Hayagrīva-pūjā-vyākhyāna (Worship Procedure and Mantra-Siddhi of Hayagrīva)
সনৎকুমাৰে প্ৰণৱকেন্দ্ৰিক, বিষ্ণু-সম্পৰ্কিত মন্ত্ৰপদ্ধতি বৰ্ণনা কৰে—ঋষি ইন্দু, ছন্দ বিরাট্, দেবতা দধিবামন; বীজ তাৰা/ওঁ আৰু শক্তি বহ্নিজায়া। দেহত ন্যাস, অষ্টাদশ মন্ত্ৰ-প্ৰতিষ্ঠা, তাৰপিছত পূজা আৰু হোমৰ বিধান—তিন লাখ জপ আৰু তাৰ দশাংশ ঘৃতসিক্ত আহুতিত হোম। পায়স, দধিয়ন্ন, ৰঙা পদ্ম, অপামাৰ্গ আদি আহুতিত সমৃদ্ধি, ভয়নাশ, ৰোগশমন, বশীকৰণ, বন্ধনমোচন আৰু অন্নবৃদ্ধিৰ ফল কোৱা হৈছে। পাছত যন্ত্ৰ/মণ্ডল ৰচনা—পদ্মকৰ্ণিকাত পূজা, কেশৰ-দলত ষড়ঙ্গ পূজা, চাৰি ব্যূহ, শক্তি, আয়ুধ, দিকপাল, অষ্টদিগ্গজ আৰু তেওঁলোকৰ পত্নীৰ স্থাপন। দ্বিতীয় মন্ত্ৰধাৰাত হয়গ্ৰীৱ (তুৰগানন)—ঋষি ব্ৰহ্মা, ছন্দ অনুষ্টুপ; বাহ্য বলয়ত বেদাঙ্গ, মাতৃকা, ভৈৰৱ, অৱতাৰ, নদী, গ্ৰহ, পৰ্বত, নক্ষত্ৰ। শেষত অভিমন্ত্ৰিত জল, গ্ৰহণকালীন কৰ্ম আৰু বীজসংস্কাৰে সৰস্বত-সিদ্ধি—বাক্ আৰু বিদ্যাত প্ৰভুত্ব—প্ৰদানৰ কথা বৰ্ণিত।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । प्रणवो हृदयं विष्णुर्नेन्तः सुरपतिस्तथा । महाबलाय स्वाहांतो मंत्रो वसुधराक्षरः ॥ १ ॥
সনৎকুমাৰে ক’লে—প্ৰণৱ ‘ওঁ’ বিষ্ণুৰ হৃদয়; তাৰ অন্তৰত দেৱসকলৰ অধিপতিও নিহিত। ‘স্বাহা’ৰে সমাপ্ত এই মন্ত্ৰ মহাবলৱানৰ উদ্দেশ্যে, আৰু জগত্-ধাৰক অক্ষৰ।
Verse 2
मुनिरिंन्दुर्विराट् छन्दो देवता दधिवामनः । तारो बीजं तथा शक्तिर्वह्निजाया प्रकीर्तिता ॥ २ ॥
এই মন্ত্ৰৰ ঋষি ইন্দু, ছন্দ বিরাট্, আৰু দেৱতা দধিবামন। বীজ ‘তাৰ’ অৰ্থাৎ প্ৰণৱ ‘ওঁ’; শক্তি ‘বহ্নিজায়া’—অগ্নিৰ পত্নী—বুলি প্ৰখ্যাত।
Verse 3
चंद्राक्षिरामबाणेंषु नेत्रसंख्यैर्मनूद्भवैः । वर्णैः षडंगं कृत्वा च मूर्ध्नि भाले च नेत्रयोः ॥ ३ ॥
‘চন্দ্ৰাক্ষি, ৰাম, বাণ…’ আদি মন্ত্ৰসমূহত, নেত্ৰসংখ্যাৰ সমান মন্ত্ৰোদ্ভৱ বৰ্ণেৰে ষড়ঙ্গ-ন্যাস কৰি, মূৰ, কপাল আৰু দুয়োটা নেত্ৰত স্থাপন কৰিব।
Verse 4
कर्णयोर्घ्राणयोरोष्टतालुकण्ठभुजेषु च । पृष्टे हृद्युदरे नाभौ गुह्ये चोरुस्थले पुनः ॥ ४ ॥
কাণ আৰু নাসাৰন্ধ্ৰত; ওঁঠ, তালু, কণ্ঠ আৰু ভুজাত; পিঠিত; হৃদয়-প্ৰদেশ আৰু উদৰত; নাভিত; গুহ্যস্থানত; আৰু পুনৰ উৰুস্থানত—(এই স্থানসমূহত)।
Verse 5
जानुद्वयं जङ्घयोश्च पादयोर्विन्यसेत्क्रमात् । अष्टादशैव मंत्रोत्थास्ततो देवं विचिंन्तयेत् ॥ ५ ॥
দুয়োটা হাঁটু, জঙ্ঘা/পিণ্ডলি আৰু পাদত ক্ৰমে (মন্ত্ৰ) স্থাপন কৰিব। এইদৰে অষ্টাদশ মন্ত্ৰ স্থাপিত কৰি, তাৰ পাছত দেৱৰ ধ্যান কৰিব।
Verse 6
मुक्तागौरं रत्नभूषं चन्द्रस्थं भृङ्गसन्निभैः । अलकैर्विलसद्वक्त्रं कुम्भं शुद्धांबुपूरितम् ॥ ६ ॥
মুক্তাৰ দৰে শুভ্ৰ, ৰত্নে ভূষিত, চন্দ্ৰচিহ্নিত, ভ্ৰমৰৰ দৰে ক’লা কুঁকুৰা চুলিৰে মুখ শোভিত কুম্ভটো শুদ্ধ জলে পৰিপূৰ্ণ আছিল।
Verse 7
दध्यन्नपूर्णचषकं दोर्भ्यां संदधतं भजेत् । लक्षत्रयं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं घृतप्लुतैः ॥ ७ ॥
দধি-অন্নে পূৰ্ণ পাত্ৰটো দুয়ো বাহুতে ধৰি দেৱতাৰ ভজন-पूজা কৰিব। তাৰ পাছত মন্ত্র তিন লক্ষ বাৰ জপ কৰি, তাৰ দশমাংশ ঘৃতসিক্ত হব্যেৰে আহুতি দিব।
Verse 8
पायसान्नैः प्रजुहुयाद्दध्यन्नेन यथाविधि । चन्द्रांते कल्पिते पीठे पूर्वोक्तें पूजयेच्च तम् ॥ ८ ॥
পায়সান্নেৰে আহুতি দিব আৰু বিধি অনুসাৰে দধি-অন্নেৰেো হোম কৰিব। তাৰ পাছত চন্দ্ৰাকৃতিৰ অন্তভাগত পূৰ্বোক্ত মতে সাজি থোৱা পীঠত সেই দেৱতাৰ পূজা কৰিব।
Verse 9
संकल्पमूर्तिमूलेन संपूज्य च विधानतः । केसरेषु षडंगानि संपूज्य दिग्दलेषु च ॥ ९ ॥
বিধান অনুসাৰে সংকল্পে ভাবিত মূৰ্তিক মূলস্থানত সম্যক্ পূজা কৰি, তাৰ পাছত কেশৰত ষড়ঙ্গ পূজা কৰিব আৰু দিক-দলতো সেয়া পূজা কৰিব।
Verse 10
वासुदेवं संकर्षणं प्रद्युम्नमनिरुद्धकम् । कोणपत्रेषु शांतिं च श्रियं सरस्वतीं रतिम् ॥ १० ॥
বাসুদেৱ, সংকর্ষণ, প্ৰদ্যুম্ন আৰু অনিরুদ্ধক ন্যাস কৰিব; আৰু কোণ-পত্ৰত শান্তি, শ্ৰী, সৰস্বতী আৰু ৰতিকো স্থাপন কৰিব।
Verse 11
ध्वजं च वैनतेयं च कौस्तुभं वनमालिकम् । शंखं चक्रं गदां शार्ङ्गं दलेष्वष्टसु पूजयेत् ॥ ११ ॥
অষ্টদল পদ্মৰ আঠটা পাতে ধ্বজ, বৈনতেয় গৰুড়, কৌস্তুভ মণি, বনমালা, শঙ্খ, চক্র, গদা আৰু শাৰ্ঙ্গ ধনু—এইসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব।
Verse 12
दलाग्रेषु केशवादीन्दिक्पालांस्तदनंतरम् । तदस्त्राणि च सम्पूज्य गजानष्टौ समर्चयेत् ॥ १२ ॥
তাৰ পিছত পাতেৰ অগ্ৰভাগত কেশৱ আদি দেৱতা আৰু দিক্পালসকলক পূজা কৰিব। তেওঁলোকৰ আয়ুধসমূহো সম্যক্ পূজা কৰি, তাৰ পাছত ভক্তিভৰে আঠ দিগ্গজক অর্চনা কৰিব।
Verse 13
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोंऽजनः । पुष्पदंतः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ १३ ॥
ঐৰাৱত, পুণ্ডৰীক, বামন, কুমুদ, অঞ্জন, পুষ্পদন্ত, সাৰ্বভৌম আৰু সুপ্ৰতীক—এইসকলেই দিগ্গজ।
Verse 14
करिण्योऽभ्रमुकपिलोपिंगलानुपमाः क्रमात् । ताम्रकर्णी शुभ्रदंती चांगना ह्यंजना वती ॥ १४ ॥
ক্ৰম অনুসাৰে কৰিণীসকল: অভ্ৰমুখা, কপিলা, পিঙ্গলা আৰু অনুপমা; তদ্ৰূপ তাম্ৰকৰ্ণী, শুভ্ৰদন্তী, চাংগনা আৰু অঞ্জনৱতী।
Verse 15
एवमाराधितो मंत्री दद्यादिष्टानि मंत्रिणे । श्रीकामः पायसाज्येन सहस्रं जुहुयात्सुधीः ॥ १५ ॥
এইদৰে আৰাধনা সম্পন্ন হলে মন্ত্রসাধকে ঋত্বিজক নিৰ্দিষ্ট দান দিব। যি শ্ৰী-সমৃদ্ধি কামনা কৰে, সেই জ্ঞানী পায়সত ঘৃত মিহলাই সহস্ৰ আহুতি দিব।
Verse 16
महतीं श्रियमाप्नोति धान्याप्तिर्धान्य होमतः । शतपुष्पासमुत्थैश्च बीजैर्हुत्वा सहस्रतः ॥ १६ ॥
মহৎ শ্ৰী-সমৃদ্ধি লাভ হয়; ধান্য-হোমে অন্ন-ধান্যৰ প্ৰাচুৰ্য ঘটে। শতপুষ্পাৰ পৰা উৎপন্ন বীজ সহস্ৰবাৰ আহুতি দিলে এই ফল সিদ্ধ হয়।
Verse 17
महाभयं नाशयेद्धि नात्र कार्या विचारणा । दद्ध्योदनेन शुद्धेन हुत्वा मुच्यते दुर्गतेः ॥ १७ ॥
ই নিশ্চিতভাৱে মহাভয় নাশ কৰে—ইয়াত সন্দেহৰ স্থান নাই। শুদ্ধ দধি-ওদন (দই-ভাত)ৰে হোম কৰিলে দুৰ্গতি আৰু অশুভ ভাগ্যৰ পৰা মুক্তি হয়।
Verse 18
ध्यात्वा त्रैविक्रमं रूपं जपेन्मंत्रं समाहितः । कारागृहाद्भवन्मुक्तो बद्धो मंत्रप्रभावतः ॥ १८ ॥
ত্রৈবিক্ৰম ৰূপ ধ্যান কৰি, একাগ্ৰচিত্তে মন্ত্ৰ জপ কৰা উচিত। মন্ত্ৰপ্ৰভাৱে বান্ধা জনো কাৰাগাৰৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 19
भित्तौ संपाद्य देवेशं फलके वा प्रपूजयेत् । नित्यं सुगंधकुसुमैर्महतीं श्रियमाप्नुयात् ॥ १९ ॥
দেৱালত—অথবা কাঠৰ ফলকত—দেৱেশৰ ৰূপ সাজি বিধিপূৰ্বক পূজা কৰা উচিত। নিত্যে সুগন্ধি ফুল অৰ্পণ কৰিলে মহৎ শ্ৰী-সমৃদ্ধি লাভ হয়।
Verse 20
हुत्वा रक्तोत्पलैर्मंत्री वशयेत्सकलं जगत् । अन्नाज्यैर्जुहुयान्नित्यमष्टाविंशतिसंख्यया ॥ २० ॥
ৰক্ত উৎপলৰে আহুতি দিলে মন্ত্ৰসাধকে সমগ্ৰ জগত বশ কৰিব পাৰে। সিজোৱা অন্ন আৰু ঘৃতৰে নিত্যে আঠাইশ (২৮) বাৰ আহুতি দিব লাগে।
Verse 21
सिताज्यान्नं च विधिवत्प्राप्नुयादन्नमक्षयम् । अपूपैः षड्रसोपेतैर्हुनेद्वसुसहस्रकम् ॥ २१ ॥
বিধি অনুসাৰে চিনি আৰু ঘিউ-যুক্ত অন্ন লাভ কৰিলে অক্ষয় অন্ন-সম্ভাৰ পোৱা যায়। আৰু ছয় ৰসযুক্ত অপূপ (মিঠা পিঠা) এক হাজাৰ আহুতি পবিত্ৰ অগ্নিত অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 22
अलक्ष्मीं च पराभूय महतीं श्रियमाप्नुयात् । जुहुयादयुतं मंत्री दध्यन्नं च सितान्वितम् ॥ २२ ॥
অলক্ষ্মীক পৰাভূত কৰি সাধক মহতী শ্ৰী-সমৃদ্ধি লাভ কৰে। মন্ত্ৰজ্ঞ ব্যক্তিয়ে দই-অন্নত চিনি মিহলাই দহ হাজাৰ আহুতি দিব লাগে।
Verse 23
यत्र यत्र वसेत्सोऽपि तत्रान्नगिरिमाप्नुयात् । पद्माक्षरैर्युतं बिल्वांतिकस्थो जुहुयान्नरः ॥ २३ ॥
সেই য’তে য’তে বাস কৰে, তাতেই অন্নৰ পাহাৰসম প্ৰাচুৰ্য লাভ কৰে। বিল্বগছৰ ওচৰত থিয় হৈ পদ্মাক্ষৰযুক্ত পবিত্ৰ মন্ত্ৰাক্ষৰে আহুতি দিব লাগে।
Verse 24
महालक्ष्मीं स लभते तत्र तत्र न संशयः । जुहुयात्पायसैर्लक्षं वाचस्पतिसमो भवेत् ॥ २४ ॥
সেই তাতে তাতে মহালক্ষ্মীক লাভ কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই। পায়স (দুধ-খীৰ)ৰে এক লক্ষ আহুতি দিলে বাচস্পতিৰ (বৃহস্পতিৰ) সমান বাক্-ঐশ্বৰ্য লাভ কৰে।
Verse 25
लक्षं जप्त्वा तद्दशांशं पुत्रजीवफलैर्हुनेत् । तत्काष्टैरेधिते वह्नौ श्रेष्टं पुत्रमवाप्नुयात् ॥ २५ ॥
এক লক্ষ জপ সম্পন্ন কৰি, তাৰ দশাংশ পুত্ৰজীৱ ফলৰে হোম কৰিব লাগে। সেই গছৰ কাঠে জ্বলাই তোলা অগ্নিত কৰিলে শ্ৰেষ্ঠ পুত্ৰ লাভ হয়।
Verse 26
ससाध्यतारं विलसत्कर्णिकं च सुवर्णकैः । विलसत्केसरं मंत्राक्षरद्वंद्वाष्टपत्रकम् ॥ २६ ॥
সাধকে দীপ্ত পদ্ম ধ্যান কৰিব—যাৰ কৰ্ণিকাত সাধ্যতাৰা-চিহ্ন জ্বলজ্বল কৰে, সোণালী কেশৰ ঝলমলায়, আৰু মন্ত্রৰ যুগ্ম অক্ষৰে গঠিত আঠটা পাঁপৰি থাকে।
Verse 27
शेषयुग्मार्णांत्यपत्रं द्वादशाक्षरवेष्टितम् । तद्बहिर्मातृकावर्णैर्यंत्रं सम्पत्प्रदं नृणाम् ॥ २७ ॥
অৱশিষ্ট যুগ্ম অক্ষৰৰ অন্ত্যবৰ্ণে গঠিত বাহিৰৰ পাঁপৰি দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্রে বেষ্টিত হওক। তাৰ বাহিৰে মাতৃকা-বৰ্ণে যন্ত্র বিন্যাস কৰি মানুহক সমৃদ্ধি দান কৰোক।
Verse 28
रक्तं त्रिविक्रमं ध्यात्वा प्रसूनै रक्तवर्णकैः । जुहुयादयुतं मंत्री सर्वत्र विजयी भवेत् ॥ २८ ॥
ৰক্তবৰ্ণ ত্ৰিবিক্ৰম (বিষ্ণু) ধ্যান কৰি মন্ত্রসাধকে ৰঙা ফুলেৰে দহ হাজাৰ আহুতি দিব; তাতে সি সৰ্বত্ৰ বিজয়ী হয়।
Verse 29
ध्यायेञ्चंद्रासनगतं पद्मानामयुतं हुनेत् । लभेदकंटकं राज्यं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ २९ ॥
চন্দ্ৰাসনত অধিষ্ঠিত দেৱতাক ধ্যান কৰি দহ হাজাৰ পদ্মফুলৰ আহুতি দিব; তাতে সি কণ্টকহীন (নির্বিঘ্ন) ৰাজ্য, সৰ্ব শুভলক্ষণসমন্বিত, লাভ কৰে।
Verse 30
हुत्वा लवंगैर्मध्वाक्तैरपामार्गदलैस्तु वा । अयुतं साध्यनामाढ्यं स वश्यो जायते ध्रुवम् ॥ ३० ॥
মধু লেপিত লবঙ্গ বা আপামাৰ্গৰ পাত—সাধ্যৰ নামসহ—দহ হাজাৰ আহুতি দিলে, সি নিশ্চয়েই বশীভূত হয়।
Verse 31
अष्टोत्तरशतं हुत्वा ह्यपामार्गदलैः शुभैः । तावज्जप्त्वा च सप्ताहान्महारोगात्प्रमुच्यते ॥ ३१ ॥
শুভ অপামাৰ্গ পাতৰে একশ আঠ আহুতি দান কৰি, আৰু তদনুৰূপে সাত ৰাতি জপ কৰিলে, সাধক মহাৰোগৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 32
उहिरत्पदमाभाष्य प्रणवोहीय शब्दतः । सर्ववार्गीश्वरेत्यंते प्रवदेदीश्वरेत्यथ ॥ ३२ ॥
প্ৰথমে “উহিৰৎ” পদ উচ্চাৰণ কৰি, তাৰপিছত নিৰ্ধাৰিত ধ্বনি-বিধান অনুসাৰে প্ৰণৱ “ওঁ” জপ কৰিব। শেষত “সৰ্বৱাৰ্গীশ্বৰ” কৈ, তাৰপিছত “ঈশ্বৰ” উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 33
सर्ववेदमयाचिंत्यपदान्ते सर्वमीरयेत् । बोधयद्वितवांतोऽयं मन्त्रस्तारादिरीरितः ॥ ३३ ॥
সৰ্ববেদময় ধ্যানযোগ্য পদৰ অন্তত “সৰ্বম্” উচ্চাৰণ কৰিব। তাড়া (ওঁ)ৰে আৰম্ভ হৈ “দ্বি/ত” অক্ষৰত শেষ হোৱা এই মন্ত্ৰ বোধ জাগ্ৰত কৰে বুলি কোৱা হয়।
Verse 34
ऋषिर्ब्रह्मास्य निर्दिष्टश्छंदोऽनुष्टुबुदाहृतम् । देवता स्याद्धयग्रीवो वागैश्वर्यप्रदो विभुः ॥ ३४ ॥
এই মন্ত্ৰৰ ঋষি হিচাপে ব্ৰহ্মাক নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে, আৰু ছন্দ অনুষ্টুপ্ বুলি কোৱা হৈছে। দেৱতা সৰ্বব্যাপী হয়গ্ৰীৱ, যিয়ে বাক্-ঐশ্বৰ্য আৰু অধিপত্য দান কৰে।
Verse 35
तारेण पादैर्मंत्रस्य पञ्चांगानि प्रकल्पयेत् । तुषाराद्रिसमच्छायं तुलसीदामभूषितम् ॥ ३५ ॥
তাড়া-মন্ত্ৰৰ পাদৰ দ্বাৰা মন্ত্ৰৰ পঞ্চাঙ্গ-ন্যাস বিধিপূৰ্বক কৰিব। তাৰপিছত দেৱতাৰ ধ্যান কৰিব—হিমালয়ৰ তুষাৰশিখৰৰ দৰে দীপ্ত শ্বেত, আৰু তুলসী-মালাৰে ভূষিত।
Verse 36
तुरंगवदनं वंदे तुंगसारस्वतः पदम् । ध्यात्वैवं प्रजपेन्मंत्रमयुतं तद्दशांशतः ॥ ३६ ॥
মই অশ্বমুখী পৰম উন্নত সাৰস্বত দেৱক বন্দনা কৰোঁ। এইদৰে ধ্যান কৰি মন্ত্র দহ হাজাৰবাৰ জপ কৰিব আৰু পাছত তাৰ দশাংশে সমাপন-বিধি কৰিব।
Verse 37
मध्वक्तैः पायसैर्हुत्वा विमलादिसमन्विते । पूजयेद्वेष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः ॥ ३७ ॥
মধুমিশ্ৰিত হব্য আৰু পায়সৰ আহুতি দি, ‘বিমলা’ আদি উপচাৰসহ, বৈষ্ণৱ পীঠত মূল সংকল্প কৰি মূৰ্তিৰ আবাহনপূৰ্বক পূজা কৰিব।
Verse 38
कर्णिकायां चतुर्दिक्षु यजेत्पूर्वादितः क्रमात् । सनंदनं च सनकं श्रियं च पृथिवीं तथा ॥ ३८ ॥
কৰ্ণিকাৰ চাৰিও দিশত, পূৰ্বৰ পৰা ক্ৰমে সনন্দন, সনক, শ্ৰী (লক্ষ্মী) আৰু তদ্ৰূপ পৃথিৱী দেৱীৰ পূজা কৰিব।
Verse 39
तद्वहिर्दिक्षु वेदाश्च षट्कोणेषु ततोऽर्चयेत् । निरुक्तं ज्योतिषं पश्चाद्यजेद्व्याकरणं ततः ॥ ३९ ॥
তাৰ পাছত বাহিৰৰ দিশসমূহত ষট্কোণত বেদসমূহৰ অর্চনা কৰিব। তাৰ পিছত নিৰুক্ত আৰু জ্যোতিষ, আৰু তাৰ পাছত ব্যাকৰণৰ পূজা কৰিব।
Verse 40
कल्पं शिक्षां च छंदांसि वेदांगानि त्विमानि वै । ततोऽष्टदलमूले तु मातरोऽष्टौ समर्चयेत् ॥ ४० ॥
কল্প, শিক্ষা আৰু ছন্দ—এইবোৰেই বেদাঙ্গ। তাৰ পাছত অষ্টদল পদ্মৰ মূলে অষ্ট মাতৃকাৰ সম্যক্ পূজা কৰিব।
Verse 41
वक्रतुंडादिकानष्टो दलमध्ये प्रपूजयेत् । दलाग्रेष्यर्चयेत्पश्चात्साधकश्चाष्टभैरवान् ॥ ४१ ॥
পদ্মদলৰ মধ্যভাগত বক্ৰতুণ্ড আদি অষ্ট দেবতাক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব। তাৰ পাছত সাধকে দলৰ অগ্ৰভাগত ক্ৰমে অষ্টভৈৰৱৰ অর্চনা কৰিব।
Verse 42
असितांगं रुरुं चैव भीषणं रक्तकनेत्रकम् । बटुकं कालदमनं दंतुरं विकटं तथा ॥ ४२ ॥
অসিতাঙ্গ, ৰুরু, ভীষণ, ৰক্তকনেত্ৰক, বটুক, কালদমন, দন্তুৰ আৰু বিকট—ইহঁতকো আহ্বান/স্মৰণ কৰিব।
Verse 43
तद्बहिः षोडशदलेष्ववतारान्हरेर्दश । शंखं चक्रं गदां पद्मं नंदकं शार्ङ्गमेव च ॥ ४३ ॥
তাৰ বাহিৰে ষোল দলে হৰিৰ দশাৱতাৰ বিন্যাস কৰিব; লগতে শঙ্খ, চক্ৰ, গদা, পদ্ম, নন্দক খড়্গ আৰু শাৰ্ঙ্গ ধনুও স্থাপন কৰিব।
Verse 44
तद्बहिर्भूगृहे शक्रमुखान्दश दिगीश्वरान् । वज्राद्यांस्तद्बहिश्चेष्ट्वाद्वारेषु च ततः क्रमात् ॥ ४४ ॥
তাৰ বাহিৰে পৰিধি-গৃহত ইন্দ্ৰ আদি দহ দিগীশ্বৰক বিন্যাস কৰিব। আৰু তাৰো বাহিৰে দ্বাৰসমূহত বজ্ৰ আদি আয়ুধ ক্ৰমে স্থাপন কৰিব।
Verse 45
महागणपतिं दुर्गां क्षेत्रेशं बटुकं तथा । समस्तप्रकटाद्याश्च योगिन्यस्तद्बहिर्भवेत् ॥ ४५ ॥
মহাগণপতি, দুৰ্গা, ক্ষেত্ৰেশ আৰু বটুক—ইহঁতকো পূজা কৰিব। লগতে প্ৰকটা আদি সকলো যোগিনীও তাৰ বাহিৰে অৱস্থিত থাকিব।
Verse 46
तद्बहिः सप्त नद्यश्च तद्बाह्ये तु ग्रहान्नव । तद्बाह्ये पर्वतानष्टौ नक्षत्राणि च तद्बहिः ॥ ४६ ॥
তাৰ বাহিৰত সাতখন নদী; সিহঁতৰ বাহিৰত নৱ গ্ৰহ। তাৰ বাহিৰত আঠটা পৰ্বত; আৰু তাৰো বাহিৰত নক্ষত্ৰসমূহ।
Verse 47
एवं पंचदशावृत्त्या संपूज्य तुरगाननम् । वागीश्वरसमो वाचि धनैर्धनपतिर्भवेत् ॥ ४७ ॥
এইদৰে পনৰটা আবৃত্তিৰ চক্ৰত তুৰগাননক বিধিপূৰ্বক সম্পূজিলে, বাক্যত বাগীশ্বৰসম আৰু ধনত ধনপতিসম হয়।
Verse 48
एवं सिद्धे मनौ मंत्री प्रयोगान्कर्तुमर्हति । अष्टोत्तरसहस्रं तु शुद्धं वार्यभिमंत्रितम् ॥ ४८ ॥
এইদৰে মন্ত্র সিদ্ধ হ’লে সাধক তাৰ প্ৰয়োগ কৰিবলৈ যোগ্য হয়। তেতিয়া শুদ্ধ জলক মন্ত্রে এক হাজাৰ আঠ বাৰ অভিমন্ত্রিত কৰিব।
Verse 49
बीजेन मासमात्रं यः पिबेद्धीमान् जितेन्द्रियः । जन्ममूकोऽपि स नरो वाक्सिद्धिं लभते ध्रुवम् ॥ ४९ ॥
যি বুদ্ধিমান আৰু জিতেন্দ্ৰিয় পুৰুষ বীজসহ এক মাহ পান কৰে, সি জন্মমূক হলেও নিশ্চয় বাক্সিদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 50
वियद्भुगुस्थमर्धीराबिंदुमद्बीजमीरितम् । चंद्रसूर्योपरागे तु पात्रे रुक्ममये क्षिपेत् ॥ ५० ॥
‘বিয়ৎ’ আৰু ‘ভৃগু’ত স্থাপিত, ‘অর্ধীৰা’ আৰু বিন্দুযুক্ত বুলি কোৱা বীজমন্ত্রক চন্দ্ৰ বা সূৰ্যগ্ৰহণৰ সময়ত সোণৰ পাত্ৰত নিক্ষেপ কৰিব।
Verse 51
दुग्धं वचां ततो मंत्री कंठमात्रोदके स्थितः । स्पर्शाद्विमोक्षपर्यंतं प्रजपेन्मंत्रमादरात् ॥ ५१ ॥
তাৰ পিছত মন্ত্ৰসাধকে কণ্ঠপৰ্যন্ত পানীত স্থিত হৈ, স্পৰ্শ-ক্ষণৰ পৰা বিধিৰ বিমোচন-পৰ্যন্ত ভক্তিশ্ৰদ্ধাৰে মন্ত্ৰ জপ কৰিব।
Verse 52
पिबेत्तत्सर्वमचिरात्तस्य सारस्वतं भवेत् । ज्योतिष्मतीलताबीजं दिनेष्वेकैकवर्द्धितम् ॥ ५२ ॥
সেই সকলো অচিৰে পান কৰিব; তাতে সোনকালেই তাৰ সাৰস্বত সিদ্ধি (বাক্প্ৰতিভা আৰু বিদ্যা) লাভ হব। জ্যোতিষ্মতী লতাৰ বীজ দিনেদিনে একেকৈ বৃদ্ধি কৰি সেবন কৰিব।
Verse 53
अष्टोत्तरशतं यावद्भक्षयेदभिमंत्रितम् । सरस्वत्यवतारोऽसौ सत्यं स्याद्भुवि मानवः ॥ ५३ ॥
মন্ত্ৰাভিমন্ত্ৰিত দ্ৰব্য একশ আঠ পৰ্যন্ত ভক্ষণ কৰিলে, সেই মানুহে পৃথিৱীত সত্যই সৰস্বতীৰ অৱতাৰ হয়।
Verse 54
किं बहूक्तेन विप्रेंद्र मनोरस्य प्रसादतः । सर्ववेदागमादीनां व्याख्याता ज्ञानवान् भवेत् ॥ ५४ ॥
হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ! বেছি কি ক’ম—মনোৰাৰ প্ৰসাদে সি সকলো বেদ, আগম আদি শাস্ত্ৰৰ জ্ঞানী ব্যাখ্যাতা হয়।
Verse 55
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने सनत्कुमारविभागे तृतीयपादे हयग्रीवोपासनानिरूपणं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগত, বৃহদুপাখ্যানত, সনত্কুমাৰ-বিভাগত, তৃতীয় পাদত ‘হয়গ্ৰীৱ-উপাসনা-নিৰূপণ’ নামৰ বাহাত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
In śāstric mantra-vidhi, these identifiers establish lineage (ṛṣi), sonic-form/recitational structure (chandas), and the mantra’s intended divine referent (devatā). The chapter preserves this Vedic-style apparatus inside a Purāṇic setting to authorize correct recitation, nyāsa, and ritual application.
Classical sādhana manuals treat japa as internal energizing and homa as external sealing/confirmation; the one-tenth homa is a standard completion ratio (pūraścaraṇa-style logic). The chapter uses fixed counts to formalize ‘mantra-siddhi’ before allowing prayoga (applications).
The lotus diagram acts as a cosmological and theological map: the center holds the resolved deity-form; filaments/petals host limbs, Vyūhas, Śaktis, weapons, and guardians; outer rings expand to Vedas/Vedāṅgas, grahas, rivers, mountains, and nakṣatras—integrating mantra, body (nyāsa), and cosmos into a single worship architecture.
Airāvata, Puṇḍarīka, Vāmana, Kumuda, Añjana, Puṣpadanta, Sārvabhauma, and Supratīka; along with their female counterparts: Abhramukhā, Kapilā, Piṅgalā, Anupamā, Tāmra-karṇī, Śubhra-dantī, Cāṅganā, and Añjanavatī.