Sanatkumāra’s Bhāgavata Tantra: Tattvas, Māyā-Bonds, Embodiment, and the Necessity of Dīkṣā
শৌনকে সূতক কৃষ্ণকথা প্ৰদান কৰাৰ বাবে প্ৰশংসা কৰি সোধে—সনকাদি ঋষিসকল একত্ৰ হ’লে কোন আলোচনা হয়। সূতে কয় যে সনন্দনৰ পৰা মোক্ষধৰ্ম শুনাৰ পাছত নাৰদে সুধিছিল—মন্ত্ৰেৰে বিষ্ণুক কেনেকৈ পূজা কৰিব, বৈষ্ণৱে কোন কোন দেৱতাক সন্মান কৰে, আৰু ভাগৱত তন্ত্ৰত গুৰু–শিষ্য পদ্ধতি, দীক্ষা, প্ৰাতঃকর্ম, মাসবিধান, জপ-পাঠ আৰু হোমে পৰমেশ্বৰক কেনেকৈ প্ৰসন্ন কৰে। সনৎকুমাৰে চাৰিপাদীয়া মহাতন্ত্ৰ (ভোগ, মোক্ষ, ক্ৰিয়া, চৰ্যা) ব্যাখ্যা কৰি পশুপতি–পশু–পাশ ত্ৰয় আৰু মল/কৰ্ম/মায়াজনিত বন্ধন বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পাছত তত্ত্বক্ৰম—শক্তি, নাদ-বিন্দু, সদাশিৱ–ঈশ্বৰ–বিদ্যা, শুদ্ধাধ্ব; আৰু অশুদ্ধ পথত কাল, নিয়তি, কলা, ৰাগ, পুৰুষ, প্ৰকৃতি, গুণ, মন-ইন্দ্ৰিয়, ভূত, দেহ-জাতি আৰু মানৱজন্ম। শেষত উপদেশ—দীক্ষাই পাশ ছেদ কৰে; গুৰুভক্তি আৰু বৰ্ণাশ্ৰম অনুসৰি নিত্য-নৈমিত্তিক আচৰণে মুক্তি; মন্ত্ৰদোষত গুৰুক প্ৰায়শ্চিত্ত বিধান আছে।
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच । सूत साधो चिरं जीव सर्वशास्त्रविशारदः । यत्त्वया पायिता विद्वन्वयं कृष्णकथामृतम् ॥ १ ॥
শৌনকে ক’লে—হে সাধু সূত! তুমি দীৰ্ঘজীৱী হওঁ, সকলো শাস্ত্ৰত বিশাৰদ। হে বিদ্বান, তুমি আমাক শ্ৰীকৃষ্ণ-কথাৰ অমৃত পান কৰাইছা।
Verse 2
श्रुत्वा तु मोक्षधर्मान्वै नारदो भगवत्प्रियः । सनंदनमुखोद्गीतान्किं पप्रच्छं ततः परम् ॥ २ ॥
সনন্দনৰ মুখে গোৱা মোক্ষধৰ্ম শুনি, ভগৱানৰ প্ৰিয় নাৰদে তাৰ পাছত কি সুধিলে?
Verse 3
मानसा ब्रह्मणः पुत्राः सनकाद्या मुनीश्वराः । चरंति लोकानन्तसिद्धा लोकोद्धरणतत्पराः ॥ ३ ॥
ব্ৰহ্মাৰ মানসপুত্ৰ—সনক আদি মুনীশ্বৰসকল—অনন্ত সিদ্ধিৰে সমৃদ্ধ হৈ লোকলোকান্তৰে বিচৰণ কৰে আৰু জীৱোদ্ধাৰত সদা তৎপৰ থাকে।
Verse 4
नारदोऽपि महाभाग नित्यं कृष्णपरायणः । तेषां समागमे भद्रा का कथा लोकपावनी ॥ ४ ॥
হে মহাভাগ! নাৰদো নিত্য শ্ৰীকৃষ্ণপৰায়ণ। হে ভদ্ৰে, সেই মুনিসকলৰ সমাগমত লোকপাৱনী কোন কথা কোৱা হয়?
Verse 5
सूत उवाच । साधु पृष्टं महाभाग त्वया लोकोपकारिणा । कथयिष्यामि तत्सर्वं यत्पृष्ट नारदर्षिणा ॥ ५ ॥
সূতে ক’লে—হে মহাভাগ! লোকহিতৰ বাবে তুমি উত্তম প্ৰশ্ন কৰিছা। নাৰদ ঋষিয়ে যি সুধিছিল, সেই সকলো মই সম্পূৰ্ণকৈ ক’ম।
Verse 6
श्रुत्वा सनंदनप्रोक्तान्मोक्षधर्मान्सनातनान् । नारदो भार्गवश्रेष्ठ पुनः पप्रच्छ तान्मुनीन् ॥ ६ ॥
সনন্দনে কোৱা সনাতন মোক্ষধৰ্ম শুনি, হে ভাৰ্গৱশ্ৰেষ্ঠ, নাৰদে পুনৰ সেই মুনিসকলক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 7
नारद उवाच । सर्वदेवेश्वरो विष्णुर्वेदे तंत्रे च कीर्तितः । समाराध्यः स एवात्र सर्वैः सर्वार्थकांक्षिभिः ॥ ७ ॥
নাৰদে ক’লে—সৰ্বদেৱেশ্বৰ বিষ্ণু বেদ আৰু তন্ত্ৰত কীৰ্তিত। সেয়ে এই লোকত সকলো সদৰ্থ কামনাকাৰীসকলে কেৱল তেওঁৰেই বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 8
कैर्मंत्रैर्भगवान्विष्णुः समाराध्यो मुनीश्वराः । के देवाः पूजनीयाश्च विष्णुपादपरायणैः ॥ ८ ॥
হে মুনীশ্বৰসকল, কোন কোন মন্ত্ৰে ভগৱান বিষ্ণুক সম্যক্ আৰাধনা কৰিব লাগে? আৰু বিষ্ণুপাদপৰায়ণ ভক্তসকলে কোন দেৱতাসকলক পূজ্য মানিব?
Verse 9
तंत्रं भागवतं विप्रा गुरुशिष्यप्रयोजकम् । दीक्षणं प्रातराद्यं च कृत्यं स्याद्यत्तदुच्यताम् ॥ ९ ॥
হে বিপ্ৰসকল, গুৰু-শিষ্যৰ যথোচিত সম্পৰ্ক আৰু বিধি স্থাপন কৰা ভাগৱত তন্ত্ৰ—অৰ্থাৎ দীক্ষা আৰু প্ৰাতঃকাল আদি নিত্যকৃত্য—অনুগ্ৰহ কৰি কওক।
Verse 10
यैर्मासैः कर्मभिर्यैर्वा जप्यैर्होमादिभिस्तथा । प्रीयेत परमात्मा वै तद्ब्रूत मम मानदाः ॥ १० ॥
কোন কোন মাহে, কোন কৰ্মে, আৰু কোন জপে—হোম আদি বিধিৰ সৈতে—পৰমাত্মা প্ৰসন্ন হয়, হে মানদ মহাত্মাসকল, সেয়া মোক কওক।
Verse 11
सूत उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः । सनत्कुमारो भगवानुवाचार्कसमद्युतिः ॥ ११ ॥
সূত ক’লে—মহাত্মা নাৰদৰ এই বাক্য শুনি, সূৰ্যসম দীপ্তিমান ভগৱান সনৎকুমাৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 12
सनत्कुमार उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि तंत्रं भागवतं तव । यज्ज्ञात्वाऽमलया भक्त्या साधयेद्विष्णुमव्ययम् ॥ १२ ॥
সনৎকুমাৰ ক’লে—হে নাৰদ, শুনা; মই তোমাক ভাগৱত তন্ত্ৰ ক’ম। ই জানিলে নিৰ্মল ভক্তিৰে অব্যয় বিষ্ণুক সাধন কৰিব পাৰি।
Verse 13
त्रिपदार्थं चतुष्पादं महातंत्रं प्रचक्षते । भोगमोक्षक्रियाचर्याह्वया पादाः प्रकीर्तिताः ॥ १३ ॥
মহাতন্ত্ৰক ত্ৰিপদাৰ্থযুক্ত আৰু চতুষ্পাদযুক্ত বুলি কয়। ইয়াৰ পাদসমূহ ‘ভোগ’, ‘মোক্ষ’, ‘ক্ৰিয়া’ আৰু ‘চৰ্যা’ নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 14
पादार्थास्तु पशुपतिः पशुपाशास्त्रय एव हि । पतिस्तत्र शिवोह्येको जीवास्तु पशवः स्मृताः ॥ १४ ॥
মূল পদাৰ্থ তিনিটাই—পশুপতি, পশু আৰু পাশ। তাত একমাত্ৰ পতি শিৱ; জীৱসকল ‘পশু’ বুলি স্মৃত।
Verse 15
यावन्मोहादिसंयोगाः स्वरूपाबोधलक्षणाः । तावत्पशुत्वमेतेषां द्वैतवत्पश्य नारद ॥ १५ ॥
যিমানলৈকে মোহ আদি সংযোগ—স্বৰূপ-অবোধৰ লক্ষণ—থাকে, সিমানলৈকে ইহঁতৰ পশুত্ব থাকে। হে নাৰদ, একে দ্বৈত ৰূপে চোৱা।
Verse 16
पाशाः पंचविधास्त्वेषां प्रत्येकं तेषु लक्षणम् । पशवस्त्रिविधाश्चापि विज्ञाताः कलसंज्ञिकाः ॥ १६ ॥
ইয়াত ‘পাশ’ পাঁচ প্ৰকাৰ; প্ৰতিটোৰ নিজস্ব লক্ষণ নিৰ্দিষ্ট। ‘পশু’ (অৰ্পণ/আহুতি)ও তিন প্ৰকাৰ, ‘কলস’ নামৰ সংজ্ঞাৰে পৰিচিত॥
Verse 17
तलपाकलसंज्ञश्च सकलश्चेति नामतः । तत्राद्यो मलसंयुक्तो मलकर्मयुतः परः ॥ १७ ॥
সিহঁত নামত ‘তলপাককলসঞ্জ্ঞ’ আৰু ‘সকল’। তাত প্ৰথমটো মল (অশুদ্ধি) সংযুক্ত, আৰু দ্বিতীয়টো মল-সম্পৰ্কীয় কৰ্মে যুক্ত বুলি কোৱা হৈছে॥
Verse 18
मलमायाकर्मयुतस्तृतीयः परिकीर्तितः । आद्यस्तु द्विविधस्तत्र समासकलुषस्तथा ॥ १८ ॥
তৃতীয়টো মল, মায়া আৰু কৰ্মে যুক্ত বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। কিন্তু সেই বোধত প্ৰথমটোও দুই প্ৰকাৰ—‘সমাস’ (মিশ্ৰিত) আৰু তদ্ৰূপ কলুষিত—বুলি কোৱা হৈছে॥
Verse 19
असमासमलश्चेति द्वितीयोऽपि पुनस्तथा । पक्वापक्वमलेनैव द्विविधः परिकीर्तितः ॥ १९ ॥
দ্বিতীয়টোও ‘অসমাস-মল’ বুলি কোৱা হয়। সেয়াও পুনৰ কেৱল ‘পক্ব’ আৰু ‘অপক্ব’ মলৰ ভেদে দুই প্ৰকাৰ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে॥
Verse 20
शुद्धेऽध्वनि गतावेतौ विज्ञानप्रलयाकलौ । कलादितत्त्वनियतः सकलः पर्यटत्ययम् ॥ २० ॥
যেতিয়া এই দুয়ো—বিজ্ঞান-কল আৰু প্ৰলয়-কল—শুদ্ধ পথত প্ৰৱেশ কৰে, তেতিয়া কলা-আদি তত্ত্বে নিয়ত এই ‘সকল’ জীৱ সংসাৰত পৰিভ্ৰমণ কৰে॥
Verse 21
कर्मानुगशरीरेषु तत्तद्भुवनगेषु च । पाशाः पंच तथा तत्र प्रथमौ मलकर्मजौ ॥ २१ ॥
কৰ্মানুসাৰে উৎপন্ন দেহসমূহত আৰু সেই দেহসমূহৰ অন্তৰ্গত বিভিন্ন লোকতো পাঁচটা ‘পাশ’ বুলি কোৱা হয়। তাত প্ৰথম দুটা মল (অশুদ্ধি) আৰু কৰ্মজাত।
Verse 22
मायेयश्च तिरोधानशक्तिजो बिंदुजः परः । एकोऽप्यनेकशक्तिर्दृक्क्रियाच्छादनकोमलः ॥ २२ ॥
সেয়া মায়াজাত, তিৰোধান-শক্তিৰ পৰা উদ্ভূত, আৰু বিন্দুৰ পৰা জন্ম লোৱা পৰম তত্ত্ব। এক হৈয়ো বহু শক্তিসম্পন্ন; সি জ্ঞানদৃষ্টি আৰু ক্ৰিয়াক কোমলভাৱে আচ্ছাদিত কৰে।
Verse 23
तुषकंचुकवद्देहनिमित्तं चात्मनामिह । धर्माधर्मात्मकं कर्म विचित्रफलभोगदम् ॥ २३ ॥
ইয়াত দেহধাৰী আত্মাসকলৰ বাবে দেহ-নিমিত্ত কৰ্ম তুষ বা খোলসৰ দৰে আৱৰণ হয়। ই ধৰ্ম-অধৰ্ম উভয় স্বভাৱৰ আৰু বিচিত্ৰ ফলভোগ দান কৰে।
Verse 24
प्रवाहनित्यं तद्बीजांकुरन्यायेन संस्थितम् । इत्येतौ प्रथमौ चाथ मायेयाद्यान् श्रृणुद्विज ॥ २४ ॥
ই প্ৰবাহৰূপে নিত্য, বীজ-অঙ্কুৰ ন্যায়ে স্থিত। এই দুটা প্ৰথম; এতিয়া, হে দ্বিজ, মায়াজাত বাকীবোৰ শুনা।
Verse 25
सञ्चिदानंदविभवः परमात्मा सनातनः । पतिर्जयति सर्वेषामेको बीजं विभुः परम् ॥ २५ ॥
সচ্চিদানন্দ-বৈভৱস্বৰূপ সনাতন পৰমাত্মাই সকলোৰে একমাত্ৰ পতি; তেৱেঁই বিজয়ী। তেৱেঁই এক বীজ (মূল কাৰণ) আৰু পৰাত্পৰ সৰ্বব্যাপী পৰম বিভু।
Verse 26
मनस्यति न चोदेति निवृत्तिं च प्रयच्छति । वर्वर्ति दृक्क्रियारूपं तत्तेजः शांभवं परम् ॥ २६ ॥
ই মনত জ্ঞান কৰে, কিন্তু প্ৰেৰণা নিদিয়ে; আৰু বাহিৰমুখী কৰ্মৰ পৰা নিবৃত্তি দান কৰে। দৰ্শন আৰু ক্ৰিয়াৰ স্বৰূপ হৈয়েই স্থিত—এই পৰম শাম্ভৱ তেজ।
Verse 27
शक्तो मया हरौ भुक्तो पशुगणस्य हि । तच्छक्तिमाद्यामेकांतां विद्रूपाख्यां वदंति हि ॥ २७ ॥
মই শক্তিপ্ৰাপ্ত হৈ জীৱসমূহৰ হিতাৰ্থে হৰিত নিয়োজিত হ’লোঁ। সেই আদ্য, একান্ত শক্তিক ‘বিদ্ৰূপা’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 28
तया चोज्जृंभितो बिंदुर्दिक्क्रियात्मा शिवाभिधः । अशेषतत्त्वजातस्य कारणं विभुरव्ययम् ॥ २८ ॥
তেওঁৰ দ্বাৰাই বিন্দু বিস্তাৰিত হ’ল—দিক্-ক্ৰিয়াৰ স্বৰূপ, ‘শিৱ’ নামে অভিহিত। তেওঁেই সমগ্ৰ তত্ত্বসমূহৰ সৰ্বব্যাপী, অব্যয় কাৰণ।
Verse 29
अस्मिन्निलीना निखिला इच्छायाः शक्तयः स्वकम् । कृत्यं कुर्वंति तेनेदं सर्वानुग्राहकं मुने ॥ २९ ॥
ইয়াতেই ইচ্ছাশক্তিৰ সকলো শক্তি লীন হৈ নিজ নিজ কৰ্তব্য সম্পাদন কৰে। সেয়ে, হে মুনি, এই তত্ত্ব সকলোৰে অনুগ্ৰাহক আৰু আশ্ৰয়।
Verse 30
चिज्जडानुग्रहार्थाय यस्य विश्वं सिसृक्षतः । आद्योन्मेषोऽस्य नादात्मा शांत्यादिभुवनात्मकः ॥ ३० ॥
চেতন আৰু জড়—দুয়োৰে অনুগ্ৰহাৰ্থে যেতিয়া তেওঁ বিশ্ব সৃষ্টিৰ ইচ্ছা কৰে, তেতিয়া তেওঁৰ প্ৰথম উন্মেষ ‘নাদ’ স্বৰূপ—শান্তি আদি ভুৱনৰ ৰূপে প্ৰকাশ পায়।
Verse 31
तच्छक्तितत्त्वं विप्रेंद्र प्रोक्तं सावयवं परम् । ततो ज्ञानक्रियाशक्त्योस्तथोत्कर्षापकर्षयोः ॥ ३१ ॥
হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ! অংগসহ সেই পৰম শক্তিতত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰা হ’ল। এতিয়া জ্ঞানশক্তি আৰু ক্ৰিয়াশক্তি, আৰু সিহঁতৰ উৎকৰ্ষ-অপকৰ্ষ (ক্রমভেদ) বৰ্ণনা কৰা হ’ব।
Verse 32
प्रसरश्चाप्यभावेन तत्त्वं चैतत्सदाशिवम् । दृक्शक्तिर्यत्र न्यग्भूता क्रियाशक्तिर्विशिष्यते ॥ ३२ ॥
প্ৰসাৰ (বাহ্য বিস্তাৰ) নাথাকিলে এই তত্ত্ব ‘সদাশিৱ’ বুলি কোৱা হয়। তাত দৃষ্টিশক্তি (শুদ্ধ দর্শনশক্তি) অধীন হয় আৰু ক্ৰিয়াশক্তি প্ৰধান হয়।
Verse 33
ईश्वराख्यं तु तत्तत्त्वं प्रोक्तं सर्वार्थकर्तृकम् । यत्र क्रिया हि न्यग्भूता ज्ञानाख्योद्रेकमश्नुते ॥ ३३ ॥
সেই তত্ত্বক ‘ঈশ্বৰ-তত্ত্ব’ বুলি কোৱা হৈছে—যি সকলো অৰ্থ সাধনকাৰী কৰ্তা। য’ত ক্ৰিয়া অধীন হয়, ত’ত জ্ঞানৰ প্ৰাধান্য উদিত হয়।
Verse 34
तत्तत्त्वं चैव विद्याख्यं ज्ञानरूपं प्रकाशकम् । नादो बिंदुश्च सकलः सदाख्यं तत्त्वमाश्रितौ ॥ ३४ ॥
সেই তত্ত্বই ‘বিদ্যা’ বুলি কোৱা হয়—জ্ঞানৰূপ প্ৰকাশক, উদ্ঘাটক। নাদ, বিন্দু আৰু সকল ‘সদা’ নামৰ তত্ত্বত প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 35
विद्येशाः पुनरैशं तु मंत्रा विद्याभिधं पुनः । इमानि चैव तत्त्वानि शुद्धाध्वेति प्रकीर्तितम् ॥ ३५ ॥
পুনৰ ‘বিদ্যেশ’সকলক ঈশ-ক্ষেত্ৰভুক্ত বুলি কোৱা হয়; আৰু মন্ত্ৰসমূহকো ‘বিদ্যা’ নামে অভিহিত কৰা হয়। এই তত্ত্বসমূহেই ‘শুদ্ধাধ্বা’—শুদ্ধ পথ—বুলি প্ৰকীৰ্তিত।
Verse 36
साक्षान्निमित्तमीशोऽत्रेत्युपादानसबिंदुराट् । पंचानां कालराहित्याक्रमो नास्तीति निश्चितम् ॥ ३६ ॥
ইয়াত ভগৱান ঈশ্বৰেই প্ৰত্যক্ষ নিমিত্ত-কাৰণ; আৰু তেৱেঁই উপাদান-কাৰণৰো অধিপতি, মূল-বিন্দু। পাঁচ তত্ত্ব কালাতীত, সেয়ে সিহঁতৰ মাজত কোনো ক্ৰম নাই—এইটো নিশ্চিত।
Verse 37
व्यापारवसतो ह्येषां विहिता खलु कल्पना । तत्त्वं वस्तुत एकं तु शिवाख्यं चित्रशक्तिकम् ॥ ३७ ॥
সিহঁতৰ ভেদ-বিভাগ আচলতে সিহঁতৰ নিজ নিজ কাৰ্য-ব্যাপাৰৰ আধাৰতেই কল্পিত; কিন্তু তত্ত্বতঃ সত্য একেটাই—‘শিৱ’ নামে অভিহিত, বিচিত্ৰ শক্তিসম্পন্ন।
Verse 38
शक्तं यां वृत्तिभेदात्तुविहिताः खलु कल्पनाः । चिज्जडानुग्रहार्थाय कृत्वा रूपाणि वै प्रभुः ॥ ३८ ॥
বৃত্তিভেদৰ কাৰণে সেই একে শক্তিৰ বিষয়ে এই কল্পনাসমূহ স্থাপন কৰা হৈছে। প্ৰভু চেতন আৰু জড়—উভয়ৰ অনুগ্ৰহাৰ্থে নানাৰূপ ধাৰণ কৰে।
Verse 39
अनादिमलरुद्धानां कुरुतेऽनुग्रहं चिताम् । मुक्तिं च विश्वेषां स्वव्यापारे समर्थेताम् ॥ ३९ ॥
অনাদি মলেৰে ৰুদ্ধ চিত্তসমূহৰ ওপৰত তেওঁ অনুগ্ৰহ কৰে; আৰু নিজৰ দিব্য ব্যৱহাৰেৰে তেওঁ সকলো জীৱক মুক্তি দিবলৈ সম্পূৰ্ণ সমৰ্থ।
Verse 40
विधत्ते जडवर्गस्य सर्वानुग्राहकः शिवः । शिवसामान्यरूपो हि मोक्षस्तु चिदनुग्रहः ॥ ४० ॥
সৰ্বানুগ্ৰাহক শিৱ জড়বৰ্গৰ সকলোৰে ওপৰতেও কৃপা বিধান কৰে। মোক্ষ সাধাৰণতে শিৱস্বৰূপ; কিন্তু বিশেষত মোক্ষ হৈছে শুদ্ধ চৈতন্যৰ অনুগ্ৰহ।
Verse 41
सोऽनादित्वात्कर्मणो हि तत्तद्भोगं विना भवेत् । तेनानुग्राहकः शम्भुस्तद्भुक्त्यै प्रभुर्व्ययः ॥ ४१ ॥
কৰ্ম অনাদি; সেয়ে তাৰ ফলভোগ নোহোৱালে সি অব্যাহত থাকে। সুতৰাং অব্যয় প্ৰভু শম্ভু কৃপাময় অনুগ্রাহক হৈ জীৱক কৰ্মফল ভোগ কৰাই তাক ক্ষয় কৰায়।
Verse 42
कुरुते सूक्ष्मकरणभुवनोत्पत्तिमंजसा । कर्त्तोपादानकरणैर्विना कार्ये न दृश्यते ॥ ४२ ॥
ই সূক্ষ্ম কৰণ আৰু ভুৱনৰ উৎপত্তি সহজে ব্যাখ্যা কৰে; তথাপি কোনো কাৰ্যতে কৰ্তা, উপাদান আৰু কৰণ নোহোৱাকৈ সি ঘটে বুলি দেখা নাযায়।
Verse 43
शक्तयः करणं चात्र मायोपादानमिष्यते । नित्यैका च शिवा शक्त्या ह्यनादिनिधना सती ॥ ४३ ॥
ইয়াত শক্তিসকলক কৰণ (সাধন) বুলি কোৱা হৈছে আৰু মায়াক উপাদান কাৰণ মানা হৈছে। তথাপি শিৱশক্তি একা আৰু নিত্য—সত্যই অনাদি আৰু অনন্ত।
Verse 44
साधारणी नराणां वै भुवनानां च कारणम् । स्वभावान्मोहजननी स्वचिताजनकर्मभिः ॥ ४४ ॥
এই শক্তি সকলো মানুহৰ বাবে সাধাৰণ আৰু সকলো ভুৱনত কাৰণৰূপে কাৰ্য কৰে। ই স্বভাৱতে মোহ জন্মায়—নিজ চিত্তজাত কৰ্মৰ দ্বাৰা।
Verse 45
विश्वी सूक्ष्मा परा माया विकृतैः परत्तु सा । कर्माण्यावेक्ष्य विद्येशो मायां विक्षोभ्य शक्तिभिः ॥ ४५ ॥
সেই পৰা মায়া বিশ্বব্যাপী আৰু সূক্ষ্ম; তথাপি বিকৃতিৰ প্ৰকাশৰ পৰা পৰে আৰু ভিন্ন। জীৱৰ কৰ্ম লক্ষ্য কৰি বিদ্যেশ্বৰ প্ৰভু নিজৰ শক্তিৰে মায়াক ক্ষোভিত কৰে।
Verse 46
विधत्ते जीवभोगार्थं वपूंषि करणानि च । सृजत्यादो कालतत्त्वं नानाशक्तिमयी च सा ॥ ४६ ॥
জীৱৰ ভোগ (সুখ-দুখ)ৰ বাবে তেওঁ দেহ আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ বিধান কৰে; আৰু আদিতেই কাল-তত্ত্ব সৃষ্টি কৰে—তেওঁ নানাশক্তিময়ী দেৱী।
Verse 47
भावि भूतं मवञ्चेदं जगत्कलयते लयम् । सूते ह्यनंतरं माया शक्तिं नियमनात्मिकाम् ॥ ४७ ॥
এই জগত—ভৱিষ্যৎ আৰু ভূতসহ—লয়ৰ দিশে গতি কৰে। তাৰ পিছতেই মায়া নিয়মন-স্বভাৱিনী শক্তিক জন্ম দিয়ে।
Verse 48
सर्वं नियमयत्येषा तेनेयं नियतिः स्मृता । अनंतरं च सा माया नित्या विश्वविमोहिनी ॥ ४८ ॥
তেওঁ সকলো নিয়মিত কৰে; সেয়ে তেওঁ ‘নিয়তি’ বুলি স্মৃত। আৰু তাৰ পিছত মায়া—নিত্যা, সমগ্ৰ বিশ্বক মোহিতকাৰিণী।
Verse 49
अनादिनिधना तत्त्वं कलाख्यं जनयत्यपि । एकतस्तु नृणां येन कलयित्वा मलं ततः ॥ ४९ ॥
অনাদি-অনন্ত তত্ত্ব ‘কলা’ নামৰ তত্ত্বও জন্ম দিয়ে; যাৰ দ্বাৰা একফালে মানুহৰ মল (অশুদ্ধি) মাপি ভাগ কৰা হয়।
Verse 50
कर्तृशक्तिं व्यंजयति तेनेदं तु कलाभिधम् । कालेन च नियत्योपसर्गतां समुपेतया ॥ ५० ॥
ই কৰ্তৃত্ব-শক্তিক প্ৰকাশ কৰে; সেয়ে ইয়াক ‘কলা’ বুলি কোৱা হয়। ই কালের সৈতে, নিয়তিৰ উপসৰ্গাৱস্থা (আৱৰণ/অধীনতা) লাভ কৰি কাৰ্য কৰে।
Verse 51
व्यापारं विदधात्येषा भूपर्यंतं स्वकीयकम् । प्रदर्शनाथ वै पुंसो विषयाणां च सा पुनः ॥ ५१ ॥
এই শক্তিয়ে নিজৰ কাৰ্য্য পৃথিৱীৰ সীমালৈকে বিস্তাৰ কৰি চলায়; আৰু পুনৰ মানুহক ইন্দ্ৰিয়-বিষয়সমূহ দেখুৱাবলৈ পুনৰ প্ৰবৃত্ত হয়।
Verse 52
प्रकाशरूपं विद्याख्यं तत्त्वं सूते कलैव हि । विद्या त्वावरणं भित्वा ज्ञानशक्तेः स्वकर्मणा ॥ ५२ ॥
প্ৰকাশস্বৰূপ ‘বিদ্যা’ নামৰ তত্ত্বই কলাক জন্ম দিয়ে; আৰু সেই বিদ্যা নিজৰ কৰ্মে জ্ঞানশক্তিক ঢাকি থোৱা আৱৰণ ভেদ কৰি তাক প্ৰকাশ কৰে।
Verse 53
विषयान्दर्शयत्येषात्मनांशाकारणं ह्यतः । करोति भोग्यं यानासौ करणेन परेण वै ॥ ५३ ॥
এই কৰণে বিষয়সমূহক দেখুৱায়; সেয়ে ইয়াক আত্মাৰ অংশৰূপ কাৰণ বুলি গণ্য কৰা হয়। আৰু সেই উচ্চ কৰণৰ দ্বাৰা বিষয়সমূহক ভোগ্য কৰি তোলে।
Verse 54
उद्बुद्धशक्तिः पुरुषः प्रचोद्य महदादिकान् । भोग्ये भोगं च भोक्तारं तत्परं करणं तु सा ॥ ५४ ॥
পুৰুষৰ শক্তি জাগ্ৰত হৈ (প্ৰকৃতিক) প্ৰচোদিত কৰিলে মহৎ আদি বিকাৰ উৎপন্ন হয়; ভোগ্য ক্ষেত্ৰত ভোগ, ভোক্তা আৰু ভোগত তৎপৰ কৰণ প্ৰকাশ পায়—সেই কৰণসমূহেই নি:সন্দেহে তাই (প্ৰকৃতি)।
Verse 55
भोग्येस्य भोग्यतिर्मासाञ्चिद्व्यक्तिर्भोग उच्यते । सुखादिरूपो विषयाकारा बुद्धिः समासतः ॥ ५५ ॥
ভোগ্য বিষয়ৰ প্ৰতি চিতৰ যি ‘ভোগ্যতি’ ৰূপ প্ৰকাশ, তাকেই ‘ভোগ’ বোলা হয়। সংক্ষেপে, বিষয়াকাৰ ধাৰণ কৰা বুদ্ধিয়েই সুখাদি ৰূপে প্ৰকাশিত হৈ ভোগ নামে পৰিচিত।
Verse 56
भोग्यं भोक्तुश्च स्वेनैव विद्याख्यं करणं तु तत् । यद्यर्कवत्प्रकाशा धीः कर्मत्वाञ्च तथापि हि ॥ ५६ ॥
ভোগ্য বস্তু আৰু ভোক্তা—উভয়ৰ বাবে নিজৰ ‘বিদ্যা’ অৰ্থাৎ বুদ্ধিয়েই কৰণ। ধী সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত হ’লেও, ক্ৰিয়া-ৰূপে কাৰ্য কৰে বুলি একে কৰ্ম-তত্ত্ব বুলি গণ্য কৰা হয়।
Verse 57
करणांतरसापेक्षा शक्ता ग्राहयितुं च तम् । संबन्धात्कारणाद्यैस्तद्भोगौत्सुक्येन चोदनात् ॥ ५७ ॥
অন্য সহায়ক কৰণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সেই (জ্ঞান) শক্তি বিষয়টোক গ্ৰহণ কৰিবলৈ সক্ষম হয়—সম্পৰ্কৰ দ্বাৰা, কাৰণ আদি উপায়ে, আৰু ভোগৰ উৎসুকতাজনিত প্ৰেৰণাৰে।
Verse 58
तञ्चष्टाफलयोगाञ्च संसिद्धा कर्तृतास्य तु । अकर्तृत्वाभ्युपगमे भोक्तृत्वाख्या वृथास्य तु ॥ ५८ ॥
তাৰ কৰ্তৃত্ব স্বীকাৰ কৰিলেহে ইষ্ট ফলৰ সৈতে তাৰ যোগ সিদ্ধ হয়। কিন্তু অকৰ্তৃত্ব মানিলে তাক ‘ভোক্তা’ বুলি কোৱা একেবাৰে অৰ্থহীন হয়।
Verse 59
किं च प्रधानचरितं व्यर्थं सर्वं भवेत्ततः । कर्तृत्वरहिते पुंसि करणाद्यप्रयोजके ॥ ५९ ॥
আৰু, যদি পুৰুষ কৰ্তৃত্বৰহিত হয় আৰু কৰণ আদি ব্যৱহাৰৰ প্ৰযোজক নহয়, তেন্তে প্ৰধান (প্ৰকৃতি)ৰ সকলো কাৰ্যচৰিত্ৰই ব্যৰ্থ হৈ পৰিব।
Verse 60
भोगस्यासंभवस्तस्मात्स एवात्र प्रवर्तकः । करणादिप्रयोक्तॄत्वं विद्ययैवास्य संमतम् ॥ ६० ॥
ভোগ নিজে নিজে সম্ভৱ নহয়; সেয়ে ইয়াত সেই (পুৰুষ)েই প্ৰৱৰ্তক। আৰু ইন্দ্ৰিয় আদি কৰণসমূহ প্ৰয়োগ কৰাৰ কৰ্তৃত্বও তাৰ ক্ষেত্ৰত কেৱল বিদ্যাৰ দ্বাৰাই স্বীকৃত।
Verse 61
अनंतरं कलारागं सूते भिद्यंगरूपकम् । येन भोग्याय जनिता भिद्यंगे पुरुषे पुनः ॥ ६१ ॥
তাৰ পিছত ‘কলা-ৰাগ’ নামৰ আসক্তি উদ্ভৱ হয়, যি অংগ আৰু ক্ৰিয়াৰ ভেদ-ৰূপ ধাৰণ কৰে। সেই আসক্তিৰ দ্বাৰাই ভোগ্য বিষয়ৰ অনুভৱৰ বাবে পুনৰ অংগভেদযুক্ত পুৰুষ জন্মে।
Verse 62
क्रियाप्रवृत्तिर्भवति तेनेदं रागसंज्ञिकम् । एभिस्तत्त्वैश्च भोक्तृत्वदशायां कलितो यदा ॥ ६२ ॥
যেতিয়া ক্ৰিয়াৰ প্ৰবৃত্তি আৰম্ভ হয়, তেতিয়া এই অৱস্থাক ‘ৰাগ’ (আসক্তি) বুলি কোৱা হয়। আৰু এই তত্ত্বসমূহৰ দ্বাৰাই যেতিয়া জীৱ ‘ভোক্তৃত্ব’ দশাত গঢ় লয়, তেতিয়া বন্ধন দৃঢ় হয়।
Verse 63
नित्यस्तदायमात्मा तु लभते पुरुषाभिधाम् । कलैव प्रश्चादव्यक्तं सूते भोग्याय चास्य तु ॥ ६३ ॥
সেই নিত্য আত্মা সেই অৱস্থাত ‘পুৰুষ’ নামে অভিহিত হয়। তাৰ পিছত যেন এক কলাৰ দ্বাৰা, অব্যক্তে তাৰ ভোগাৰ্থে জগত প্ৰকাশ কৰি তাক তাৰ অনুভৱৰ বিষয় কৰে।
Verse 64
सप्तग्रंथिविधानस्य यत्तद्गौणस्यकारणम् । गुणानामविभागोऽत्र ह्याधारे क्ष्मादिभागवत् ॥ ६४ ॥
‘সপ্ত-গ্ৰন্থি’ বুলি কোৱা গৌণ (দ্বিতীয়) বিন্যাসৰ কাৰণ এই—ইয়াত আধাৰত গুণসমূহ পৃথকভাৱে বিভাজিত নহয়; যেনেকৈ আধাৰভূত সংযোজনত পৃথিৱী আদি অংশ একেলগে মিশি থাকে, পৃথককৈ ধৰা নাযায়।
Verse 65
आधारोऽपि च यस्तेषां तदव्यक्तं च गीयते । त्रय एव गुणा ह्यषामव्यक्तादेव संभवः ॥ ६५ ॥
যি তেওঁলোকৰ আধাৰ, তাকেই ‘অব্যক্ত’ বুলি গোৱা হয়। নিশ্চয় এই তিন গুণ অব্যক্তৰ পৰাই উদ্ভৱ হয়।
Verse 66
सत्त्वं रजस्तमःप्रख्या व्यापारनियमात्मिका । गुणतो धीश्च विषयाध्यवसायस्वरूपिणी ॥ ६६ ॥
ধী (বুদ্ধি) সত্ত্ব, ৰজ আৰু তম—এই তিনিধৰণে প্ৰখ্যাত। ই অন্তৰত কৰ্ম-প্ৰবৃত্তি আৰু নিয়মক শাসন কৰে, আৰু গুণভেদে বিষয়সম্বন্ধে নিশ্চিত সিদ্ধান্ত-স্বৰূপ হয়।
Verse 67
गुणतस्त्रिविधा सापि प्रोक्ता कर्मानुसारतः । महत्तत्तवादहंकारो जातः संरंभवृत्तिमान् ॥ ६७ ॥
সেই প্ৰকৃতিও গুণভেদে ত্ৰিবিধ বুলি কোৱা হয় আৰু কৰ্মানুসাৰে প্ৰবৃত্ত হয়। মহত্তত্ত্বৰ পৰা ‘অহংকাৰ’ জন্মে, যি আত্মপ্ৰতিষ্ঠাৰ উদ্যমবৃত্তিসম্পন্ন।
Verse 68
संभोदादस्य विषयः प्राप्नोति व्यवहार्यताम् । सत्त्वा द्विगुणभेदेन स पुनस्त्रिविधो भवेत् ॥ ६८ ॥
সম্বোধ (অৱবোধ)ৰ দ্বাৰা ইয়াৰ বিষয় ব্যৱহাৰযোগ্যতা লাভ কৰে। আৰু সেই ‘সত্ত্ব’ যেতিয়া দ্বিবিধ ভেদে বিভক্ত হয়, তেতিয়া পুনৰ ত্ৰিবিধ হয়।
Verse 69
तैजसो राजसश्चैव तामसश्चेति नामतः । तत्र तैजसतो ज्ञानेंद्रियाणि मनसा सह ॥ ६९ ॥
নামে সিহঁত তৈজস, ৰাজস আৰু তামস। তাত তৈজসৰ পৰা মনসহ জ্ঞানেন্দ্ৰিয়সমূহ উৎপন্ন হয়।
Verse 70
प्रकाशान्व यतस्तस्माद्वोधकानि भवन्ति हि । राजसाञ्च क्रियाहेतोस्तथा कर्मेंद्रियाणि तु ॥ ७० ॥
প্ৰকাশৰ অন্বয় থকাৰ বাবে সিহঁত বোধৰ সাধন হয়। আৰু ৰজোগুণ ক্ৰিয়াৰ হেতু হোৱাত, তাৰ পৰাই কৰ্মেন্দ্ৰিয়সমূহ উৎপন্ন হয়।
Verse 71
तामसाञ्चैव जायन्ते तन्मात्रा भूतयोनयः । इच्छारूपं च संकल्पव्यापारं तत्र वै मनः ॥ ७१ ॥
তামস গুণৰ পৰাই তন্মাত্ৰা আৰু ভূতযোনি উৎপন্ন হয়। সেই প্ৰক্ৰিয়াত মন ইচ্ছাৰূপ হৈ সংকল্প-ব্যাপাৰত প্ৰৱৰ্তে।
Verse 72
द्विधाधिकारि तञ्चित्तं भोक्तृभोगोपपादकम् । बहिः करणभावेन स्वोचितेन यतः सदा ॥ ७२ ॥
সেই চিত্ত দ্বিবিধ অধিকাৰী—ভোক্তা আৰু ভোগ্য দুয়োটাকেই স্থাপন কৰে। কিয়নো ই সদায় নিজৰ উপযুক্ত বাহ্য-কৰণভাবত কাৰ্য কৰে।
Verse 73
इंद्रियाणां च सामर्थ्यं संकल्पेनात्मवृत्तिना । करोत्यंतःस्थितं भूयस्ततोऽन्तः करणं मनः ॥ ७३ ॥
সংকল্প আৰু নিজৰ অন্তৰৱৃত্তিৰ দ্বাৰা মন ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ সামৰ্থ্যক নিজৰ ভিতৰত অধিক সঞ্চিত কৰি প্ৰবল কৰে; সেয়ে মনক অন্তঃকৰণ বোলা হয়।
Verse 74
मनोऽहंकारबुद्ध्याख्यमस्त्यन्तः कारणं त्रिधा । इच्छासंरंभबोधाख्या वृत्तयः क्रमतोऽस्य तु ॥ ७४ ॥
অন্তঃকৰণ ত্ৰিবিধ—মন, অহংকাৰ আৰু বুদ্ধি। ইয়াৰ বৃত্তিসমূহ ক্ৰমে ইচ্ছা, সংৰম্ভ (উদ্যম) আৰু বোধ বুলি কোৱা হয়।
Verse 75
ज्ञानेंद्रियाणि श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका । ग्राह्याश्च विषया ह्येषां ज्ञेयाः शब्दादयो मुने ॥ ७५ ॥
জ্ঞানেন্দ্ৰিয় হৈছে কাণ, ত্বক, চকু, জিভা আৰু নাসিকা। হে মুনি, ইহঁতৰ গ্ৰাহ্য বিষয় শব্দ আদি বুলি জানিব লাগে।
Verse 76
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः शब्दादयो मताः । वाक्पाणिपादपायूपस्थास्तु कर्मेंद्रियाण्यपि ॥ ७६ ॥
শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ, ৰস আৰু গন্ধ—এইবোৰ শব্দাদি পাঁচটা বিষয় বুলি মানা হয়। আৰু বাক্, হাত, ভৰি, পায়ু আৰু উপস্থ—এইবোৰেই কৰ্মেন্দ্ৰিয়।
Verse 77
वचनादानगमनोत्सर्गानंदेषु कर्मसु । करणानि च सिद्धिना न कृतिः करणैर्विना ॥ ७७ ॥
বচন, দান, গমন, উৎসৰ্গ (এৰি দিয়া) আৰু আনন্দ আদি কৰ্মত সিদ্ধি কৰণৰ দ্বাৰাই হয়; কৰণ নাথাকিলে কৃতি সম্ভৱ নহয়।
Verse 78
दशधा करणैश्चेष्टां कार्यमाविश्य कार्यते । चेष्टंते कार्यमालंब्य विभुत्वात्करणानि तु ॥ ७८ ॥
দশবিধ কৰণ কাৰ্যত প্ৰৱেশ কৰিলে তেতিয়াই ক্ৰিয়া সিদ্ধ হয়। কাৰ্যক আশ্ৰয় কৰি কৰণসমূহ চেষ্টিত হয়, কিয়নো সিহঁত সৰ্বত্ৰ কাৰ্যক্ষম।
Verse 79
तन्मात्राणि तु खवायुस्तेजोऽम्भः क्ष्मेति पञ्च वै । तेभ्यो भूतान्येकगुणान्याख्यातानि भवंति हि ॥ ७९ ॥
তন্মাত্ৰা পাঁচটা—আকাশ, বায়ু, তেজ, জল আৰু পৃথিৱী। এইবোৰৰ পৰা স্থূলভূত উৎপন্ন হয়, আৰু প্ৰতিটোৰ নিজস্ব বিশেষ গুণ ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 80
इति पञ्चसु शब्दोऽयं स्पर्शो भूतचतुष्टये । रूपं त्रिषु रसश्चैव द्वयोर्गंधः क्षितौ तथा ॥ ८० ॥
এইদৰে পাঁচোটা ভূততে শব্দ থাকে; চাৰিটাত স্পৰ্শ; তিনিটাত ৰূপ; দুটাত ৰস; আৰু গন্ধ কেৱল পৃথিৱীতেই থাকে।
Verse 81
कार्याण्येषां क्रमेणैवावकाशो व्यूहकल्पनम् । पाकश्च संग्रहश्चैव धारणं चेति कथ्यते ॥ ८१ ॥
ইয়াৰ কাৰ্যসমূহ ক্ৰমে কোৱা হৈছে—অৱকাশ প্ৰদান, ব্যূহ-কল্পনা (সুশৃঙ্খল বিন্যাস), পাক (পৰিষ্কাৰ), সংগ্ৰহ (সংকলন) আৰু ধাৰণ (সংৰক্ষণ)।
Verse 82
आशीतोष्णौ महा वाद्यौ शीतोष्णौ वारितेजसोः । भास्वदग्नौ जले शुक्लं क्षितौ शुक्लाद्यनेकधा ॥ ८२ ॥
মহাবায়ু শীত-উষ্ণ লক্ষণৰে চিহ্নিত; জল আৰু তেজ (অগ্নি)ও শীত-উষ্ণৰ দ্বাৰাই পৰিচিত। অগ্নি দীপ্তিমান; জলত শ্বেততা; আৰু পৃথিৱীত শ্বেত আদি বহু গুণ বহু ৰূপে প্ৰকাশ পায়।
Verse 83
रूपं त्रिषु रसोंऽभः सु मधुरः षड्विधः क्षितौ । गन्धः क्षितावसुरभिः सुरभिश्च प्रकीर्तितः ॥ ८३ ॥
ৰূপ তিন ভূতত আছে; ৰস জলত মধুৰ বুলি কোৱা হৈছে, আৰু পৃথিৱীত সেয়া ষড়্বিধ। গন্ধ পৃথিৱীত দ্বিবিধ—অসুৰভি (দুৰ্গন্ধ) আৰু সুৰভি (সুগন্ধ)—বুলি প্ৰকীৰ্তিত।
Verse 84
तन्मात्रं तद्भूतगुणं करणं पोषणं तथा । भूतस्य तु विशेषोऽयं विशेषरहितं तु तत् ॥ ८४ ॥
তন্মাত্ৰ, সেই ভূতৰ গুণ, কৰণ (ইন্দ্ৰিয়) আৰু পোষণ—এইবোৰ ভূতৰ বিশেষ লক্ষণ; কিন্তু তন্মাত্ৰা নিজে তেনে বিশেষ-ভেদৰহিত।
Verse 85
इमानि पञ्चभूतानि संनिविष्टानि सर्वतः । पञ्चभूतात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ८५ ॥
এই পঞ্চ মহাভূত সৰ্বত্ৰ অৱস্থিত। স্থাৱৰ আৰু জংগমসহ সমগ্ৰ জগত পঞ্চভূতাত্মক।
Verse 86
शरीरसंनिविष्टत्वमेषां तावन्निरूप्यते । देहेऽस्थिमांसकेशत्वङ्नखदन्ताश्च पार्थिवाः ॥ ८६ ॥
এতিয়া দেহৰ ভিতৰত ইহঁতৰ অৱস্থান বৰ্ণনা কৰা হৈছে—দেহৰ অস্থি, মাংস, কেশ, লগতে নখ আৰু দন্ত পৃথিৱী-তত্ত্বজাত।
Verse 87
मूत्ररक्तकफस्वेदशुक्रादिषु जलस्थितिः । हृदि पंक्तौ दृशोः पित्ते तेजस्तद्धर्मदर्शनात् ॥ ८७ ॥
মূত্ৰ, ৰক্ত, কফ, ঘাম, শুক্ৰ আদি বস্তুত জলৰ অৱস্থান আছে; আৰু হৃদয়, জীৰ্ণপথ, চকু আৰু পিত্তত তেজ (অগ্নি) আছে—কাৰণ তাত তাৰ ধৰ্ম দেখা যায়।
Verse 88
प्राणादिवृत्तिभेदेन वायुश्चैवात्र संस्थितः । वियत्सर्वासु नाडीषु गर्भवृत्यनुषंगतः ॥ ८८ ॥
ইয়াত প্ৰাণ আদি বৃত্তিভেদে বায়ু স্থিত; আৰু বিয়ৎ (আকাশ) গৰ্ভবৃত্তিৰ অনুষঙ্গে সকলো নাড়ীত ব্যাপ্ত।
Verse 89
प्रयोक्त्यादिमहीप्रांतमेतदंडार्थसाधनम् । प्रत्यात्मनियतं भोगभेदतो व्यवसीयते ॥ ८९ ॥
স্ৰষ্টাৰ পৰা পৃথিৱীৰ শেষ সীমালৈ এই সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ড উদ্দেশ্যসিদ্ধিৰ সাধন; আৰু প্ৰত্যেক আত্মাৰ বাবে ভোগভেদ অনুসাৰে ই নিৰ্ণীত হয়।
Verse 90
तत्त्वान्येवं कलाद्यानि प्रतिपुंनियतानि हि । देहेषु कर्मवशतः सर्वेषु विचरंति हि ॥ ९० ॥
এইদৰে কলা আদি তত্ত্বসমূহ প্ৰত্যেক জীৱৰ বাবে নিয়ত; আৰু কৰ্মবশতঃ সিহঁতে সকলো দেহত বিচৰণ কৰে।
Verse 91
मायेयश्चैव पाशोऽयं येनावृतमिदं जगत् । अशुद्धाध्वामतो ह्येष धरण्यादिकलावधिः ॥ ९१ ॥
এইটো মায়াজাত পাষেই, যাৰ দ্বাৰা এই সমগ্ৰ জগত আৱৃত। সেয়ে ইয়াক ‘অশুদ্ধ অধ্বা’ বোলা হয়; ই ধৰণী-তত্ত্বৰ পৰা ঊৰ্ধ্ব কলালৈকে বিস্তৃত।
Verse 92
तत्र भूमण्डलस्थोऽसौ स्थावरो जङ्गमात्मकः । स्थावरा गिरिवृक्षाद्या जङ्गमस्त्रिविधः पुनः ॥ ९२ ॥
তাত ভূমণ্ডলত থকা সৃষ্টি দুবিধ—স্থাৱৰ আৰু জংগম। স্থাৱৰ হৈছে পৰ্বত, বৃক্ষ আদি; আৰু জংগম পুনৰ তিনিধ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 93
स्वेदजाश्चांडजाश्चैव तथैव च जरायुजाः । चराचरेषु लक्षाणां चतुराशीतियोनयः ॥ ९३ ॥
চৰ-অচৰ সকলো জীৱৰ মাজত চতুৰাশী লক্ষ যোনি বুলি কোৱা হয়—স্বেদজ, অণ্ডজ আৰু তদ্ৰূপ জৰায়ুজ।
Verse 94
भ्रममाणस्तेषु जीवः कदाचिन्मानुषं वपुः । प्राप्नोति कर्मवशतः परं सर्वार्थसाधकम् ॥ ९४ ॥
সেই যোনিসমূহত ভ্ৰমণ কৰা জীৱ কেতিয়াবা নিজৰ কৰ্মবশত মানৱ দেহ লাভ কৰে—যি পৰম আৰু জীৱনৰ সকলো সত্য লক্ষ্য সাধনক্ষম।
Verse 95
तत्रापि भारते खण्डे ब्राह्मणादिकुलेषु च । महापुण्यवशेनैव जनिर्भवति दुर्लभा ॥ ९५ ॥
তাতোও ভাৰতখণ্ডত—ব্ৰাহ্মণ আদি কুলসমূহত—জন্ম মহাপুণ্যৰ বলতেই হয়; ই অতি দুৰ্লভ।
Verse 96
जनिश्च पुंस्त्रियोर्योगः शुक्रशोणितयोगतः । बिंदुरेकः प्रविशति यदा गर्भे द्वयात्मकः ॥ ९६ ॥
পুৰুষ আৰু স্ত্ৰীৰ সংযোগে, শুক্ৰ আৰু ৰজঃ (ঋতুৰক্ত)ৰ মিলনত গৰ্ভসঞ্চাৰ হয়। যেতিয়া একেটা বিন্দু দ্বয়াত্মক তত্ত্বৰূপে গৰ্ভত প্ৰৱেশ কৰে, তেতিয়া গৰ্ভধাৰণ ঘটে।
Verse 97
तदा रजोऽधिके नारी भवेद्रेतोऽधिके पुमान् । मलकर्मादिपाशेन कश्चिदात्मा नियंत्रितः ॥ ९७ ॥
তেতিয়া ৰজঃ অধিক হলে কন্যা জন্মে, আৰু ৰেতঃ (শুক্ৰ) অধিক হলে পুত্ৰ জন্মে। তথাপি কোনো এক জীৱাত্মা মল, কৰ্ম আদি পাশে নিয়ন্ত্ৰিত থাকে।
Verse 98
जीवभावं तदा तस्मिन्सकलः प्रतिपद्यते । अथ तत्राहृतैर्मात्रा पानान्नाद्यैश्च पोषितः ॥ ९८ ॥
তেতিয়া সেই দেহত সি সম্পূৰ্ণৰূপে জীৱভাব গ্ৰহণ কৰে। তাৰ পাছত মাতৃয়ে আনি দিয়া পানীয়, অন্ন আদি দ্বাৰা পুষ্ট হৈ সি টিকে থাকে।
Verse 99
पक्षमासादिकालेन वर्धते वपुरत्र हि । दुःखाद्यः पीडितश्चैवाच्छन्नदेहो जरायुणा ॥ ९९ ॥
ইয়াত পক্ষ, মাহ আদি সময় অতিক্ৰমে দেহ বৃদ্ধি পায়। আৰু দুঃখ আদি কষ্টে সি পীড়িত হয়; জৰায়ু (গৰ্ভাৱৰণ)য়ে তাৰ দেহ আচ্ছন্ন থাকে।
Verse 100
एवं तत्र स्थितो गर्भे प्राग्जन्मोत्थं शुभाशुभम् । स्मरंस्तिष्टति दुःखात्मापीड्यमानो मुहुर्मुहुः ॥ १०० ॥
এইদৰে গৰ্ভত অৱস্থিত সেই দুঃখাত্মা, পূৰ্বজন্মজাত শুভ-অশুভ স্মৰণ কৰি, বাৰে বাৰে পীড়িত হৈ থাকে।
Verse 101
कालक्रमेण बालोऽसौ मातरं पीडयन्नपि । संपीडितो निःसरति योनियंत्रादवाङ्मुखः ॥ १०१ ॥
কালক্ৰমে সেই শিশু, মাতাক কষ্ট দিলেও, চেপি-পিষ্ট হৈ গৰ্ভযন্ত্ৰৰ পৰা অধোমুখে ওলাই আহে।
Verse 102
क्षणं तिष्ठति निश्चेष्टस्ततो रोदितुमिच्छति । ततः क्रमेण स शिशुर्वर्धमानो दिनेदिने ॥ १०२ ॥
ক্ষণমাত্ৰ সি নিশ্চেষ্ট থাকে, তাৰপিছত কান্দিবলৈ ইচ্ছা কৰে; তাৰপিছত সেই শিশু ক্ৰমে দিনেদিনে বৃদ্ধি পায়।
Verse 103
बालपौगंडभेदेन युवत्वं प्रतिपद्यते । एवं क्रमेण लोकेऽस्मिन्देहिनां देहसंभवः ॥ १०३ ॥
শৈশব আৰু পৌগণ্ডৰ ক্ৰমাগত ভেদে যৌৱন লাভ হয়; তেনেদৰে এই লোকত দেহধাৰীৰ দেহ-প্ৰাপ্তি ক্ৰমে ক্ৰমে ঘটে।
Verse 104
मानुषं दुर्लभं प्राप्य सर्वलोकोपकारकम् । यस्तारयति नात्मानं तस्मात्पापतरोऽत्र कः ॥ १०४ ॥
সকলো লোকৰ উপকাৰ কৰিব পৰা দুৰ্লভ মানৱজন্ম পাইও যি নিজৰ আত্মাক (সংসাৰসাগৰৰ পৰা) পাৰ নকৰে, তাৰ চেয়ে ইয়াত অধিক পাপী কোন?
Verse 105
आहारश्चैव निद्रा च भयं मैथुनमेव च । पश्वादीनां च सर्वेषां च सर्वेषां साधारणमितीरितम् ॥ १०५ ॥
আহাৰ, নিদ্ৰা, ভয় আৰু মৈথুন—এইবোৰ পশু আদি সহ সকলো প্ৰাণীৰে সাধাৰণ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 106
चतुर्ष्वेवानुरक्तो यः स मूर्खो ह्यात्मधातकः । मनुष्याणामयं धर्मः रवबंधच्छेदनात्मकः ॥ १०६ ॥
যি কেৱল চাৰিটা সীমিত বিষয়/লক্ষ্যত আসক্ত, সি নিশ্চয় মূৰ্খ আৰু নিজৰ আত্মাৰ ঘাতক। মানুহৰ এই ‘ধৰ্ম’—শূন্য কোলাহলৰ পৰা গঢ়া বন্ধন ছেদন কৰাই ইয়াৰ স্বভাৱ।
Verse 107
पाशबंधनविच्छेदो दीक्षयैव प्रजायते । अतो बंधनविच्छित्त्यै मंत्रदीक्षां समाचरेत् ॥ १०७ ॥
পাশসদৃশ বন্ধনৰ ছেদন কেৱল দীক্ষাৰ দ্বাৰাই হয়। সেয়ে বন্ধন বিচ্ছিন্ন কৰিবলৈ বিধিপূৰ্বক মন্ত্ৰ-দীক্ষা গ্ৰহণ কৰা উচিত।
Verse 108
दीक्षाज्ञानाख्यया शक्त्या ह्यपध्वंसितबन्धनः । शुद्धात्मतत्त्वनामासौ निर्वाणपदमश्नुते ॥ १०८ ॥
দীক্ষা-জ্ঞান নামৰ শক্তিৰ দ্বাৰা তাৰ বন্ধন সম্পূৰ্ণ ধ্বংস হয়; শুদ্ধ আত্ম-তত্ত্বত নিষ্ঠ হৈ সি নিৰ্বাণ-পদ লাভ কৰে।
Verse 109
स्वशक्त्यात्मिकया दृष्ट्या शिवं ध्यायति पश्यति । यजते शिवमंत्रैश्च स्वपरेषां हिताय सः ॥ १०९ ॥
নিজ অন্তঃশক্তিস্বৰূপ দৃষ্টিৰে সি শিৱক ধ্যান কৰে আৰু সাক্ষাৎ দৰ্শন কৰে; আৰু শিৱ-মন্ত্ৰে নিজৰ আৰু আনৰ হিতৰ বাবে পূজা কৰে।
Verse 110
शिवार्कशक्तिदीधित्या समर्थीकृतचिद्दृशा । शिवशक्त्यादिभिः सार्द्धं पश्यत्यात्मगतावृतिः ॥ ११० ॥
শিৱ—সূৰ্যসদৃশ শক্তিৰ দীপ্তিৰে চিদ্দৃষ্টি সমৰ্থ হৈ, সি শিৱ-শক্তি আদি সৈতে আত্মাত প্ৰৱিষ্ট হৈ তাক আৱৰি ধৰা আৱৰণসমূহ দেখে।
Verse 111
अंतःकरणवृत्तिर्या बोधाख्या सा महेश्वरम् । न प्रकाशयितुं शक्ता पाशत्वान्निगडादिवत् ॥ १११ ॥
অন্তঃকৰণৰ ‘বোধ’ নামৰ বৃত্তি পাশ-বদ্ধতাৰ বাবে শৃংখলাৰ দৰে মহেশ্বৰক প্ৰকাশ কৰিবলৈ সক্ষম নহয়।
Verse 112
दीक्षैव परमो हेतुः पाशविच्छेदने पुनः । अतः शास्त्रोक्तविधिना मन्त्रदीक्षां समाचरेत् ॥ ११२ ॥
পাশ-বিচ্ছেদত দীক্ষাই পৰম কাৰণ; সেয়ে শাস্ত্ৰোক্ত বিধি অনুসাৰে মন্ত্ৰ-দীক্ষা গ্ৰহণ কৰা উচিত।
Verse 113
दीक्षितस्तंत्रविधिना स्ववर्णाचारतत्परः । अनुष्ठानं प्रकुर्वीत नित्यनैमित्तिकात्मकम् ॥ ११३ ॥
যি তন্ত্ৰবিধি অনুসাৰে দীক্ষিত আৰু নিজ বৰ্ণাচাৰত নিষ্ঠাৱান, তেওঁ নিত্য আৰু নৈমিত্তিক—দুয়ো ধৰণৰ অনুষ্ঠান কৰিব।
Verse 114
निजवर्णाश्रमाचारान्मनसापि न लंघयेत् । यो यस्मिन्नाश्रमे तिष्ठन्दीक्षां प्राप्नोति मानवः ॥ ११४ ॥
নিজ বৰ্ণ-আশ্ৰমৰ আচাৰ মনতেও লংঘন নকৰিব; কিয়নো মানুহ যি আশ্ৰমত স্থিত থাকে, সেই আশ্ৰমতেই থাকি দীক্ষা লাভ কৰে।
Verse 115
स तस्मिन्नाश्रमे तिष्ठेत्तद्धर्माननुपालयेत् । कृतान्यपि न कर्माणि बंधनाय भवंति हि ॥ ११५ ॥
সেই আশ্ৰমতেই স্থিত থাকি তাৰ ধৰ্মসমূহ পালন কৰা উচিত; কিয়নো সেই ধৰ্মানুগ কৰ্মসমূহো বন্ধনৰ কাৰণ নহয়।
Verse 116
एकं तु फलदं कर्म मंत्रानुष्ठानसंभवम् । दीक्षितोऽभिलषेद्भोगान्यद्यल्लोकगतानसौ ॥ ११६ ॥
মন্ত্ৰানুষ্ঠানৰ যথাযথ সাধনাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা কৰ্মেই সঁচাকৈ ফলদায়ক। দীক্ষিত সাধকে যি-যি লোকগত ভোগ কামনা কৰে, সেয়া লাভ কৰিব পাৰে।
Verse 117
मंत्राराधनसामर्थ्यात्तद्भुक्त्वा मोक्षमश्नुते । नित्यं नैमित्तिकं दीक्षां प्राप्य यो नाचरेन्नरः ॥ ११७ ॥
মন্ত্ৰাৰাধনাৰ সামৰ্থ্যত মানুহে তাৰ ফল ভোগ কৰি শেষত মোক্ষ লাভ কৰে। কিন্তু নিত্য আৰু নৈমিত্তিক কৰ্মৰ দীক্ষা পাইও যি আচৰণ নকৰে, সি কৰ্তব্যচ্যুত হয়।
Verse 118
कंचित्कालं पिशाचत्वं प्राप्यांते मोक्षमश्नुते । तस्मात्तु दीक्षितः कुर्य्यान्नित्यनैमित्तिकादिकम् ॥ ११८ ॥
কিছু সময় পিশাচত্ব লাভ কৰিলেও শেষত মোক্ষ লাভ কৰে। সেয়ে দীক্ষিতজনৰ উচিত নিত্য-নৈমিত্তিক আদি কৰ্ম অৱশ্য আচৰণ কৰা।
Verse 119
अनुष्ठानं च तेनास्य दीक्षां प्राप्याऽनुमीयते । नित्यनैमित्तिकाचार पालकस्य नरस्य तु ॥ ११९ ॥
সেই নিত্য-নৈমিত্তিক আচাৰৰ অনুশীলনৰ দ্বাৰাই অনুমান কৰা হয় যে তেওঁ দীক্ষা লাভ কৰিছে; কিয়নো যি নৰে নিত্য আৰু নৈমিত্তিক আচাৰ পালন কৰে, তাত দীক্ষা বিদ্যমান বুলি বুজা যায়।
Verse 120
दीक्षावैकल्यविरहात्सद्यो मुक्तिस्तु जायते । तत्रापि गुरुभक्तस्य गतिर्भवति नान्यथा ॥ १२० ॥
দীক্ষাত কোনো ত্ৰুটি নাথাকিলে তৎক্ষণাৎ মুক্তি জন্মে। তথাপি তাতো সত্য গতি কেৱল গুৰুভক্তৰেই হয়; অন্যথা নহয়।
Verse 121
दीक्षया गुरुमूर्तिस्थः सर्वानुग्राहकः शिवः । दृष्टाद्यर्थतया यस्य गुरुभक्तिस्तु कृत्रिमा ॥ १२१ ॥
দীক্ষাৰ দ্বাৰা সৰ্বানুগ্ৰাহক শিৱ গুৰু-মূৰ্তিতেই অধিষ্ঠিত হয়। কিন্তু যাৰ গুৰু-ভক্তি কেৱল দৃশ্য আৰু লৌকিক লাভৰ বাবে, সেই ভক্তি কৃত্ৰিম।
Verse 122
कृतेऽपि विफलं तस्य प्रायश्चित्तं पदे पदे । कायेन मनसा वाचा गुरुभक्तिपरस्य च ॥ १२२ ॥
সি যিমানেই কৰ্ম বা সাধনা কৰক, সেয়া নিষ্ফল হয়। আৰু যি গুৰু-ভক্তিত পৰায়ণ, তাৰ বাবে দেহে, মনে আৰু বাক্যে পদে পদে প্ৰায়শ্চিত্ত হওঁক।
Verse 123
प्रायश्चित्तं भवेन्नैव सिद्धिस्तस्य पदे पदे । गुरुभक्तियुते शिष्ये सर्वस्वविनिवेदके ॥ १२३ ॥
এনে শিষ্যৰ প্ৰায়শ্চিত্তৰ প্ৰয়োজন নাই; পদে পদে সিদ্ধি হয়—যি গুৰু-ভক্তিযুক্ত আৰু সৰ্বস্ব নিবেদন কৰা।
Verse 124
मिथ्याप्रयुक्तमन्त्रस्तु प्रायश्चित्ती भवेद्गुरुः ॥ १२४ ॥
কিন্তু মন্ত্ৰ ভুলকৈ প্ৰয়োগ কৰিলে, গুৰুয়ে প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিবলগীয়া হয়।
Frequently Asked Questions
The chapter frames bondage as pāśa—beginningless limitations rooted in mala/karma/māyā that bind the antaḥkaraṇa and prevent direct realization. Dīkṣā is described as pāśa-chedana (bond-cutting) through initiatory knowledge (dīkṣā-jñāna), enabling stable establishment in the Self and making mantra-worship effective for both bhoga and mokṣa.
Nārada’s questions begin with Viṣṇu’s worship and the Bhāgavata Tantra, but Sanatkumāra’s exposition uses Śaiva-tantric categories (paśupati/paśu/pāśa; Śiva–Śakti; Śuddhādhvā). The chapter’s operative point is not sectarian rivalry but a tantra-style soteriology: the Supreme is approached through mantra, guru-mediated initiation, and purity of devotion, with Śiva-language used to articulate grace and liberation.
The initiated practitioner is instructed to maintain varṇa–āśrama duties and perform nitya (daily) and naimittika (occasional) rites without transgression. When aligned with one’s dharma and mantra-discipline, actions are said not to rebind; neglect of the prescribed regimen is censured, and correct mantra-use is emphasized, including expiation rules in cases of misuse.