Adhyaya 86
दक्षिणदिशि तीर्थवर्णनम् (Southern Tīrthas: Godāvarī to Dvāravatī)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Dakṣiṇāpatha Tīrtha-kathana) — Southern Sacred Geography
Dhaumya begins a structured account of sacred sites in the southern direction, presenting tīrtha-knowledge as an ordered itinerary. He identifies the Godāvarī region as auspicious and ascetic-frequented, then names additional rivers (Veṇṇā and Bhīmarathī) described as fear-and-sin-alleviating within landscapes rich in wildlife and hermit dwellings. He references the river associated with King Nṛga and notes that Mārkaṇḍeya recited an ancestral gāthā concerning Nṛga, including a remembered report that Indra was exhilarated by Soma and that dvijas were honored through dakṣiṇā during Nṛga’s sacrificial activity. The chapter continues with a catalog of forests, mountains, āśramas, and tīrthas: Māṭhara’s forest, a yūpa at Varuṇasrotas, Kaṇva’s āśrama, Śūrpāraka linked to Jamadagni, and named sites such as Aśoka-tīrtha, Bahulāśrama, Agastya-tīrtha, and Vāruṇa among the Pāṇḍyas. It introduces Kumārī and the river Tāmraparṇī, then highlights Gokarṇa—famed across the three worlds—describing a cool-water sacred lake difficult for the undisciplined to reach. It situates nearby ascetic residences (including Agastya’s disciple and Agastya himself) and a radiant Vaiḍūrya mountain. The scope then shifts to Saurāṣṭra, mentioning Camasonmajjana, the oceanic tīrtha Prabhāsa, Piṇḍāraka, and the Ujjayanta peak as swiftly siddhi-granting. A Nārada-attributed ancient verse is cited about ascetic merit at Ujjayanta. The chapter culminates in Dvāravatī, where Kṛṣṇa (Govinda, Madhusūdana, Puṇḍarīkākṣa) is presented in theological terms as ‘sanātana dharma’ and as the supreme purifier and auspicious principle, integrating pilgrimage geography with devotional-ethical doctrine.
Chapter Arc: काम्यकवन में अर्जुन के वन-प्रस्थान के बाद युधिष्ठिर का मन अस्थिर है; वे धौम्य से पूछते हैं कि अब किन पुण्य-तपोवन, आश्रम, सरोवर, नदियों और पर्वतों की ओर जाना उचित होगा। → युधिष्ठिर के भीतर दो धाराएँ टकराती हैं—एक ओर अर्जुन पर अटूट भरोसा (कि वह अस्त्र-प्राप्ति कर लौटेगा), दूसरी ओर उसके बिना वनवास का असह्यपन; वे कहते हैं कि अर्जुन के बिना काम्यकवन में रहना उन्हें रुचिकर नहीं। → युधिष्ठिर का निर्णायक आग्रह: ‘ब्रह्मन्, अर्जुन के बिना यहाँ रहना नहीं भाता—हमें अन्य दिशा में ले चलिए; उन आश्रमों-तीर्थों का पता बताइए जिनका श्रवण आपने अन्य ब्राह्मणों से किया है।’ → धौम्य/ऋषि-परंपरा के मार्गदर्शन में पाण्डवों के लिए तीर्थ-आश्रय और तपोवन-गमन की दिशा तय होने लगती है—वनवास अब केवल निर्वासन नहीं, एक नियोजित तीर्थ-यात्रा और आत्म-शोधन का पथ बनता है। → कौन-कौन से विशिष्ट आश्रम, सरिताएँ और पर्वत पाण्डवों के अगले चरण बनेंगे—और क्या यह यात्रा अर्जुन के पुनर्मिलन तक उन्हें धैर्य दे पाएगी?
Shlokas
Verse 1
/ हि आय न [हुक हि 7 आम षडशीतितमो<्ध्याय: युधिष्ठिरका धौम्य मुनिसे पुण्य तपोवन
বৈশম্পায়ন ক’লে—হে জনমেজয়! ভ্ৰাতৃসকলৰ মত আৰু পৰম বুদ্ধিমান দেৱর্ষি নাৰদৰ সম্মতি জানি, ৰজা যুধিষ্ঠিৰে পিতামহসম প্রভাবশালী নিজৰ পুরোহিত ধৌম্যক ধৰ্মমাৰ্গৰ বিষয়ে পথনির্দেশ বিচাৰি ক’লে।
Verse 2
मया स पुरुषव्याप्रो जिष्णु: सत्यपराक्रम: । अस्त्रहेतोर्महाबाहुरमितात्मा विवासित:
বৈশম্পায়ন ক’লে—মোৰ দ্বাৰা সেই পুৰুষব্যাঘ্ৰ জিষ্ণু (অর্জুন), যাৰ পৰাক্ৰম সত্য আৰু অচ্যুত, অস্ত্ৰলাভৰ হেতু নিৰ্বাসিত হৈছে। সেই মহাবাহু, অমিতাত্মা বীৰক এই উদ্দেশ্যেই বনবাসলৈ পঠোৱা হৈছে।
Verse 3
स हि वीरोअ<नुरक्तश्न समर्थश्च॒ तपोधन: । कृती च भृशमप्यस्त्रे वासुदेव इव प्रभु:
সেইজন এক বীৰ—মোৰ প্ৰতি গভীৰ অনুৰাগী, সক্ষম আৰু কাৰ্যসিদ্ধিত দক্ষ, তপস্যাধনে সমৃদ্ধ আৰু ধৰ্মাচৰণত কৃতী। অস্ত্ৰবিদ্যাত তেওঁ অতিশয় পাৰদৰ্শী; নিজৰ প্ৰভাৱত তেওঁ যেন স্বয়ং বাসুদেৱ (শ্ৰীকৃষ্ণ) সদৃশ প্ৰভু।
Verse 4
अहं होतावुभौ ब्रह्मन् कृष्णावरिविघातिनौ । अभिजानामि विक्रान्तौ तथा व्यास: प्रतापवान्
হে ব্ৰাহ্মণ! ‘কৃষ্ণ’ নামধাৰী এই দুয়ো বীৰক মই শত্রুনিধনত সমৰ্থ বুলি জানো। তেওঁলোক মহাপৰাক্ৰমী; আৰু মহাপ্ৰতাপী ব্যাসৰো একেই বিশ্বাস।
Verse 5
त्रियुगौ पुण्डरीकाक्षौ वासुदेवधनंजयौ । नारदो5पि तथा वेद यो5प्यशंसत् सदा मम
পদ্মনয়ন বাসুদেৱ (শ্ৰীকৃষ্ণ) আৰু ধনঞ্জয় (অৰ্জুন) তিন যুগ ধৰি একেলগে আছে। নাৰদেও তেওঁলোকক এইদৰেই জানে আৰু এই সত্যৰ প্ৰশংসা কৰি সঘনাই মোৰ আগত কৈছিল।
Verse 6
तथाहमपि जानामि नरनारायणावृषी । शक्तो5यमित्यतो मत्वा मया स प्रेषितो$र्जुन:
ময়ো এইদৰেই জানো—শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু অৰ্জুনেই প্ৰসিদ্ধ নৰ-নাৰায়ণ ঋষি। অৰ্জুনক সক্ষম বুলি বিবেচনা কৰিয়েই মই তাক দিব্যাস্ত্ৰ লাভৰ বাবে পঠাইছিলোঁ।
Verse 7
इन्द्रादनवर: शक्रं सुरसूनु: सुराधिपम् । द्रष्टमस्त्राणि चादातुमिन्द्रादिति विवासित:
দেৱপুত্ৰ সেই বীৰ ইন্দ্ৰতকৈও অনৱৰ; সুৰাধিপ শক্ৰক দৰ্শন কৰিবলৈ আৰু ইন্দ্ৰৰ পৰা দিব্যাস্ত্ৰ গ্ৰহণ কৰিবলৈ তাক পঠোৱা হৈছিল।
Verse 8
भीष्मद्रोणावतिरथौ कृपो द्रौणिश्न दुर्जय: । धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण वृता युधि महारथा:
ভীষ্ম আৰু দ্ৰোণ অতিৰথী বীৰ; কৃপাচাৰ্য আৰু দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামাও দুৰ্জয়। ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰ দুৰ্যোধনে যুদ্ধত নিজৰ পক্ষলৈ এই মহাৰথীসকলক বৰণ কৰিছে।
Verse 9
सर्वे वेदविद: शूरा: सर्वास्त्रविदुषस्तथा । योद्धुकामाश्च पार्थन सततं ये महाबला: । सच दिव्यास्त्रवित् कर्ण: सूतपुत्रो महारथ:
তেওঁলোক সকলোৱে বেদবিদ, শূৰ আৰু সকলো অস্ত্ৰত নিপুণ; মহাবলী হৈ সদায় পাৰ্থ (অৰ্জুন)-ৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ আকাঙ্ক্ষী। আৰু সূতপুত্ৰ মহাৰথী কৰ্ণো দিব্যাস্ত্ৰবিদ।
Verse 10
योअस्त्रवेगानिलबल: शरार्चिस्तलनि:स्वन: । रजोधूमो<स्त्रसम्पातो धार्तराष्ट्रिनिलोद्धत:
অস্ত্ৰৰ বেগেই তাৰ বায়ুতুল্য বল; শৰই তাৰ জ্বালা; আৰু প্ৰহাৰৰ নিনাদ সেই দাহক অগ্নিৰ শব্দ। যুদ্ধত উৰা ধূলি তাৰ ধোঁৱা; অস্ত্ৰবৃষ্টি তাৰ লেলিহান শিখা। ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰসকল ৰূপী বায়ুত উসকাই সি আৰু অধিক উগ্ৰ হৈ জ্বলি উঠিছে।
Verse 11
निसृष्ट इव कालेन युगान्ते ज्वलनो महान् | मम सैन्यमयं कक्ष प्रधक्ष्यति न संशय:
যেন যুগান্তত কালে মুক্ত কৰা মহাঅগ্নি—তেনেকৈ সি মোৰ সেনাৰূপ বনঝোপ নিশ্চয় দগ্ধ কৰিব; সন্দেহ নাই।
Verse 12
त॑ं स कृष्णानिलोद्धूतो दिव्यास्त्रज्वलनो महान् । श्वेतवाजिबलाकाभृद् गाण्डीवेन्द्रायुधोल्बण:
কৃষ্ণৰূপী বায়ুত উদ্দীপিত হৈ সেই মহামেঘ উঠিল; দিব্যাস্ত্ৰৰ দীপ্তি তাত বিজুলীৰ দৰে ঝলকিল; শ্বেত অশ্বৰ শাৰী বকপংক্তিৰ দৰে শোভা পালে; আৰু গাণ্ডীৱ ইন্দ্ৰায়ুধৰ ন্যায় ভয়ংকৰ তেজে দীপ্ত হ’ল।
Verse 13
संरब्ध: शरधाराभि: सुदीप्तं कर्णपावकम् । अर्जुनोदीरितो मेघ: शमयिष्यति संयुगे
বৈশম্পায়নে ক’লে— শৰৰ ধাৰাই অধিক উগ্ৰ কৰি জ্বলাই তোলা কৰ্ণৰূপ অগ্নিক, যুদ্ধত উদ্দীপ্ত হৈ উঠা অৰ্জুনৰূপ মেঘেই নিৰ্বাপিত কৰিব। সমৰত অৰ্জুনৰ শৰবৃষ্টি নিশ্চিতভাৱে কৰ্ণৰ সেই দাহ শমাব।
Verse 14
स साक्षादेव सर्वाणि शक्रात् परपुरंजय: । दिव्यान्यस्त्राणि बीभत्सुस्ततश्च प्रतिपत्स्यते
বৈশম্পায়নে ক’লে— তাৰ পাছত পৰপুৰঞ্জয় বীভৎসু অৰ্জুনে সাক্ষাৎ শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ পৰা সকলো দিব্যাস্ত্ৰ লাভ কৰিব।
Verse 15
अलं स तेषां सर्वेषामिति मे धीयते मति: । नास्ति त्वतिकृतार्थानां रणे5रीणां प्रतिक्रिया
বৈশম্পায়নে ক’লে— “যথেষ্ট—মোৰ বিচাৰত তেওঁলোকৰ সকলো চেষ্টা ইয়াতেই শেষ। কিয়নো ৰণত সীমা অতিক্ৰম কৰি অতিশয় কৰা শত্রুৰ বিৰুদ্ধে ফলপ্ৰসূ প্ৰতিকাৰ নাথাকে।”
Verse 16
“धृतराष्ट्र-पक्षके उक्त सभी महारथियोंको जीतनेके लिये वह अकेला ही पर्याप्त होगा; ऐसा मेरा दृढ़ विश्वास है। अन्यथा अत्यन्त कृतार्थताका अनुभव करनेवाले शत्रुओंको दबानेका और कोई उपाय नहीं है ।।
মোৰ দৃঢ় বিশ্বাস—ধৃতৰাষ্ট্ৰ-পক্ষৰ কোৱা সেই সকলো মহাৰথীক জয় কৰিবলৈ তেওঁ একলাই যথেষ্ট। নচেৎ, সীমা অতিক্ৰম কৰি নিজকে সম্পূৰ্ণ কৃতার্থ বুলি ভাবিবলৈ ধৰা শত্রুক দমন কৰাৰ আন কোনো উপায় নাই। সেয়ে আমি সকলোৱে নিশ্চয় সেই অরিন্দম পাণ্ডৱ অৰ্জুনক দিব্যাস্ত্ৰবিদ্যা লাভ কৰি উভতি অহা দেখিম; কিয়নো বীভৎসু কৰ্তব্যৰ ভাৰ তুলি ল’লে, তাক সম্পূৰ্ণ নকৰালৈকে কেতিয়াও শিথিল হৈ নপৰে।
Verse 17
वयं तु तमृते वीरं वने5स्मिन् द्विपदां वर । अवधानं न गच्छाम: काम्यके सह कृष्णया,“नरश्रेष्ठ] इस काम्यकवनमें वीर अर्जुनके बिना द्रौपदीसहित हम सब पाण्डवोंका मन बिलकुल नहीं लग रहा है
বৈশম্পায়নে ক’লে— “কিন্তু, হে নৰশ্ৰেষ্ঠ! এই কাম্যক বনত সেই বীৰজনক বাদ দি আমি পাণ্ডৱসকল কৃষ্ণা (দ্ৰৌপদী)সহ মন স্থিৰ কৰিব নোৱাৰোঁ। অৰ্জুন নাথাকিলে বন-আশ্ৰয়ো আমাক শান্তি নিদিয়ে।”
Verse 18
भवानन्यद् वन॑ साधु बद्धन्नं फलवच्छुचि । आखूयातु रमणीयं च सेवितं पुण्यकर्मभि:
বৈশম্পায়ন ক’লে—সেয়ে, আমাক আন এটা বন দেখুৱাই দিয়া, যি সঁচাকৈ উত্তম আৰু পবিত্ৰ, সঞ্চিত অন্নে সমৃদ্ধ, ফলত পৰিপূৰ্ণ, বাসৰ বাবে ৰমণীয় আৰু পুণ্যকর্মী লোকসকলে সেবিত।
Verse 19
यत्र कंचिद् वयं कालं वसनन््तः सत्यविक्रमम् । प्रतीक्षामोर<्ड्जुनं वीरं वृष्टिकामा इवाम्बुदम्
বৈশম্পায়ন ক’লে—আমি সকলোৱে ইয়াত কিছু কাল বাস কৰি সত্যপৰাক্ৰমী বীৰ অৰ্জুনৰ আগমনৰ অপেক্ষা কৰোঁ; যেন বৰষুণ কামনা কৰা কৃষকে মেঘৰ পথ চাই থাকে।
Verse 20
विविधानाश्रमान् कांश्रिद् द्विजातिभ्य: प्रतिश्रुतान् । सरांसि सरितश्नैव रमणीयांश्व॒ पर्वतान्
বৈশম্পায়ন ক’লে—তেওঁ নানাবিধ আশ্ৰম দেখুৱালে—কিছুমান দ্বিজসকলৰ বাবে প্ৰতিশ্ৰুত (নিয়ত) কৰা—আৰু সৰোবৰ, নদী, লগতে ৰমণীয় পৰ্বতসমূহো।
Verse 21
आचक्ष्व न हि मे ब्रह्मन् रोचते तमृते$र्जुनम् वने5स्मिन् काम्यके वासो गच्छामो<न््यां दिशं प्रति
বৈশম্পায়ন ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ, কোৱা; কিয়নো অৰ্জুন নথকা অৱস্থাত এই কাম্যক বনত বাস কৰাটো মোৰ ভাল নালাগে। আহা, আমি অন্য দিশলৈ যাওঁ।
Verse 85
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत वनपवके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें महार्षि पुलस्त्यकी तीर्थयात्राके सम्बन्धरें नारदवाक्यविषयक पचासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত তীৰ্থযাত্ৰাপৰ্বত, মহর্ষি পুলস্ত্যৰ তীৰ্থযাত্ৰা-প্ৰসঙ্গত নাৰদবাক্যবিষয়ক পঁচাশি-তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 86
“ब्रह्म! आप दूसरे ब्राह्मणोंसे सुने हुए नाना प्रकारके कतिपय आश्रमों, सरोवरों, सरिताओं तथा रमणीय पर्वतोंका पता बताइये। अर्जुनके बिना अब काम्यकवनमें रहना हमें अच्छा नहीं लगता; इसलिये अब दूसरी दिशाको चलेंगे” ।।
হে ব্ৰাহ্মণ! অন্য ব্ৰাহ্মণসকলৰ পৰা শুনা নানাবিধ আশ্ৰম, সৰোবৰ, নদী আৰু মনোৰম পৰ্বতৰ কথা আমাক কোৱা। অৰ্জুন নথকাৰ বাবে এতিয়া কাম্যকবনত থাকিবলৈ আমাৰ ভাল নালাগে; সেয়ে এতিয়া আমি অন্য দিশলৈ যাত্ৰা কৰিম।
Frequently Asked Questions
Rather than a single dramatic choice, the chapter frames an ethical problem of method: how an exiled ruler should pursue restoration without abandoning dharma—by seeking purification, counsel, and merit through disciplined pilgrimage instead of reactive conduct.
Sacred geography is presented as ethical pedagogy: contact with tīrthas, sages, and exemplary traditions supports self-control, generosity (dakṣiṇā), and clarity of purpose; devotion is integrated by identifying Kṛṣṇa with sanātana dharma and supreme auspiciousness.
A formal phalaśruti is not stated; however, implicit meta-commentary appears in claims that certain rivers remove fear/sin, that Ujjayanta is ‘siddhi-kara,’ and that access to Gokarṇa’s lake is difficult for the undisciplined—functioning as embedded statements of spiritual efficacy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.