বসিষ্ঠে বৰ্ণনা কৰে যে মোহিনীৰ কথাৰ পাছত এক বিবাদ উঠিল। ব্ৰাহ্মণসকলে ৰজাক ক’লে—একাদশীৰ উপবাস শাস্ত্ৰসন্মত নহয়, বিশেষকৈ ৰজাসকলৰ বাবে উপবাস অনুচিত; ব্ৰাহ্মণ-প্ৰামাণ্য ধৰি ‘ব্ৰতভংগ’ নকৰাকৈ ভোজন কৰক। ৰজা ৰুক্মাঙ্গদে বৈষ্ণৱ নীতি দৃঢ় কৰে—দুয়ো পক্ষৰ একাদশীত নিৰাহাৰ, মদ্যাদি ত্যাগ, ব্ৰাহ্মণ-হিংসা পৰিহাৰ; আৰু একাদশীত খোৱা আধ্যাত্মিক পতন আনে বুলি কয়। তেওঁ ঘোষণা কৰে যে ব্ৰহ্মাদিও তেওঁক ব্ৰতৰ পৰা টলাব নোৱাৰে; ব্ৰতভংগকাৰীৰ নৰকফল আৰু একাদশীক তুচ্ছ কৰা যুক্তিৰ নিন্দা কৰে। ক্ৰুদ্ধ মোহিনীয়ে তেওঁক অধৰ্মী মিছলীয়া বুলি দোষাৰোপ কৰি ঋষিসকলৰ সৈতে গুচি যায়; ঋষিসকলৰ বিলাপ আৰু ৰজাৰ সংকট হয়। পাছত পুত্ৰ ধৰ্মাঙ্গদে মধ্যস্থ হৈ মোহিনীক উভতাই আনে আৰু পিতাক সত্য-প্ৰতিজ্ঞা পালন কৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে—ৰজাৰ সত্যতা আৰু লোককীৰ্তি ৰক্ষাৰ বাবে নিজকে বিক্ৰী কৰিবলৈও সাজু হয়। শেষত নীতি—ব্ৰত ভাঙিলে ধৰ্ম আৰু কীৰ্তি দুয়োটাই নষ্ট হয়।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । तद्वाक्यं ब्राह्मणाः श्रुत्वा मोहिन्या समुदीरितम् । तथ्यमित्येवमुक्त्वा तु राजानं वाक्यमब्रुवन् ॥ १ ॥
বসিষ্ঠ ক’লে—মোহিনীয়ে কোৱা সেই বাক্য শুনি ব্ৰাহ্মণসকলে ‘ই সঁচা’ বুলি কৈ ৰজাক উত্তৰ দিলে।
Verse 2
ब्राह्मणा ऊचुः । यस्त्वया नृपते पुण्यः कृतोऽयं शपथः किल । एकादश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि ॥ २ ॥
ব্ৰাহ্মণসকলে ক’লে—হে নৃপতি! সঁচাকৈয়ে আপুনি এই পুণ্য শপথ গ্ৰহণ কৰিছে: শুক্ল আৰু কৃষ্ণ দুয়ো পক্ষতেই একাদশীত ভোজন নকৰিব।
Verse 3
न कृतः शास्त्रदृष्ट्या तु स्वबुद्ध्यैव प्रकल्पितः । साग्रीनां प्राशनं प्रोक्तमुभयोः संध्ययोः किल ॥ ३ ॥
ই শাস্ত্ৰদৃষ্টিত স্থাপিত নহয়; কেৱল নিজৰ বুদ্ধিৰে কল্পিত। কিন্তু ‘সাগ্ৰী’ গ্ৰহণ দুয়ো সন্ধিক্ষণত—প্ৰাতঃ আৰু সায়ং—কৰা হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 4
होमोच्छिष्टप्रभोक्तारस्त्रयो वर्णाः प्रकीर्तिताः । विशेषाद्भूमिपालानां कथं युक्तमुपोषणम् ॥ ४ ॥
হোমযজ্ঞৰ অৱশিষ্ট ভোগ কৰা তিন দ্বিজবৰ্ণ প্ৰসিদ্ধ। বিশেষকৈ ভূমিপাল ৰজাসকলৰ বাবে উপবাস কেনেকৈ যুক্তিসংগত?
Verse 5
सर्वदोद्यतशस्त्राणां दुष्टसंयमिनां विभो । शास्त्रतोऽशास्त्रतो वापि यस्त्वया शपथः कृतः ॥ ५ ॥
হে বিভো! যিসকল দুষ্ট লোক সদায় অস্ত্ৰ উদ্যত ৰাখি আনক বলপূৰ্বক সংযম কৰায়—শাস্ত্ৰসম্মত হওক বা অশাস্ত্ৰীয়—আপুনি কৰা যি শপথ, সেয়াই বাধ্যকাৰী হওক।
Verse 6
परिपूर्णो भवत्यद्य वाक्येन हि द्विजन्मनाम् । व्रतभंगो न तेऽस्तीह भुक्ष्वं विप्रसमन्वितः ॥ ६ ॥
আজি দ্বিজসকলৰ বাক্যৰ দ্বাৰা তুমি সম্পূৰ্ণ সিদ্ধ হ’লা। ইয়াত তোমাৰ ব্ৰতভংগ নাই; বিপ্ৰসকলৰ সৈতে আহাৰ কৰা।
Verse 7
परितापो न ते कार्यो विप्रवाक्यं महत्तरम् । योऽन्यथा मन्यते वाक्यं विप्राणां नृपसत्तम ॥ ७ ॥
তোমাৰ দুখ কৰা উচিত নহয়; বিপ্ৰসকলৰ বাক্যই সৰ্বোচ্চ। হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! যিয়ে বিপ্ৰবাক্যক অন্যথা ভাবে, সি পথভ্ৰষ্ট হয়।
Verse 8
स याति राक्षसीं योनिं जन्मानि दश पञ्च च । तच्छ्रुत्वा वचनं रोद्रं राजा कोपसमन्वितः ॥ ८ ॥
“সি পন্ধৰটা জন্ম ৰাক্ষসী যোনিত যায়।” সেই ৰৌদ্ৰ বাক্য শুনি ৰজা ক্ৰোধেৰে পৰিপূৰ্ণ হ’ল।
Verse 9
उवाच स्फुरमाणौष्टस्तान्विप्रान्श्लक्ष्णया गिरा । सर्वेषामेव भूतानां भवंतो मार्गदर्शिनः ॥ ९ ॥
ওঁঠ কঁপি উঠি তেওঁ সেই ব্ৰাহ্মণসকলক কোমল বাক্যৰে ক’লে—“আপোনালোকেই সকলো জীৱৰ পথপ্ৰদৰ্শক।”
Verse 10
यतीनां विधवानां च श्लोकोऽयं पठ्यते द्विजाः । विमार्गगामिनां चैतन्मतं न सात्वतां क्वचित् ॥ १० ॥
হে দ্বিজসকল! এই শ্লোক যতী আৰু বিধৱাসকলৰ বাবে পঠিত হয়; কিন্তু এই মত কুপথগামীসকলৰ—সাত্বত (ভগৱদ্ভক্ত) সকলৰ কেতিয়াও নহয়।
Verse 11
यद्भवद्भिः समुद्दिष्टं राज्ञां नोपोषणं स्मृतम् । तत्र वाक्यानि श्रृणुत वैष्णवा चारलक्षणे ॥ ११ ॥
আপোনালোকে যি ক’লে—ৰাজাসকলৰ বাবে উপবাস স্মৃতিত বিধেয় নহয়—এতিয়া বৈষ্ণৱ আচাৰৰ লক্ষণ বিষয়ে মোৰ বাক্য শুনক।
Verse 12
न शंखेन पिबेत्तोयं न हन्यात्कूर्मसूकरौ । एकादश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि ॥ १२ ॥
শঙ্খৰ পৰা পানী নপিব, কূৰ্ম আৰু শূকৰক নাহানিব। একাদশীত—শুক্লপক্ষ বা কৃষ্ণপক্ষ—দুয়োতে ভোজন নকৰিব।
Verse 13
न पातव्यं हि मद्य तु न हन्तव्यो द्विजः क्वचित् । क्रीडेन्नाक्षैस्तु धर्मज्ञो नाश्नीयाद्धरिवासरे ॥ १३ ॥
মদ্য পান নকৰিব; কেতিয়াও ব্ৰাহ্মণক হানি নকৰিব। ধৰ্মজ্ঞ লোকে পাশা-খেল নকৰিব, আৰু হৰিৰ পবিত্ৰ দিনত ভোজন নকৰিব।
Verse 14
अभक्ष्य भक्षणं पापं परदाराभिमर्शनम् । एकादश्यां भोजनं च पतनस्यैव कारणम् ॥ १४ ॥
অভক্ষ্য ভক্ষণ মহাপাপ, আৰু পৰস্ত্ৰী-সমীপ গমনো পাপ। তদুপৰি একাদশীত ভোজন কৰাই পতনৰ কাৰণ॥
Verse 15
अकार्यकरणं कृत्वा किं जीवेच्छरदां शतम् । को हि संचेष्टमानस्तु भुनक्ति हरिवासरे ॥ १५ ॥
অকাৰ্য কৰি পেলালে শত শৰৎ জীয়াই থাকিলেও কি লাভ? হৰিৰ পবিত্ৰ দিনত সজাগ আৰু সাধনাৰত কোনে ভোজন কৰে?
Verse 16
चतुष्पदेभ्योऽपि जनैर्नान्नं देयं हरेर्दिने । उत्तराशास्थितैर्विप्रैर्विष्णुधर्मपरायणैः ॥ १६ ॥
হৰিৰ দিনত মানুহে চতুষ্পদ জন্তুবোৰকো অন্ন দিব নালাগে। সেই অন্ন উত্তৰমুখে অৱস্থিত, বিষ্ণুধৰ্মপৰায়ণ বিপ্ৰসকলক অৰ্পণীয়॥
Verse 17
सोऽहं कथं करोम्यद्य अभक्ष्यस्य तु भक्षणम् । नोपक्षीणशरीरोऽहं नामयावी द्विजोत्तमाः ॥ १७ ॥
আজি মই অভক্ষ্য কেনেকৈ ভক্ষণ কৰিম? হে দ্বিজোত্তমসকল, মোৰ দেহ ক্ষীণ নহয়, মই ৰোগাক্ৰান্তো নহয়॥
Verse 18
स कथं हि व्रतं त्यक्षे विमार्गस्थद्विजोक्तितः । धर्मभूषणसंज्ञेन रक्ष्यमाणे धरातले ॥ १८ ॥
বিমাৰ্গস্থ দ্বিজৰ কথাত মই কেনেকৈ ব্ৰত ত্যাগ কৰিম? ‘ধৰ্মভূষণ’ নামে খ্যাত ৰক্ষকে যেতিয়া পৃথিৱী ৰক্ষা কৰি আছে!
Verse 19
न च रक्षाविहीनोऽहं शत्रुः कोऽपिन मेऽस्ति च । एवं ज्ञात्वा द्विजश्रेष्ठा वैष्णवव्रतशालिनः ॥ १९ ॥
মই ৰক্ষাবিহীন নহওঁ, আৰু মোৰ কোনো শত্ৰুও নাই। এই কথা জানি, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, বৈষ্ণৱ-ব্ৰতত দৃঢ় থকা ভক্তসকল সদা নিৰাপদ থাকে।
Verse 20
भवद्भिर्नोचितं वक्तुं प्रतिकूलं व्रतापहम् । असंपरीक्ष्य ये दद्युः प्रायश्चित्तं द्विजातयः ॥ २० ॥
ধৰ্মৰ প্ৰতিকূল আৰু ব্ৰত নাশ কৰা কথা কোৱা আপোনালোকৰ বাবে উচিত নহয়। যিসকল দ্বিজে পৰীক্ষা নকৰাকৈ প্ৰায়শ্চিত্ত নিৰ্ধাৰণ কৰে, তেওঁলোকে ভুল কৰে।
Verse 21
तेषामेव हि तत्पापं स्मृतिवैकल्यसम्भवम् । देवो वा दानवो वापि गन्धर्वो राक्षसोऽपि वा ॥ २१ ॥
স্মৃতি-বৈকল্যৰ পৰা জন্মা সেই পাপ কেৱল তেওঁলোকৰেই। দেৱ হওক, দানৱ হওক, গন্ধৰ্ব হওক বা ৰাক্ষস—এই নিয়ম সকলোৰে বাবে একে।
Verse 22
सिद्धो वा ब्राह्मणो वापि पितास्माकं स्वयं वदेत् । हरिर्वापि हरो वापि मोहिनीजनकोऽपि वा ॥ २२ ॥
সিদ্ধ হওক বা ব্ৰাহ্মণ হওক—আমাৰ পিতাই নিজে কওক; অথবা হৰি কওক, হৰ কওক, মোহিনীৰ জনকেও কওক—তথাপি নিয়ম লঙ্ঘন নহ’ব।
Verse 23
दिनकृल्लोकपालो वा नो भोक्ष्ये हरिवासरे । यो हि रुक्मांगदो राजा विख्यातो भूतले द्विजाः ॥ २३ ॥
লোকপাল সূৰ্যই আদেশ দিলেও মই হৰিবাসৰ (একাদশী) দিন আহাৰ নকৰোঁ। কিয়নো ৰুক্মাঙ্গদ ৰজা ভূতলত বিখ্যাত, হে দ্বিজসকল।
Verse 24
सत्यप्रतिज्ञां विफलां न कदाचित्करोति हि । द्युपतेः क्षीयते तेजो हिमवान्परिवर्त्तते ॥ २४ ॥
ভগৱানে সত্য প্ৰতিজ্ঞা কেতিয়াও নিষ্ফল নকৰে। দ্যুপতি (ইন্দ্ৰ)ৰ তেজ ক্ষয় হওক, হিমৱানো পৰিবর্তিত হওক—তথাপি তেওঁৰ সত্যবচন কেতিয়াও ব্যৰ্থ নহয়।
Verse 25
जलधिः शोषमायाति पावकश्चोष्णतां त्यजेत् । तथापि न त्यजे विप्रा व्रतमेकादशीदिने ॥ २५ ॥
সমুদ্ৰ শুকাই যাওক, অগ্নিয়ে নিজৰ তাপ ত্যাগ কৰক—তথাপি হে বিপ্ৰসকল, একাদশীৰ দিনত মই একাদশী-ব্ৰত কেতিয়াও ত্যাগ নকৰোঁ।
Verse 26
प्रसिद्धिरेषा भुवनत्रयेऽपि आरट्यते मे पटहेन विप्राः । ग्रामेषु देशेषु परेषु वापि ये भुञ्जते रुक्मविभूषणस्य ॥ २६ ॥
হে বিপ্ৰসকল, মোৰ এই কীৰ্তি তিনিও ভুৱনত ঢোলৰ ঘোষে প্ৰচাৰিত হয়—গাঁৱে গাঁৱে, দেশেদেশে, দূৰ দেশতো—যে মই স্বৰ্ণাভৰণে বিভূষিত (হৰি)ৰ প্ৰসাদ ভোজন কৰোঁ।
Verse 27
दण्ड्याश्च वध्याश्च सपुत्रकास्ते न चापि वासो विषये हि तेषाम् । हरेर्दिने सर्वमखप्रधाने पापापहे धर्मविवर्द्धने च ॥ २७ ॥
হৰিৰ পবিত্ৰ দিনত—যি সকলো যজ্ঞৰ মাজত প্ৰধান, পাপহৰ আৰু ধৰ্মবর্ধক—দণ্ডযোগ্য বা বধ্যযোগ্য সেই লোকসকল, পুত্ৰসহো, ৰাজ্যত বাস কৰিবলৈ দিব নালাগে।
Verse 28
मोक्षप्रदे जन्मनिकृंतनाख्ये तेजो निधौ सर्वजनप्ररूढे । एंवविधे प्रोद्गत एव शब्दे यद्यस्मि भोक्ता वृजिनस्य कर्त्ता ॥ २८ ॥
মোক্ষপ্ৰদ ‘জন্মনিকৃন্তন’ নামৰ তীৰ্থত—যি দিৱ্য তেজৰ নিধি আৰু সৰ্বজনপ্ৰসিদ্ধ—এনেদৰে বাক্য স্পষ্টকৈ ঘোষিত হোৱাৰ পাছতো যদি মই পাপৰ কৰ্তা আৰু তাৰ ফলভোগী হৈ থাকোঁ, তেন্তে মোৰ কি গতি?
Verse 29
अमेध्यलिप्तः पटहो भवेत्तदा संछादितो नीलमयेन वाससा । उत्पाद्य कीर्तिं स्वयमेव जतुर्निकृंतति प्राणभयाच्च पापात् ॥ २९ ॥
তেতিয়া সি মললিপ্ত ঢোলৰ দৰে হয়, নীলা বস্ত্ৰে আৱৃত। নিজেই কীৰ্তি উত্থাপন কৰি, প্ৰাণভয় আৰু পাপৰ কাৰণে, নিজেই তাক ছেদন কৰে।
Verse 30
यस्तस्य वासो निरये युगानां षष्टिर्भवेद्वा क्रिमिदंशसंज्ञे । वृथा हि सूता मम सा जनित्री भवेन्निराशा द्विजपितृदेवाः ॥ ३० ॥
যি এইদৰে কৰে, তাৰ বাস নৰকত ষাঠি যুগ—‘কৃমিদংশ’ নামৰ ঠাইত। সঁচাকৈ মোৰ জননীয়ে মোক বৃথাই জন্ম দিলে; দ্বিজ, পিতৃ আৰু দেবতাসকলো নিৰাশ হ’ব।
Verse 31
वैवस्वतो हर्षमुपाश्रयेच्च सलेखको मे व्रतभंग एव । किं तेन जातेन दुरात्मना हि ददाति हर्षं रिपुसुंदरीणाम् ॥ ३१ ॥
মই কি বৈৱস্বত (যম)ৰ পৰা হৰ্ষ বিচাৰিম? মোৰ বাবে ত কেৱল ব্ৰতভংগহে লিখা হৈছে। যি দুষ্টমন শত্রুৰ সুন্দৰীসকলক আনন্দ দিয়ে, তাৰ জন্মৰ কি মূল্য?
Verse 32
कुकर्मणा पापरतिः कुजातिः सर्वस्य नाशी त्वशुचिस्स मूढः । न मन्यते वेदपुराणशास्त्रानंते पुरीं याति दिनेशसूनोः ॥ ३२ ॥
কুকৰ্মৰ ফলত সি পাপত আসক্ত হৈ অধোগতি পায় আৰু সকলো শুভৰ নাশক হয়; অশুচি আৰু মোহগ্ৰস্ত হৈ সি বেদ, পুৰাণ আৰু শাস্ত্ৰ মানে নাহে। শেষত সি দিনেশসূনু (যম)ৰ নগৰলৈ যায়।
Verse 33
कृत्वैव वांतिं पुनरत्ति तां यस्तद्वत्प्रतिज्ञाव्रतभङ्गकारी । वेदा न शास्त्रं न च तत्पुराणं न चापि सन्तः स्मृतयो न च स्युः ॥ ३३ ॥
যি বমি কৰি পুনৰ সেই বমিয়েই খায়—তেনে সি প্ৰতিজ্ঞা আৰু ব্ৰত ভংগ কৰা লোক। তাৰ বাবে যেন বেদ নাই, শাস্ত্ৰ নাই, পুৰাণ নাই; সৎলোক নাই, স্মৃতিও নাই।
Verse 34
ये माधवस्य प्रियकृत्ययोग्ये वदंति शुद्धेऽह्नि भुजिक्रियां तु । श्राद्धेन तेनापि न चास्ति तृप्तिः पितुश्च चीर्णेन हरेर्दिने तु ॥ ३४ ॥
মাধৱপ্ৰিয় কৰ্ম কৰিবলৈ যোগ্য শুদ্ধ দিনতো যিসকলে ভোজন-ক্ৰিয়াৰ কথা কয়, হৰিৰ পবিত্ৰ দিনত তেওঁলোকৰ কৰা শ্ৰাদ্ধে পিতৃলোকক তৃপ্তি নেদিয়ে।
Verse 35
व्रतेन यद्विष्णुपदप्रदेन साकं क्षयाहेन वदंतु मूढाः ॥ ३५ ॥
মূঢ়সকলে একে ‘ক্ষয়দিনৰ সৈতে’ বুলি ক’ব পাৰে; কিন্তু যি ব্ৰতে বিষ্ণুপদ প্ৰদান কৰে, সি ব্ৰত কথাৰ দ্বাৰা ক্ষীণ নহয়, কমি নাযায়।
Verse 36
एतच्छ्रुत्वा तु तद्वाक्यं मोहिनी ज्वलितांतरा । कोपसंरक्तनयना भर्तारं पर्यभाषत् ॥ ३६ ॥
সেই বাক্য শুনি মোহিনী অন্তৰে জ্বলি উঠিল; ক্ৰোধে ৰঙা হোৱা নয়নে তাই স্বামীৰ সৈতে কথা ক’লে।
Verse 37
करोषि चेन्न मे वाक्यं धर्मबाह्यो भविष्यसि । धर्मबाह्यो हि पुरुषः पांशुना तुल्यतां व्रजेत् ॥ ३७ ॥
যদি তুমি মোৰ কথা অনুসৰি নকৰা, তেন্তে তুমি ধৰ্মবাহ্য হ’বা; ধৰ্মবাহ্য পুৰুষ সঁচাকৈ ধূলিৰ সমান হৈ যায়।
Verse 38
पांशुना पूर्यते गर्तः स गर्तखनको भवेत् । त्वया ममार्पितः पाणिर्वराय पृथिवीपते ॥ ३८ ॥
গাঁত ধূলিৰে পূৰ্ণ হয়, আৰু গাঁত খনন কৰা জনো যেন ক্ষয়প্ৰাপ্ত হয়। হে পৃথিৱীপতি, তুমি মোৰ হাত বৰলৈ অৰ্পণ কৰিছা।
Verse 39
तामुल्लंघ्य प्रतिज्ञां स्वां पालयिष्यासि नो यदि । कृतकृत्या तदा यास्ये प्राप्तो धर्मो मया तव ॥ ३९ ॥
যদি তুমি সেয়া লংঘি নিজৰ প্ৰতিজ্ঞা পালন নকৰা, তেন্তে মই কৃতকৃত্য হৈ গুচি যাম; কিয়নো তোমাৰ পৰা মই মোৰ যথোচিত ধৰ্ম-অধিকার লাভ কৰিলোঁ।
Verse 40
न चाहं ते प्रिया भार्या न च त्वं मे पतिर्नृप । उपधानं करिष्यामि स्वकं बाहुं न ते युधि ॥ ४० ॥
হে নৃপ! মই তোমাৰ প্ৰিয় পত্নী নহয়, আৰু তুমিও মোৰ স্বামী নহয়। যুদ্ধত মই মোৰ বাহুক তোমাৰ বাবে উপধান নকৰোঁ।
Verse 41
धिक् त्वां धर्मक्षयकरं स्ववचोलोपकारकम् । म्लेच्छेष्वपि न दृश्येत त्वादृशो धर्मलोपकः ॥ ४१ ॥
ধিক্ তোমাক—ধৰ্মক্ষয়কাৰী, নিজৰ কথাকেই লোপ কৰা! ম্লেচ্ছসকলৰ মাজতো তোমাৰ দৰে ধৰ্ম-লোপক দেখা নাযায়।
Verse 42
सत्याच्चलितमद्यत्वां परित्यक्ष्ये सुपापिनम् । एवमुक्त्वा वरारोहा ह्युदतिष्ठत्त्वरान्विता ॥ ४२ ॥
মদমত্ততাত সত্যৰ পৰা বিচ্যুত হোৱা সেই মহাপাপীক মই পৰিত্যাগ কৰিম। এইদৰে কৈ সেই বৰাৰোহা তৎক্ষণাৎ ত্বৰাৰে উঠিল।
Verse 43
यथा सती हरं त्यक्त्वा दिव्याभरणभूषिता । प्रस्थिता सा तदा तन्वी भूसुरैश्च समन्विता ॥ ४३ ॥
যেনেকৈ সতী হৰক (শিৱক) ত্যাগ কৰি দিব্য অলংকাৰৰে ভূষিতা হৈ প্ৰস্থান কৰিছিল, তেনেকৈ সেই তন্বী তেতিয়া ভূসুৰ ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 44
वरं मद्यस्य संस्पर्शो नास्य संगो नृपस्य वै । वरं नीलांबरस्पर्शो नास्य धर्मच्युतस्य हि ॥ ४४ ॥
ৰজাৰ সঙ্গতিতকৈ মদৰ কেৱল স্পৰ্শেই শ্ৰেয়; আৰু ধৰ্মচ্যুতৰ সঙ্গতিতকৈ নীলা বস্ত্ৰৰ স্পৰ্শ শ্ৰেয়।
Verse 45
एवं हि मोहिनी रुष्टा प्रलपंती तदा भृशम् । गौतमादिसमायुक्ता निर्जगाम गृहाद्ब्रहिः ॥ ४५ ॥
এইদৰে ক্ৰুদ্ধ মোহিনী তেতিয়া অতি বেছি বিলাপ কৰি, গৌতম আদি সহ গৃহৰ পৰা বাহিৰলৈ ওলাই গ’ল।
Verse 46
हा तात हा जगन्नाथ सृष्टिस्थित्त्यंतकारक । इत्येव शब्दं क्रोशंती ब्रह्मणोमानसोद्भवा ॥ ४६ ॥
“হা প্ৰিয়! হা জগন্নাথ, সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয়কাৰক!”—এই শব্দেই ক্ৰন্দন কৰি ব্ৰহ্মাৰ মানসপুত্ৰসকলে উচ্চস্বৰে বিলাপ কৰিলে।
Verse 47
एतस्मिन्नेव काले तु वाजिराजं समास्थितः । अटित्वा सकलामुर्वीं संप्राप्तो धर्मभूषणः ॥ ४७ ॥
সেই সময়তে ধৰ্মভূষণ অশ্বৰাজত আৰোহণ কৰিলে; আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱী ভ্ৰমণ কৰি নিজৰ গন্তব্যত উপনীত হ’ল।
Verse 48
संमुखोऽभूज्जनन्यास्तु त्वरायुक्तो विमत्सरः । कर्णाभ्यां तस्य शब्दोऽसौ विश्रुतः पितृवत्सलः ॥ ४८ ॥
সেইজন তৎক্ষণাৎ, ঈৰ্ষ্যাৰহিত হৈ, মাতৃৰ সন্মুখত উপস্থিত হ’ল; আৰু কাণেৰে পিতৃস্নেহে পূৰ্ণ সেই প্ৰসিদ্ধ কণ্ঠস্বর শুনিলে।
Verse 49
मोहिनीवक्त्रसंभूतो विप्रवाक्योपबृंहितः । धर्मांगदो धर्ममूर्तिः रुक्मागदसुतस्तदा ॥ ४९ ॥
তেতিয়া মোহিনীৰ মুখৰ পৰা ধৰ্মাঙ্গদ জন্মিল; ব্ৰাহ্মণসকলৰ বচনে তেওঁ পুষ্ট হ’ল। তেওঁ ধৰ্মমূৰ্তি, আৰু সেই সময়ত ৰুক্মাগদৰ পুত্ৰ আছিল।
Verse 50
अवरुह्य हयात्तूर्णं ययौ तातपदांतिके । पुनरुत्थाय विप्रेन्द्रान्ननाम विहितांजलिः ॥ ५० ॥
তেওঁ ঘোঁৰাৰ পৰা তৎক্ষণাৎ নামি পিতাৰ চৰণৰ ওচৰলৈ গ’ল। তাৰ পিছত উঠি, হাত জোৰ কৰি, শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 51
ततः शीघ्रगतिं दृष्ट्वा मोहिनीं रुष्टमानसाम् । आलक्ष्य तरसा मातः प्राह राजन् कृतांजलिः ॥ ५१ ॥
তাৰ পিছত ক্ৰোধাকুল মনৰে দ্ৰুতগতিত যোৱা মোহিনীক দেখি, ৰজাই তৎক্ষণাৎ চিনি হাত জোৰ কৰি ক’লে—“হে মাতা!”
Verse 52
केनावमानिता देवि कथं रुष्टा पितुः प्रिये । एतैर्द्विजेंद्रैः सहिता क्व त्वं संप्रस्थिताधुना ॥ ५२ ॥
হে দেৱী! তোমাক কোনে অপমান কৰিলে? পিতাৰ প্ৰিয়ে, তুমি কেনেকৈ ৰুষ্ট হ’লা? আৰু এই শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে এতিয়া তুমি ক’লৈ প্ৰস্থান কৰিছা?
Verse 53
धर्मांगदवचः श्रुत्वा मोहिनी वाक्यमब्रवीत् । पिता तवानृती पुत्र करो येन वृथा कृतः ॥ ५३ ॥
ধৰ্মাঙ্গদৰ কথা শুনি মোহিনীয়ে ক’লে—“পুত্ৰ, তোমাৰ পিতাক অনৃত ক’বলৈ বাধ্য কৰ, যাতে তেওঁৰ সংকল্প ব্যৰ্থ হয়।”
Verse 54
यः कर्त्ता सुकृतं भूरि रक्ताशोकाकृतिः स्थितः । ध्वजांकुशांकितः श्रीमान्दक्षिणः कनकांगदः ॥ ५४ ॥
যি অতি পুণ্যকৰ্মৰ কৰ্তা, সি তাত ৰক্ত অশোকবৃক্ষ সদৃশ ৰূপে স্থিত। ধ্বজ আৰু অঙ্কুশ-চিহ্নে অঙ্কিত, শ্ৰীময় আৰু মঙ্গলময়—সোণালী অঙ্গদে ভূষিত ‘দক্ষিণ’ সি।
Verse 55
रुक्मांगदेन ते पित्रा न चाहं वस्तुमुत्सहे ॥ ५५ ॥
তোমাৰ পিতা ৰুক্মাঙ্গদে যিদৰে স্থিৰ কৰিছে, তেনেদৰেই হওক; কিন্তু মোৰ মন ইয়াত থাকিবলৈ সাহস নকৰে।
Verse 56
धर्मांगद उवाच । यद्ववीषि वचो देवि तत्कर्त्ताहं न संशयः । मा कोपं कुरु मातस्त्वं निवर्त्ततस्व पितुः प्रिये ॥ ५६ ॥
ধৰ্মাঙ্গদে ক’লে—দেৱি, তুমি যি বাক্য কৈছা, তাৰ কৰ্তা মই হ’ম; সন্দেহ নাই। মা, ক্ৰোধ নকৰিবা; পিতৃপ্ৰিয়ে, পিতাৰ ওচৰলৈ উভতি যোৱা।
Verse 57
मोहिन्युवाच । अनेन समयेनाहं त्वत्पित्रा मंदराचले । कृता भार्या शिवः साक्ष्ये स्थितो यत्र सुराधिपः ॥ ५७ ॥
মোহিনী ক’লে—এই সময়তেই মন্দরাচলত তোমাৰ পিতাই মোক পত্নী ৰূপে গ্ৰহণ কৰিছিল; য’ত শিৱ সাক্ষী হৈ আছিল আৰু দেৱাধিপতিও উপস্থিত আছিল।
Verse 58
समयात्स च्युतः सम्यक्पिता ते रुक्मभूपणः । न प्रयच्छति मे देयं तस्य वृद्धिं विचिंतये ॥ ५८ ॥
হে ৰুক্মভূপণ, তোমাৰ পিতা নিৰ্ধাৰিত সময়ৰ পৰা যথাযথভাৱে চ্যুত হৈছে; সি মোক মোৰ প্ৰাপ্য দিয়া নাই। সেয়ে মই মোৰ দাবিৰ বৃদ্ধি আৰু দৃঢ়তা বিষয়ে চিন্তা কৰিছোঁ।
Verse 59
न याचे कांचनं धान्यं हस्त्यश्वं ग्रामवाससी । येन तस्य भवेद्धानिर्न याचे तन्नृपात्मज ॥ ५९ ॥
হে ৰাজপুত্ৰ! মই সোণ, ধান্য, হাতী-ঘোঁৰা, গাঁও বা বস্ত্ৰ একোৱেই নাযাচোঁ। যাৰ ফলত তেওঁৰ কোনো ক্ষতি হয়, তেনে একো মই নাখুজোঁ।
Verse 60
येनासौ प्रीणयेद्देहं स्वकीयं देहिनां वर । तन्मया प्रार्थितं पुत्र स मोहान्न प्रयच्छति ॥ ६० ॥
হে দেহধাৰীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ! যাৰ দ্বাৰা সি নিজৰ দেহ তৃপ্ত কৰি পোষণ কৰিব পাৰে, সেইটো মই বিচাৰিছিলোঁ, পুত্ৰ; কিন্তু মোহত সি নেদিয়ে।
Verse 61
तस्यैव चोपकाराय शरीरस्य नृपात्मज । याचितः सुखहेतोस्तु मया नृपतिसत्तमः ॥ ६१ ॥
হে ৰাজপুত্ৰ! এই দেহটোৰ মঙ্গল আৰু সুখৰ হেতুত মই নিজেই সেই শ্ৰেষ্ঠ ৰজাক অনুৰোধ কৰিছিলোঁ।
Verse 62
स्थितः सोऽद्यानृते घोरे सुरापानसमे विभुः ॥ ६२ ॥
সেই শক্তিমান এতিয়া ভয়ংকৰ অনৃতত স্থিত—যাক সুৰাপান-সম পাপ বুলি ধৰা হয়।
Verse 63
सत्यच्युतं निष्ठुरवाक्यभाषिणं विमुक्तधर्मं त्वनृतं शठं च । परित्यजेयं जनकं तवाधमं नैव स्थितिर्मे भविता हि तेन ॥ ६३ ॥
যি সত্যচ্যুত, কঠোৰ বাক্য কয়, ধৰ্ম ত্যাগ কৰিছে—মিছলীয়া আৰু ছলনাময়; তেনে অধম ব্যক্তি, সি তোমাৰ পিতা হ’লেও, মই ত্যাগ কৰিম। কিয়নো তাৰ সৈতে মোৰ কোনো স্থিৰতা নাথাকিব।
Verse 64
तच्छ्रुत्वा मोहिनीवाक्यं पुत्रो धर्मांगदोऽब्रवीत् । मयि जीवति तातो मे न भवेदनृती क्वचित् ॥ ६४ ॥
মোহিনীৰ বাক্য শুনি পুত্ৰ ধৰ্মাঙ্গদ ক’লে— মই জীয়াই থকা পৰ্যন্ত মোৰ পিতা কেতিয়াও অসত্য ক’ব নোৱাৰে।
Verse 65
निवर्तस्व वरारोहे करिष्येऽहं तवेप्सितम् । पित्रा मे नानृतं देवि पूर्वमुक्तं कदाचन ॥ ६५ ॥
হে সুন্দৰ কটিযুক্তা দেবী, উভতি যা; তোমাৰ ইচ্ছা মই পূৰ্ণ কৰিম। দেবী, মোৰ পিতাই কেতিয়াও অসত্য কোৱা নাই; তেওঁৰ পূৰ্ববচন কেতিয়াও মিছা হোৱা নাই।
Verse 66
स कथं मयि जाते तु वदिष्यति महीपतिः । यस्य सत्ये स्थिता लोकाः सदेवासुरमानुषाः ॥ ६६ ॥
তেন্তে মই জন্মি থাকোঁতে সেই মহীপতি কেনেকৈ (অসত্য) ক’ব? যাৰ সত্যত দেৱ, অসুৰ আৰু মানুহসহ সকলো লোক স্থিৰ আছে।
Verse 67
वैवस्वतगृहं येन कृतं शून्यं हि पापिभिः । विजृंभते यस्य कीर्तिर्व्याप्तं ब्रह्मांडमंडलम् ॥ ६७ ॥
যিজনে পাপীসকলৰ বাবে বৈৱস্বত (যম)ৰ গৃহ শূন্য কৰি দিলে, যাৰ কীৰ্তি বিস্তাৰিত হৈ সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ডমণ্ডলত ব্যাপি আছে।
Verse 68
स कथं जायते भूपो मिथ्यावचनसंस्थितः । अश्रुतं भूपतेर्वाक्यं परोक्षे श्रद्दधे कथम् ॥ ६८ ॥
তেন্তে মিছা বাক্যত স্থিত ব্যক্তি কেনেকৈ ৰজা হ’ব পাৰে? আৰু ৰজা অনুপস্থিত থাকোঁতে মই নুশুনা তেওঁৰ বাক্যত কেনেকৈ বিশ্বাস ৰাখিম?
Verse 69
ममोपरि दयां कृत्वा निवर्तस्व शुभानने । एतद्धर्मांगदेनोक्तं वाक्यमाकर्ण्य मोहिनी ॥ ६९ ॥
হে শুভাননে! মোৰ ওপৰত দয়া কৰি উভতি আহা। ধৰ্মাঙ্গদে কোৱা এই বাক্য শুনি মোহিনীয়ে উত্তৰ দিলে।
Verse 70
न्यवर्तत महीपालपुत्रस्कंधावलंबिनी । यत्र रुक्मांगदः शेते मृतकल्पो रविप्रभः ॥ ७० ॥
সেই ধাৰা ৰাজপুত্ৰৰ কান্ধ আঁকোৱালি ধৰি উভতি গ’ল; আৰু তাতেই ৰুক্মাঙ্গদ সূৰ্যপ্ৰভাৰ দৰে দীপ্ত হৈও মৃতপ্ৰায় নিথৰ হৈ শুই আছিল।
Verse 71
तस्मिन्निवेशयामास शयने कांचनान्विते । दीपरत्नैः सुप्रकाशे विद्रुमैश्चित्रिते वरे ॥ ७१ ॥
তাৰ পাছত সি তাক সেই শ্ৰেষ্ঠ শয্যাত বহুৱালে—সোণাৰে অলংকৃত, দীপসম ৰত্নে উজ্জ্বল, আৰু প্ৰবালে চিত্ৰিত।
Verse 72
आखंडलास्त्रमणिभिः कृतपादे सुकोमले । दीर्घविस्तारसंयुक्ते ह्यनौपम्ये मनोहरे ॥ ७२ ॥
তাৰ পাদপীঠ ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰসম দীপ্ত মণিৰে গঢ়া, অতি কোমল আছিল; আৰু সেয়া দীঘল-প্ৰশস্ত, অনুপম আৰু মনোহৰ আছিল।
Verse 73
ततः कृतांजलिः प्राहपितरं श्लक्ष्णया गिरा । तातैषा जननी मेऽद्य त्वां वदत्यनृती त्विति ॥ ७३ ॥
তাৰ পাছত সি কৰযোৰে মৃদু বাক্যৰে পিতাক ক’লে—“তাত, আজি মোৰ জননী আপোনাক ‘অসত্যবাদী’ বুলি কৈছে।”
Verse 74
कस्मात्त्वमनृती भूप भविष्यसि महीतले । सकोषरत्ननिचये गजाश्वरथसंयुते ॥ ७४ ॥
হে ৰাজন! তুমি কিয় পৃথিৱীত অনৃতভাষী হ’বা? কোষাগাৰ, ৰত্নসঞ্চয় আৰু গজ-অশ্ব-ৰথে সমৃদ্ধ হৈয়ো সত্য ত্যাগ নকৰিবা।
Verse 75
राज्ये प्रशास्यमाने तु सप्तोदधिसमन्विते । प्रदेहि सकलं ह्यस्यै यत्त्या श्रावितं विभो ॥ ७५ ॥
হে বিভো! সপ্তসমুদ্ৰ-সমন্বিত ৰাজ্য সুশাসিত হৈ থাকোঁতে, আপুনি যি ঘোষণা কৰিছে, সেয়া সকলো তাক সম্পূৰ্ণৰূপে দান কৰক।
Verse 76
मयि चापधरे तात को व्यलीकं चरेत्तव । देहि शक्रपदं देव्यै जितं विद्धि पुरंदरम् ॥ ७६ ॥
তাত! মই নিজে যেতিয়া ভাৰ ধৰি আছোঁ, তেতিয়া তোমাৰ প্ৰতি কোনে ছল কৰিব? দেৱীক ইন্দ্ৰপদ দিয়া; জানিবা, পুরন্দর (ইন্দ্ৰ) জয়িত হৈছে।
Verse 77
वैरिंच्यं दुर्ल्लभं यच्च योगिगम्यं निरंजनम् । तच्चाप्यहं प्रदास्यामि तपसा तोष्य पद्मजम् ॥ ७७ ॥
‘বৈৰিঞ্চ্য’ নামে যি দুৰ্লভ, নিৰ্মল আৰু যোগীসকলৰ গম্য পদ—মইও তপস্যাৰে পদ্মজ (ব্ৰহ্মা)ক সন্তুষ্ট কৰি সেয়া দান কৰিম।
Verse 78
समीहते यज्जननी मदीया रसातले वापि धरातले वा । त्रिविष्टपे वापि परे पदे वा दास्यामि जित्वा नरदेवदानवान् ॥ ७८ ॥
মোৰ জননী যি কামনা কৰে—ৰসাতলত হওক বা ধৰাতলত, ত্ৰিবিষ্টপ (স্বৰ্গ)ত হওক বা পৰম পদত—নর, দেব আৰু দানৱক জয় কৰি মই সেয়া দান কৰিম।
Verse 79
अहं हि दासस्तव भूप यस्माद्विक्रीयतां मामथवा तृणाय । हस्ते हि पापस्य दिवाप्रकीर्तेर्वत्स्यामि तत्कर्मकरः सुभुक्तः ॥ ७९ ॥
হে ভূপাতি! মই নিশ্চয় আপোনাৰ দাস; সেয়ে মোক বিক্ৰী কৰি দিয়ক, তৃণমাত্ৰ মূল্যত হলেও। সেই পাপী দুঃখ্যাত লোকৰ হাতত মই তাৰ কৰ্মকাৰ হৈ থাকিম; ভাল আহাৰ পালেও সকলো সহ্য কৰিম।
Verse 80
यद्दुष्करं भूमिपते त्रिलोक्यां नादेयमस्तीह तदिष्टंभावात् । तच्चापि राजेंद्र ददस्व देव्यै मज्जीवितं मज्जननीभवं वा ॥ ८० ॥
হে ভূমিপতে! ত্ৰিলোকত অপ্রাপ্য বুলি কোৱা দুষ্কৰ একো নাই; সত্য সদ্ভাৱ থাকিলে সকলো দান কৰিব পাৰি। সেয়ে হে ৰাজেন্দ্ৰ! সেই দেৱীক এইটোও দিয়া—মোৰ জীৱন, অথবা মই তাৰ পুত্ৰ হৈ পুনর্জন্ম লওঁ বুলি বৰ।
Verse 81
तेनैव सद्यो नृपनाथ लोके सत्कीर्तियुक्तो भव सर्वदैव । विराजयित्वा स्वगुणैर्नृपौघान्करैरिवात्मप्रभवैः खशोभैः ॥ ८१ ॥
হে নৃপনাথ! সেই পুণ্যকৰ্মেৰে আপুনি এই লোকতে তৎক্ষণাৎ সদায় সৎকীৰ্তিযুক্ত হ’ব। নিজৰ গুণে আপুনি ৰজাসমূহক অতিক্ৰম কৰি উজ্জ্বল হ’ব, যেন আকাশ নিজ আলোৰ পৰা জন্মা ৰশ্মিৰে শোভিত হয়।
Verse 82
कीर्तिप्रभंगे वृजिनं भविष्यति प्रजावधे यन्मनुराह सत्यम् । संमार्जयित्वा विमलं यशः स्वं कथं सुखी स्यां नृपते ततः क्षमः ॥ ८२ ॥
কীৰ্তি ভাঙিলে বিপদ নিশ্চয় আহে; আৰু মনুৱে সত্য কৈছে—প্ৰজাবধ মহাপাপ। মই মোৰ নিৰ্মল যশ পুনৰ পৰিষ্কাৰ কৰি স্থাপন কৰিলেও, তাৰ পাছত মই কেনেকৈ সুখী হ’ম, হে নৃপতি? সেয়ে মোক ক্ষমা কৰক আৰু এই পথ নলওক।
Verse 83
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥
এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ উত্তৰভাগত ‘মোহিনীচৰিত’ নামৰ পঁচিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
The chapter frames Ekādaśī as Hari’s sacred day where restraint is itself worship; violating the vrata is presented as vrata-bhaṅga that damages satya-saṅkalpa and produces severe karmic results, making it not merely dietary but a breach of devotional and ethical order.
Rukmāṅgada rejects the exemption argument and asserts a Vaiṣṇava norm that applies across bright and dark fortnights; royal duty is redefined as protecting dharma through personal discipline, so the king’s body-strength or political role does not override the vow.
Dharmāṅgada functions as ‘Dharma embodied’: he mediates between marital-social pressure and vow integrity, urging fulfillment of promises and offering himself as the cost to preserve the king’s truthfulness and public dharmic legitimacy.