब्रह्मांडमंडपम् । प्रयागे माघमासे तु सम्यक् स्नानस्य यत्फलम् ॥ १८ ॥
স্নানমাত্ৰে মানুহে ব্ৰহ্মাণ্ড-মণ্ডপ ভেদ কৰি পাৰ হয়; মাঘমাহত প্ৰয়াগত সম্যক স্নানৰ ফল এনেকুৱাই।
Verse 19
तत्फलं स्याद्दिनैकेन काश्यां पंचनदे ध्रुवम् । स्नात्वा पंचनदे तीर्थे कृत्वा च पितृतर्पणम् ॥ १९ ॥
সেই ফল কাশীৰ পঞ্চনদত একেদিনতে নিশ্চিতভাৱে লাভ হয়—পঞ্চনদ তীৰ্থত স্নান কৰি আৰু পিতৃতৰ্পণ কৰি।
Verse 20
विष्णुं माधवमभ्यर्च्य न भूयो जन्मभाग्भवेत् । यावत्संख्यास्तिला दत्ताः पितृभ्यो जलतर्पणे ॥ २० ॥
বিষ্ণু—মাধৱ—ৰ আৰাধনা কৰিলে পুনৰ জন্মৰ ভাগী নহয়; জলতৰ্পণত পিতৃসকলক যিমান তিল দিয়া হয়, সিমান (পুণ্য) ফলৰ বাবে।
Verse 21
पुण्ये पञ्चनदे तीर्थे तृप्तिः स्यात्तावदाब्दिकी । श्रद्धया यैः कृतं श्राद्धं तीर्थे पञ्चनदे शुभे ॥ २१ ॥
পুণ্যময় পঞ্চনদ তীৰ্থত যিয়ে শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰাদ্ধ কৰে, সেই শুভ পঞ্চনদ তীৰ্থত পিতৃসকলৰ তৃপ্তি সম্পূৰ্ণ এক বছৰলৈকে স্থায়ী হয়।
Verse 22
तेषां पितामहा मुक्तानानायोनिगता अपि । यमलोके पितृगणैर्गार्थयं परिगीयते ॥ २२ ॥
তেওঁলোকৰ পিতামহসকল মুক্ত হ’লেও আৰু নানা যোনিত গ’লেও, যমলোকত পিতৃগণে গাথাৰ মাধ্যমে তেওঁলোকক গাই গৌৰৱ কৰে।
Verse 23
महिमानं पांचनदं दृष्ट्वा श्राद्धविधानतः । अस्माकमपि वंश्योऽत्र कश्चिच्छ्राद्धं करिष्यति ॥ २३ ॥
পঞ্চনদৰ মহিমা দেখি আৰু শ্ৰাদ্ধবিধি অনুসাৰে, আমাৰ বংশৰো কোনো বংশধৰ এদিন ইয়াত শ্ৰাদ্ধ কৰিব।
Verse 24
काश्यां पञ्चनदं प्राप्य येन मुच्यामहे वयम् । तत्र पञ्चनदे तीर्थे यत्किंचिद्दीयते वसु ॥ २४ ॥
কাশীত পঞ্চনদক প্ৰাপ্ত কৰি—যাৰ দ্বাৰা আমি মুক্তি পাওঁ—সেই পঞ্চনদ তীৰ্থত অলপ ধনো দান কৰিলে সেয়া ফলদায়ক হয়।
Verse 25
कल्पक्षयेऽपि न भवेत्तस्य पुण्यस्य संक्षयः । वंध्यापि वर्षपर्यंतं स्नात्वा पञ्चनदे ह्रदे ॥ २५ ॥
কল্পক্ষয় হলেও সেই পুণ্যৰ ক্ষয় নহয়। পঞ্চনদ হ্ৰদত সম্পূৰ্ণ এক বছৰ স্নান কৰিলে বন্ধ্যা নাৰীও পুণ্যফলৰ ভাগী হয়।
Verse 26
समर्च्य मंगलां गौरीं पुत्रं जनयति ध्रुवम् । जलैः पांचनदैः पुण्यैर्वाससा परिशोधितैः ॥ २६ ॥
মঙ্গলময়ী গৌৰীক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, পঞ্চনদীৰ পবিত্ৰ জল আৰু শুদ্ধ বস্ত্ৰেৰে (অনুষ্ঠান) সম্পন্ন কৰিলে নিশ্চিতভাৱে পুত্ৰলাভ হয়।
Verse 27
महाफलमवाप्नोति स्नापयित्वेह दिक्श्रुताम् । पञ्चामृतानां कलशैरष्टोत्तरशतोन्मितैः ॥ २७ ॥
ইয়াত, সকলো দিশত প্ৰসিদ্ধ পূজ্য দেৱতাক পঞ্চামৃতভৰা ১০৮টা কলহেৰে স্নানাভিষেক কৰালে মহাফল লাভ হয়।
Verse 28
तुलितोऽधिकतां प्राप्तो बिंदुः पांचनदस्तु सः । पंचकूर्चेन पीतेन यात्र शुद्धिरुदाहृता ॥ २८ ॥
তুলনা কৰিলে সেই এক বিন্দুও পঞ্চনদীৰ জলতকৈ অধিক বুলি কোৱা হৈছে; আৰু পঞ্চকূৰ্চ পান কৰিলে যাত্ৰাৰ শুদ্ধি লাভ হয়—এনেদৰে উক্ত।
Verse 29
सा शुद्धिः श्रद्धया प्राश्य बिन्दुं पञ्चनदांभसाम् । भवेदथ ह्रदस्नानाद्राजसूयाश्वमेधयोः ॥ २९ ॥
শ্ৰদ্ধাৰে পঞ্চনদীৰ জলৰ এক বিন্দুও আচমন কৰিলে সেই শুদ্ধি হয়; আৰু পবিত্ৰ হ্ৰদত স্নান কৰিলে ৰাজসূয় আৰু অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ হয়।
Verse 30
यत्फलं तच्छतगुणं स्मृतं पञ्चनदांबुना । राजसूयाश्वमेधौ च भवेतां स्वर्गसाधने ॥ ३० ॥
অন্যত্ৰ যি কৰ্মৰ যি ফল হয়, পঞ্চনদীৰ জলেৰে কৰিলে সেই ফল শতগুণ হয় বুলি স্মৃতি কয়; সেয়ে ৰাজসূয় আৰু অশ্বমেধো স্বৰ্গসাধন হয়।
Verse 31
आब्रह्मपट्टिकाद्वंद्वान्मुक्तिः पञ्चनदांबुभिः । स्वर्गनद्यभिषेकोऽपि न तथा संमतः सताम् ॥ ३१ ॥
পঞ্চনদাৰ পবিত্ৰ জলে ব্ৰহ্মলোক পৰ্যন্ত দ্বন্দ্ব-মোচনসহ মুক্তি লাভ হয় বুলি কোৱা হয়; তথাপি স্বৰ্গনদীত অভিষেক-স্নানও জ্ঞানীসকলৰ মতে তেনেদৰে পৰম মূল্যবান নহয়।
Verse 32
अभिषेकः पांचनदो यथानन्यो वरप्रदः । शतं समास्तपस्तप्त्वा कृते यत्प्राप्यते फलम् ॥ ३२ ॥
পাঞ্ছনদাৰ অভিষেক-স্নান অনুপম আৰু বৰদায়ক; কৃতযুগত শতবছৰ তপস্যা কৰি যি ফল পোৱা যায়, সেয়া ইয়াত এই স্নানেই লাভ হয়।
Verse 33
तत्कार्तिके पञ्चन्दे सकृत्स्नानेन लभ्यते । इष्टापूर्तेषु धर्मेषु यावज्जन्मकृतेषु यत् ॥ ३३ ॥
জীৱনভৰ ইষ্ট-পুর্ত আদি ধৰ্মকৰ্মে যি পুণ্য লাভ হয়, কাৰ্তিক মাহত পাঁচ দিনৰ একবাৰ স্নানেই সেয়া লাভ হয়।
Verse 34
अन्यत्र स्यात्फलं तस्याधिकं पञ्चनदांबुभिः । न धूतपापसदृशं तीर्थं क्वापि महीतले ॥ ३४ ॥
আন ঠাইত পঞ্চনদাৰ জলে তীৰ্থফল অধিক হ’বও পাৰে; কিন্তু পৃথিৱীত ধূতপাপৰ দৰে তীৰ্থ ক’তো নাই।
Verse 35
यदेकस्नानतो नश्येदघं जन्मत्रयार्जितम् । कृते धर्मंनदं नाम त्रेतायां धूतपातकम् ॥ ३५ ॥
য’ত একবাৰ স্নান কৰিলেই তিন জন্মৰ সঞ্চিত পাপ নাশ হয়; কৃতযুগত তাৰ নাম ‘ধর্মনদা’ আছিল আৰু ত্ৰেতাযুগত ‘ধূতপাতক’ (পাপনাশিনী) বুলি প্ৰসিদ্ধ হৈছিল।
Verse 36
द्वापरे बिंदुतीर्थँ च कलौ पञ्चनदं स्मृतम् । बिंदुतीर्थे नरो दत्वा कांचनं कृष्णकलोन्मितम् ॥ ३६ ॥
দ্বাপৰ যুগত বিন্দুতীৰ্থক প্ৰধান বুলি কোৱা হৈছে, আৰু কলিযুগত পঞ্চনদ তীৰ্থ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। যি মানুহে বিন্দুতীৰ্থত কৃষ্ণ-কলামান অনুসাৰে মাপি সোণ দান কৰে, সি মহাপুণ্য লাভ কৰে।
Verse 37
न दरिद्रो भवेत्क्वापि न सुखेन वियुज्यते । गोभूतिलहिरण्याश्ववासोन्नस्थानभूषणम् ॥ ३७ ॥
সি কেতিয়াও ক’তোও দৰিদ্ৰ নহয় আৰু সুখৰ পৰা বিচ্ছিন্নো নহয়। সি গাই, ভূমি, তিল, সোণ, ঘোঁৰা, বস্ত্ৰ, উত্তম বাসস্থান আৰু অলংকাৰ লাভ কৰে।
Verse 38
यत्किंचिद्बिंदुतीर्थेऽत्र दत्वाक्षयमवाप्नुयात् । एकामप्याहुतिं कृत्वा समिद्धेऽग्नौ विधानतः ॥ ३८ ॥
ইয়াত বিন্দুতীৰ্থত যি কিবা দান কৰা হয়, তাৰ পুণ্যফল অক্ষয় হয়। বিধি অনুসাৰে ভালদৰে জ্বলি থকা অগ্নিত মাত্ৰ এটা আহুতি দিলেও অব্যয় ফল লাভ হয়।
Verse 39
पुण्ये धर्मनदीतीर्थे कोटिहोमफलं लभेत् । न पंचनदतीर्थस्य महिमानमनंतकम् ॥ ३९ ॥
পুণ্যময় ধৰ্মনদী তীৰ্থত কোটি হোমৰ সমান ফল লাভ হয়। কিন্তু পঞ্চনদ তীৰ্থৰ মহিমা সঁচাকৈ অনন্ত; তাক সম্পূৰ্ণ বৰ্ণনা কৰা কাৰো পক্ষে সম্ভৱ নহয়।
Verse 40
कोऽपि वर्णयितुं शक्तश्चतुर्वर्गशुभौकसः । इति ते कथितं भद्रे काशीमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ ४० ॥
চতুৰ্বৰ্গ দান কৰা শুভ কাশীক সম্পূৰ্ণভাৱে বৰ্ণনা কৰিবলৈ কোনোও সক্ষম নহয়। সেয়ে, হে ভদ্রে, মই তোমাক এই উত্তম কাশী-মাহাত্ম্য ক’লোঁ।
Verse 41
सुखदं मोक्षदं नॄणां महापातकनाशनम् । ब्रह्मघ्नो मधुपः स्वर्णस्तेयी च गुरुतल्पगः ॥ ४१ ॥
ই মানুহক সুখ আৰু মোক্ষ দান কৰে আৰু মহাপাপ নাশ কৰে। ব্ৰাহ্মণহন্তা, মদ্যপ, স্বৰ্ণচোৰ আৰু গুৰুশয্যাগামীও ইয়াৰ দ্বাৰা শুদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 42
महापातकयुक्तोऽपि संयुक्तोऽप्युपपातकैः । अविमुक्तस्य माहात्म्यश्रवणाच्छुद्धिमाप्नुयात् ॥ ४२ ॥
মহাপাপত দুষ্ট ব্যক্তি—উপপাপতো যুক্ত হলেও—অবিমুক্তৰ মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ কৰিলেই শুদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 43
ब्राह्मणो वेदविद्वान्स्यात्क्षत्त्रियो विजयी रणे । वैश्यो धनपतिः शूद्रो विष्णुभक्तसमागमी ॥ ४३ ॥
ব্ৰাহ্মণ বেদবিদ্বান হয়, ক্ষত্ৰিয় ৰণত বিজয়ী হয়, বৈশ্য ধনৰ অধিপতি হয়, আৰু শূদ্ৰ বিষ্ণুভক্তৰ সৎসঙ্গ লাভ কৰে।
Verse 44
श्रवणादस्य सुभगे भूयात्पठनतोऽपि वा । सर्वयज्ञेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् ॥ ४४ ॥
হে সুভগে! ইয়াক শ্ৰৱণ কৰিলে—অথবা পাঠ কৰিলেও—সকলো যজ্ঞৰ পুণ্য আৰু সকলো তীৰ্থৰ ফল লাভ হয়।
Verse 45
तत्सर्वं समवाप्नोति पठनाच्छ्रवणादपि । विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम् ॥ ४५ ॥
পাঠ কৰিলে—আৰু কেৱল শ্ৰৱণ কৰিলেও—সেই সকলো লাভ হয়। বিদ্যার্থী বিদ্যা পায়, ধনাৰ্থী ধন পায়।
Verse 46
भार्यार्थी लभते भार्यां सुतार्थी पुत्रमाप्नुयात् । अविमुक्तस्य माहात्म्यं मया ते परिकीर्तितम् ॥ ४६ ॥
যি পত্নী কামনা কৰে সি পত্নী লাভ কৰে; যি পুত্ৰ কামনা কৰে সি পুত্ৰ প্ৰাপ্ত হয়। এইদৰে মই তোমাক অবিমুক্ত (কাশী)ৰ মাহাত্ম্য সম্পূৰ্ণকৈ কীৰ্তন কৰিলোঁ।
Verse 47
विष्णुभक्ताय दातव्यं शिवभक्तिरताय च । जगज्जननिभक्ताय सूर्यहेरंबसेविने ॥ ४७ ॥
দান বিষ্ণুভক্তক দিব লাগে, আৰু শিৱভক্তিত ৰত জনকো; জগজ্জননী (দেৱী)ৰ ভক্তক, আৰু সূৰ্য আৰু হেৰম্ব (গণেশ)ৰ সেৱককো দিব লাগে।
Verse 48
गुरुशुश्रूषवे दत्वा तीर्थास्नानफलं लभेत् । शठाय निंदकायापि गोविप्रसुरविद्विषे । गुरुद्रुहेऽसूयकाय दत्वा मृत्युमवाप्नुयात् ॥ ४८ ॥
গুৰুশুশ্ৰূষাত নিবিষ্ট জনক দান দিলে তীৰ্থস্নানৰ ফল লাভ হয়। কিন্তু শঠ, নিন্দক, গো-বিপ্ৰ-দেৱদ্বেষী, গুৰুদ্ৰোহী আৰু অসূয়াক দান দিলে মৃত্যুসদৃশ পতন ঘটে।
Verse 49
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे काशीमाहात्म्ये एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५१ ॥
এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ উত্তৰভাগত বসু–মোহিনী সংবাদত ‘কাশী-মাহাত্ম্য’ৰ একপঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
The chapter frames Avimukta as a mokṣa-kṣetra where merit is imperishable and where liberation is promised decisively—especially through Gaṅgā-contact and dying on the Gaṅgā—contrasting other places where liberation is described as uncertain even for the discerning.
Pañcanada is presented as a confluence-based purifier whose waters multiply merit (often said to become hundredfold), equal or surpass famed pilgrimage results (including Prayāga’s Māgha merit), and are especially efficacious when paired with tarpaṇa and śrāddha, producing long-lasting satisfaction for ancestors and inexhaustible fruit for gifts.
It elevates śravaṇa/pāṭha to a sacramental act: hearing, reading, or reciting the Avimukta/Kāśī-māhātmya is said to confer the merit of all sacrifices and all tīrthas and to purify even those burdened with major sins (mahāpātakas) and subsidiary faults.
Dāna is recommended to worthy recipients—devotees of Viṣṇu, Śiva, the Mother (Śakti), Sūrya, and Heraṃba (Gaṇeśa), especially those devoted to serving the Guru—while giving to deceitful, slanderous, guru-betraying, or anti-cow/brāhmaṇa/deva persons is condemned as spiritually dangerous.