Adhyaya 57
दमयन्त्याः कार्यनिश्चयः — Damayantī’s Crisis Plan and Vārṣṇeya’s Departure
Upa-parva: Nala–Damayantī Upākhyāna (Episode of Nala and Damayantī)
Bṛhadaśva narrates Damayantī’s observation of King Nala’s altered state: though renowned (puṇyaśloka), he appears mentally displaced by gambling and unresponsive to counsel. Fear and grief prompt her to assess what has been lost and what remains, first attempting to engage ministers through Bṛhatsenā, but finding no effective relief as Nala does not welcome the report. Recognizing the escalating compulsion—Puṣkara’s dice seemingly ‘obedient’ while Nala’s outcomes invert—Damayantī concludes that direct persuasion is failing. She turns to Vārṣṇeya, Nala’s charioteer, appeals to his knowledge of Nala’s prior conduct, and requests operational assistance. She instructs him to yoke Nala’s swift horses, convey the couple’s children to Kuṇḍina (Vidarbha) under her kin’s protection, and then choose his own safe course. Vārṣṇeya reports to key ministers, obtains authorization, transports the children and equipment to Vidarbha, and, distressed, proceeds onward to Ayodhyā where he enters King Ṛtupārṇa’s service as charioteer—setting up later narrative developments.
Chapter Arc: दमयन्ती के स्वयंवर का समाचार चारों दिशाओं में फैलते ही काम-पीड़ित राजाओं का हृदय धड़क उठता है; वे उसे पाने की उत्कंठा में शीघ्र विदर्भ की ओर दौड़ पड़ते हैं। → स्वर्ण-स्तम्भों और तोरणों से सुसज्जित रंगमण्डप में राजाओं और देवताओं का आगमन होता है। दमयन्ती के मन में नल के प्रति अटल प्रेम है, पर देवता भी नल का ही रूप धारण कर लेते हैं—एक ही रूप के अनेक प्रतिबिम्बों में वह अपने वर को कैसे पहचाने? वह बार-बार विचार करती है कि ‘एक भी पृथक् चिह्न नहीं दिखता’। → दमयन्ती सत्य-प्रतिज्ञा और देव-नियति का स्मरण कर देवताओं से प्रार्थना करती है कि यदि नल ही उसके लिए निश्चित हैं तो वे उसी को उसके सामने प्रकट कर दें। देवता उसके सत्य और धैर्य से प्रसन्न होकर नल को पहचानने योग्य संकेत देते हैं; दमयन्ती नल का वरण करती है। → देवता नल को वरदान देते हैं (जैसे वरुण द्वारा इच्छानुसार जल-प्राकट्य आदि) और अन्य राजा विदा होते हैं। तत्पश्चात भीम शास्त्र-विधि से नल-दमयन्ती का विवाह सम्पन्न कराते हैं। → विवाह के बाद नल-दमयन्ती का देवतुल्य विहार आरम्भ होता है—पर इस सुख के क्षितिज पर आगे आने वाली परीक्षा की छाया अभी अनकही रह जाती है।
Shlokas
Verse 1
हि आय न [के है आम सप्तपञ्चाशत्तमो<्ध्याय: स्वयंवरमें दमयन्तीद्वारा नलका वरण
বৃহদশ্ব ক’লে—তাৰ পাছত শুভ সময় আহিল, পুণ্য তিথি আৰু মঙ্গলক্ষণ উপস্থিত হোৱাত, ৰজা ভীমে স্বয়ংবৰৰ বাবে পৃথিৱীৰ সকলো নৃপতিক আহ্বান কৰিলে।
Verse 2
तच्छुत्वा पृथिवीपाला: सर्वे हच्छयपीडिता: । त्वरिता: समुपाजम्मुर्दमयन्तीम भीप्सव:,यह सुनकर सब भूपाल कामपीड़ित हो दमयन्तीको पानेकी इच्छासे तुरंत चल दिये
এই কথা শুনি সকলো নৃপতি কামতাপে পীড়িত হৈ, দময়ন্তীক লাভ কৰাৰ আকাঙ্ক্ষাৰে তৎক্ষণাৎ ত্বৰিত গতিৰে যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 3
कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम् | विविशुस्ते नृपा रड़ं महासिंहा इवाचलम्
সোণালী স্তম্ভে মনোৰম আৰু তোৰণে অধিক শোভিত সেই ৰঙ্গমণ্ডপত নৃপতিসকলে প্ৰৱেশ কৰিলে—যেন মহাসিংহ অচল পৰ্বতৰ গুহাত সোমাইছে।
Verse 4
सुरभिस्रग्धरा: सर्वे प्रमृष्टमणिकुण्डला:,वहाँ सब भूपाल भिन्न-भिन्न आसनोंपर बैठ गये। सबने सुगन्धित फूलोंकी माला धारण कर रखी थी और सबके कानोंमें विशुद्ध मणिमय कुण्डल झिलमिला रहे थे
তাত সকলো নৃপতি বিভিন্ন আসনত উপবিষ্ট হ’ল; সবার গলাত সুগন্ধি পুষ্পমালা, আৰু কাণত ঝলমল কৰিছিল নির্মল, পালিশ কৰা মণিময় কুণ্ডল।
Verse 5
तां राजसमितिं पुण्यां नागैभोंगवर्तीमिव । सम्पूर्णा पुरुषव्याघ्रैव्यप्रि्गिरिगुहामिव
সেই পুণ্যময় ৰাজসভা পুৰুষব্যাঘ্ৰ নরশ্ৰেষ্ঠ নৃপতিসকলৰে সম্পূৰ্ণ ভৰি উঠিছিল—যেন নাগে শোভিত ভোগৱতী নগৰী, আৰু যেন ব্যাঘ্ৰে ভৰা পৰ্বতগুহা।
Verse 6
तत्र सम पीना दृश्यन्ते बाहव: परिघोपमा: । आकारवर्णसुश्लक्ष्णा: पञज्चशीर्षा इवोरगा:
তাত ভূমিপালসকলৰ বাহুবোৰ সমানভাৱে পুষ্ট, পৰিঘৰ দৰে দৃঢ় দেখা গৈছিল। আকাৰ-বৰ্ণত অতিশয় মসৃণ আৰু সুন্দৰ, যেন পঞ্চশিৰ নাগৰ দৰে প্ৰতিীয়মান হৈছিল॥
Verse 7
सुकेशान्तानि चारूणि सुनासाक्षिभ्रुवाणि च । मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि
সুন্দৰ কেশান্তেৰে বিভূষিত আৰু সুনাসিকা, নয়ন আৰু ভ্ৰূযুক্ত ৰজাসকলৰ মুখমণ্ডল আকাশৰ নক্ষত্ৰৰ দৰে দীপ্তিময় হৈ শোভা পাইছিল॥
Verse 8
दमयन्ती ततो रजझ्ुूं प्रविवेश शुभानना । मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूंषि च मनांसि च,तदनन्तर अपनी प्रभासे राजाओंके नयनोंको लुभाती और चित्तको चुराती हुई सुन्दर मुखवाली दमयन्तीने रंगभूमिमें प्रवेश किया
তাৰপিছত শুভমুখী দময়ন্তী ৰঙ্গভূমিত প্ৰৱেশ কৰিলে। নিজৰ প্ৰভাৰে তেওঁ ৰজাসকলৰ চকু আৰু মন—দুয়োটাই হৰণ কৰিলে॥
Verse 9
तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम् । तत्र तत्रैव सक्ता5भूज्न चचाल च पश्यताम्
সেই মহাত্মা ৰজাসকলৰ দৃষ্টি দময়ন্তীৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত পৰামাত্ৰে তাতে তাতে আসক্ত হৈ পৰিল; চাই থাকোঁতে সেয়া তাতৰ পৰা নাসৰিল, নাচলিল॥
Verse 10
ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत । ददर्श भैमी पुरुषान् पज्चतुल्याकृतीनिह
তাৰপিছত, হে ভাৰত! যেতিয়া ৰজাসকলৰ নাম ঘোষণা কৰা হৈছিল, তেতিয়া ভীমীৰ কন্যা দময়ন্তীয়ে আগলৈ চাই ইয়াত একে আকৃতিৰ পাঁচজন পুৰুষ দেখিলে॥
Verse 11
तान् समीक्ष्य ततः सर्वान् निर्विशेषाकृतीन् स्थितान् । संदेहादथ वैदर्भी नाभ्यजानान्नलं नृपम्
সকলকে মনোযোগে চাই—একে-ৰূপে দাঁড়াই থকা তেওঁলোকক দেখি—বিদৰ্ভৰ ৰাজকুমাৰী সন্দেহত পৰিল; সেই সন্দেহৰ বাবেই তেওঁ ৰজা নলক চিনিব নোৱাৰিলে।
Verse 12
यं यं हि ददृशे तेषां तं त॑ मेने नल॑ नृपम् । सा चिन्तयन्ती बुद्धयाथ तर्कयामास भाविनी
তেওঁলোকৰ মাজত যাকেই তাই চালে, তাকেই তাই ৰজা নল বুলি ভাবি পেলাই। তাৰ পাছত সেই সুভাৱিনী ৰাজকন্যাই বুদ্ধিৰে চিন্তা কৰি মনতে মনতে তৰ্ক কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 13
कथं हि देवाज्जानीयां कथं विद्यां नल॑ नृपम् । एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदु:खिता
“মই দেৱতাক কেনেকৈ চিনিম, আৰু ৰজা নলক কেনেকৈ জানিম?”—এদৰে বাৰে বাৰে ভাবি বিদৰ্ভকন্যা গভীৰ দুখত পৰিল।
Verse 14
श्रुतानि देवलिड्रानि तर्कयामास भारत । देवानां यानि लिड्डानि स्थविरेभ्य: श्रुतानि मे
হে ভাৰত! তাই শুনা দেৱ-লক্ষণবোৰৰ কথা ভাবি চালে। মনতে ক’লে—“বৃদ্ধসকলৰ পৰা দেৱতাক চিনাৰ যি চিহ্ন মই শুনিছোঁ, সেয়া ইয়াত মাটিত বহি থকা এই পাঁচজনৰ কোনো এজনৰো মাজত দেখা নাপাওঁ।” বহু ধৰণে বাৰে বাৰে বিচাৰ কৰি তাই স্থিৰ কৰিলে—এই সময়ত দেৱতাসকলৰ শৰণ লোৱাই উচিত।
Verse 15
तानीह तिष्ठतां भूमावेकस्थापि न लक्षये । सा विनिश्ित्य बहुधा विचार्य च पुन: पुनः:
“ইয়াত মাটিত তেওঁলোক দাঁড়াই থাকিলেও, (দেৱ-লক্ষণৰ) এটাও মই ঠিকমতে দেখা নাপাওঁ। সেয়ে মই স্থিৰ কৰি বহু ধৰণে বাৰে বাৰে ভাবিলোঁ।”
Verse 16
वाचा च मनसा चैव नमस्कार प्रयुज्य सा
সিয়ে বাক্য আৰু মন—উভয়ৰে—শ্ৰদ্ধাৰে নমস্কাৰ আগবঢ়ালে।
Verse 17
देवेभ्य: प्रा्जलिर्भूत्वा वेपमानेदमब्रवीत् । हंसानां वचन श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतः । पतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे
দেৱতাসকলৰ প্ৰতি অঞ্জলি বেঁধি, কঁপনি উঠি সিয়ে ক’লে—“হংসসকলৰ বাক্য শুনি যেনেকৈ মই নিষধৰ নলক স্বামীৰূপে বৰণ কৰিছোঁ, সেই সত্যৰ বলত দেৱতাসকলে মোক তেওঁকেই চিনাই দিয়ক।”
Verse 18
तत्पश्चात् मन एवं वाणीद्वारा देवताओंको नमस्कार करके दोनों हाथ जोड़कर काँपती हुई वह इस प्रकार बोली--'मैंने हंसोंकी बात सुनकर निषधनरेश नलका पतिरूपमें वरण कर लिया है। इस सत्यके प्रभावसे देवतालोग स्वयं ही मुझे राजा नलकी पहचान करा दें ।।
তাৰপিছত সিয়ে মন আৰু বাক্যৰে দেৱতাসকলক নমস্কাৰ কৰি, দুহাত জোৰি কঁপনি উঠি ক’লে—“হংসসকলৰ কথা শুনি মই নিষধৰ ৰজা নলক স্বামীৰূপে বৰণ কৰিছোঁ। সেই সত্যৰ বলত দেৱতাসকলে মোক প্ৰকৃত ৰজা নলক চিনাই দিয়ক। যদি মই মন বা বাক্যৰে কেতিয়াও সদাচাৰৰ পৰা বিচ্যুত হোৱা নাই, তেন্তে সেই সত্যৰ প্ৰভাৱত দিৱ্যসকলে মোক সেই নলকেই লাভ কৰাওক।”
Verse 19
यथा देवै: स मे भर्ता विहितो निषधाधिप: । तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे,“यदि देवताओंने उन निषधनरेश नलको ही मेरा पति निश्चित किया हो तो उस सत्यके प्रभावसे देवता-लोग मुझे उनन््हींको बतला दें
যদি দেৱতাসকলে নিষধাধিপতিকেই মোৰ স্বামী হিচাপে বিধান কৰিছে, তেন্তে সেই সত্যৰ বলত দেৱতাসকলে মোক তেওঁকেই দেখুৱাই দিয়ক।
Verse 20
यथेदं व्रतमारब्धं नलस्याराधने मया । तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे,“यदि मैंने नलकी आराधनाके लिये ही यह व्रत आरम्भ किया हो तो उस सत्यके प्रभावसे देवता मुझे उनन््हींको बतला दें
যদি মই এই ব্ৰত নলৰ আৰাধনাৰ বাবেই আৰম্ভ কৰিছোঁ, তেন্তে সেই সত্যৰ বলত দেৱতাসকলে মোক তেওঁকেই দেখুৱাই দিয়ক।
Verse 21
स्वं चैव रूप॑ कुर्वन्तु लोकपाला महेश्वरा: । यथाहमभिजानीयां पुण्यश्लोक॑ नराधिपम्,“महेश्वर लोकपालगण अपना रूप प्रकट कर दें, जिससे मैं पुण्यश्लोक महाराज नलको पहचान सकूँ”
বৃহদশ্ব ক’লে—লোকপালসকল আৰু মহেশ্বৰসকল নিজ নিজ সত্য স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰক, যাতে মই পুণ্যশ্লোক নৰাধিপ নলক যথাযথ চিনিব পাৰোঁ।
Verse 22
निशम्य दमयन्त्यास्तत् करुणं प्रतिदेवितम् । निश्चयं परमं तथ्यमनुरागं च नैषधे
বৃহদশ্ব ক’লে—দময়ন্তীৰ কৰুণ বিলাপ শুনি আৰু নৈষধৰাজৰ প্ৰতি তাইৰ পৰম, অচল নिश्चয় আৰু সত্য অনুৰাগ দেখি, দেৱসকলে তাইৰ অন্তৰত সেই যথাৰ্থ সামৰ্থ্য জগাই দিলে; যাৰ দ্বাৰা তাই দেৱসূচক লক্ষণসমূহ নিৰ্ণয় কৰিব পাৰিলে।
Verse 23
मनोविशुद्ि बुद्धिं च भक्ति रागं च नैषधे | यथोक्तं चक्रिरे देवा: सामर्थ्य लिड्रधारणे
বৃহদশ্ব ক’লে—নৈষধদেশীয়া দময়ন্তীৰ মনৰ বিশুদ্ধতা, বুদ্ধিৰ স্পষ্টতা, ভক্তি আৰু প্ৰেম দেখি, দেৱসকলে যথোক্তভাৱে তাইৰ ভিতৰত লক্ষণ-ধাৰণৰ সামৰ্থ্য সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 24
सापश्यद् विबुधान् सर्वानस्वेदान् स्तब्धलोचनान् | हृषितस्रग्रजोहीनान् स्थितानस्पृशत: क्षितिम्
বৃহদশ্ব ক’লে—তাই সকলো দেৱতাক দেখিলে—তেওঁলোক ঘামৰহিত, দৃষ্টি অনিমেষ; তেওঁলোকৰ পুষ্পমালা সদা নববিকশিত, কেতিয়াও ম্লান নহয়; আৰু তেওঁলোক ভূমি স্পৰ্শ নকৰাকৈ স্থিত আছিল।
Verse 25
ध्स्ट पक हा छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रज:स्वेदसमन्वित: । भूमिष्ठो नैषधश्चैव निमेषेण च सूचित:
বৃহদশ্ব ক’লে—সেই পাঁচজনৰ মাজত কেৱল এজন পুৰুষৰ ছাঁ পৰিছিল; তেওঁৰ পুষ্পমালা ম্লান, অঙ্গে ধূলি আৰু ঘামৰ বিন্দু দেখা গৈছিল। তেওঁ ভূমি স্পৰ্শ কৰি বহিছিল আৰু চকু পলক পেলাইছিল। এই লক্ষণৰ দ্বাৰাই দময়ন্তীয়ে নৈষধৰাজ নলক চিনিলে।
Verse 26
सा समीक्ष्य तु तान् देवान् पुण्यश्लोक॑ च भारत | नैषधं वरयामास भैमी धर्मेण पाण्डव
হে ভাৰত! ভৈমী (দময়ন্তী) সেই দেৱতাসকল আৰু পুণ্যশ্লোক নলক পুনৰ চাই, ধৰ্ম অনুসাৰে নিষধৰাজ নলকেই বৰণ কৰিলে।
Verse 27
विलज्जमाना वस्त्रान्तं जग्राहायतलोचना । स्कन्ध देशेडसृजत् तस्य स्रजं परमशो भनाम्
লাজত কমলনয়না কন্যাই বস্ত্ৰৰ আঁচল ধৰি ল’লে; তাৰ পিছত তেওঁৰ কাঁধত অতি শোভাময় মালা পিন্ধাই দিলে।
Verse 28
ततो हाहेति सहसा मुक्त: शब्दो नराधिपै:,फिर तो दूसरे राजाओंके मुखसे सहसा 'हाहाकार'-का शब्द निकल पड़ा
তেতিয়া আন আন ৰজাসকলৰ মুখৰ পৰা হঠাৎ ‘হা! হা!’ বুলি হাহাকাৰ ধ্বনি ওলাই আহিল।
Verse 29
देवैर्महर्षिभिस्तत्र साधु साथ्विति भारत । विस्मितैरीरित: शब्द: प्रशंसद्धिर्नलं नृूपम्,भारत! देवता और महर्षि वहाँ साधुवाद देने लगे। सबने विस्मित होकर राजा नलकी प्रशंसा करते हुए इनके सौभाग्यको सराहा
হে ভাৰত! তাত দেৱতা আৰু মহৰ্ষিসকলে বিস্মিত হৈ ‘সাধু! সাধু!’ বুলি কৈ, ৰজা নলক প্ৰশংসা কৰি ধ্বনি তুলিলে।
Verse 30
दमयन्तीं तु कौरव्य वीरसेनसुतो नृपः । आश्वासयद् वरारोहां प्रहृष्टेनान्तरात्मना,कुरुनन्दन! वीरसेनकुमार नलने उललसित हृदयसे सुन्दरी दमयन्तीको आश्वासन देते हुए कहा--
হে কৌৰব্য! বীৰসেনপুত্ৰ ৰজা নলে আনন্দে উল্লসিত অন্তঃকৰণে বৰাৰোহা দময়ন্তীক আশ্বাস দিলে।
Verse 31
यत् त्वं भजसि कल्याणि पुमांसं देवसंनिधौ । तस्मान्मां विद्धि भर्तारमेवं ते वचने रतम्
বৃহদশ্ব ক’লে—“কল্যাণী! দেৱতাসকলৰ সান্নিধ্যত তুমি মোৰ দৰে পুৰুষক বৰণ কৰিছা; সেয়ে মোক তোমাৰ স্বামী বুলি জানিবা। আৰু এইটোও জানিবা—তোমাৰ বাক্য পালন কৰাত মই সদায় নিবেদিত থাকিম।”
Verse 32
यावच्च मे धरिष्यन्ति प्राणा देहे शुचिस्मिते । तावत् त्वयि भविष्यामि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
বৃহদশ্ব ক’লে—“শুচিস্মিতে! মোৰ এই দেহত যেতিয়ালৈকে প্ৰাণ ধৰি থাকিব, তেতিয়ালৈকে মই তোমাৰ প্ৰতি অচল অনুৰাগেৰে থাকিম। এই কথা মই তোমাক সত্য বুলি কওঁ।”
Verse 33
दमयन्ती तथा वाग्भिरभिनन्द्य कृताज्जलि: । तौ परस्परत: प्रीतौ दृष्टवा त्वग्निपुरोगमान्
দময়ন্তীয়ে কৰজোড়ে মধুৰ বাক্যৰে তেওঁলোকক অভিনন্দন জনালে। দুয়োকে পৰস্পৰ প্ৰীত দেখিয়া, অগ্নিক অগ্ৰে ৰাখি আগবাঢ়ি যোৱা দেৱগণৰ ফালে তাই দৃষ্টি নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 34
वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजस:
বৃহদশ্ব ক’লে—ভীমৰ কন্যা দময়ন্তীয়ে যেতিয়া নিষধৰাজ নলক বৰণ কৰিলে, তেতিয়া মহাতেজস্বী লোকপালসকল তাত উপস্থিত আছিল।
Verse 35
प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम्
বৃহদশ্ব ক’লে—“যজ্ঞত প্ৰত্যক্ষ দৰ্শনো হয়, আৰু তাৰ দ্বাৰা অনুত্তম, শুভ গতিো লাভ হয়।”
Verse 36
अग्निरात्मभवं प्रादाद् यत्र वाउछति नैषथ:
বৃহদশ্ব ক’লে—য’ত নৈষধ নল অন্তৰে আকাঙ্ক্ষা কৰি ব্যাকুল হৈছিল, তাতেই অগ্নিয়ে নিজৰেই সাৰ-উৎপন্ন বৰ তেওঁক দান কৰিলে।
Verse 37
यमस्त्वन्नरसं प्रादाद् धर्मे च परमां स्थितिम्,यमराजने यह कहा कि “राजा नलकी बनायी हुई रसोईमें उत्तमोत्तम रस एवं स्वाद उपलब्ध होगा और धर्ममें इनकी दृढ़ निष्ठा बनी रहेगी”
বৃহদশ্ব ক’লে—যমে তেওঁক অন্নৰ ৰস-স্বাদত শ্ৰেষ্ঠতা আৰু ধৰ্মত পৰম স্থিতি দান কৰিলে; যাতে নলৰ ৰন্ধনশালাত সদায় উত্তমতম স্বাদ উপলব্ধ থাকে আৰু তেওঁৰ ধৰ্মনিষ্ঠা অচল থাকে।
Verse 38
अपां पतिरपां भावं यत्र वाउ्छति नैषध: । स्रजश्नोत्तमगन्धाद्या: सर्वे च मिथुन ददुः
বৃহদশ্ব ক’লে—জলৰ অধিপতি বৰুণে নলক এই বৰ দিলে যে, তেওঁ য’তে ইচ্ছা কৰে ত’তে জল প্ৰকট হ’ব; আৰু ক’লে, তেওঁৰ পুষ্পমালা সদায় উত্তম সুগন্ধে সমৃদ্ধ থাকিব। এইদৰে সকলো দেৱতাই তেওঁক দুটা দুটা বৰ দান কৰিলে।
Verse 39
वरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदिवं गता: । पार्थिवाश्चानु भूयास्य विवाहं विस्मयान्विता:
বৃহদশ্ব ক’লে—এইদৰে বৰ দান কৰি সেই দেৱতাসকল ত্ৰিদিৱলৈ গ’ল; আৰু সেই বিবাহ দেখি পাৰ্থিৱ ৰজাসকলেও বিস্ময়ে ভৰি নিজ নিজ দেশলৈ উভতি গ’ল।
Verse 40
गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु भीम: प्रीतो महामना:
বৃহদশ্ব ক’লে—পাৰ্থিৱেন্দ্ৰসকল গ’লত মহামনা ভীম অতি প্ৰসন্ন হ’ল।
Verse 41
उष्य तत्र यथाकामं नैषधो द्विपदां वर:
বৃহদশ্ব ক’লে— “তুমি তাত তোমাৰ ইচ্ছামতে থাকাঁ; মানুহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ নৈষধৰাজ তদনুসাৰে কৰিব।”
Verse 42
भीमेन समनुज्ञातो जगाम नगरं स्वकम् | मनुष्योंमें श्रेष्ठ निषधनरेश नल अपनी इच्छाके अनुसार कुछ दिनोंतक ससुरालमें रहे, फिर विदर्भनरेश भीमकी आज्ञा ले (दमयन्तीसहित) अपनी राजधानीको चले गये ।।
ভীমৰ অনুমতি পাই নৈষধৰাজ নল নিজৰ নগৰলৈ গ’ল। নিজৰ ইচ্ছামতে কিছুমান দিন শ্বশুৰগৃহত থাকি, বিদৰ্ভৰাজ ভীমক প্ৰণাম কৰি বিদায় লৈ, দময়ন্তীৰ সৈতে নিজৰ ৰাজধানীৰ উদ্দেশে যাত্ৰা কৰিলে। নাৰী-ৰত্ন দময়ন্তীক লাভ কৰি সেই পুণ্যশ্লোক ৰজাও মৰ্যাদা আৰু কৃতজ্ঞতা ৰক্ষা কৰি, আত্মীয়তাৰ বন্ধন আৰু সম্মতিৰ মান ৰাখি, নিজৰ গৃহলৈ উভতি আহিল।
Verse 43
अतीव मुदितो राजा भ्राजमानों5शुमानिव
বৃহদশ্ব ক’লে— ৰজা অতিশয় আনন্দিত হৈ দীপ্তিমান সূৰ্যৰ দৰে উজ্জ্বল হৈ উঠিল।
Verse 44
अरज्जयत् प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयन् | राजा नल सूर्यके समान प्रकाशित होते थे। वीरवर नल अत्यन्त प्रसन्न रहकर अपनी प्रजाका धर्मपूर्वक पालन करते हुए उसे प्रसन्न रखते थे || ४३ $ ।।
বৃহদশ্ব ক’লে— বীৰ নলে ধৰ্মমতে প্ৰজাক পালন কৰি তেওঁলোকক সন্তুষ্ট ৰাখিছিল। তেওঁ সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান আছিল। আৰু নাহুষনন্দন যযাতিৰ দৰে অশ্বমেধ যজ্ঞও সম্পন্ন কৰিছিল।
Verse 45
अन्यैश्न बहुभिर्धीमान् क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणै: | उन बुद्धिमान् नरेशने नहुषनन्दन ययातिकी भाँति अश्वमेध तथा पर्याप्त दक्षिणावाले दूसरे बहुत-से यज्ञोंका भी अनुष्ठान किया || ४४ ई || पुनश्चन रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च
বৃহদশ্ব ক’লে— হে নাহুষবংশজ! সেই ধীমন্ত ৰজাই যযাতিৰ দৰে অশ্বমেধৰ লগতে, পৰ্যাপ্ত দক্ষিণাসহ বহু অন্য ক্ৰতুও সম্পন্ন কৰিছিল। তাৰ পাছত তেওঁ পুনৰ মনোৰম বন আৰু উপবনত আনন্দেৰে বিহাৰ কৰিলে।
Verse 46
जनयामास च ततो दमयन्त्यां महामना: । इन्द्रसेनं सुतं चापि इन्द्रसेनां च कन््यकाम्,महामना नलने दमयन्तीके गर्भसे इन्द्रसेन नामक एक पुत्र और इन्द्रसेना नामवाली एक कन्याको जन्म दिया
তাৰপিছত মহামনা নলে দময়ন্তীৰ গৰ্ভত দুটা সন্তান জন্ম দিলে—ইন্দ্ৰসেন নামৰ পুত্ৰ আৰু ইন্দ্ৰসেনা নামৰ কন্যা।
Verse 47
एवं स यजमानश्ष् विहरंक्ष नराधिप: । ररक्ष वसुसम्पूर्णा वसुधां वसुधाधिप:,इस प्रकार यज्ञोंका अनुष्ठान तथा सुखपूर्वक विहार करते हुए महाराज नलने धन- धान्यसे सम्पन्न वसुन्धराका पालन किया
এইদৰে যজমান হৈ যজ্ঞ অনুষ্ঠান কৰি আৰু ৰাজোচিত বিহাৰত ৰত থাকি, বসুধাধিপ নলে ধন-ধান্যে পৰিপূৰ্ণ ভূমিখন ৰক্ষা কৰি পালন কৰিলে।
Verse 56
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलकर्तृक देवदौत्यविषयक छप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত নলোপাখ্যানপৰ্বত নলকৃত দেবদৌত্য-বিষয়ক ছাপ্পান্নতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 57
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि दमयन्तीस्वयंवरे सप्तपजञ्चाशत्तमो<ध्याय:
ইতি শ্ৰীমহাভাৰতে বনপৰ্বণি নলোপাখ্যানপৰ্বণি দময়ন্তীস্বয়ংবৰে সপ্তপঞ্চাশত্তমো অধ্যায়ঃ।
Verse 153
शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत । भारत! उसने अपने सुने हुए देवचिह्ञोंपर भी विचार किया। वह मन-ही-मन कहने लगी 'मैंने बड़े-बूढ़े पुरुषोंसे देवताओंकी पहचान करानेवाले जो लक्षण या चिह्न सुन रखे हैं
তাই ভাবিলে—এতিয়া দেৱতাসকলৰ শৰণ লোৱাৰ উপযুক্ত সময় আহি পৰিছে। বয়োজ্যেষ্ঠসকলৰ পৰা শুনি থোৱা দেৱলক্ষণসমূহ মনতে বিচাৰ কৰি সি দেখিলে যে ভূমিত বহি থকা সেই পাঁচজন পুৰুষৰ কোনো এজনৰো মাজত সেই চিহ্ন নাই। বাৰে বাৰে চিন্তা কৰি দৃঢ় সিদ্ধান্ত লৈ, সি স্থিৰ কৰিলে যে সেই সময়ত দেৱতাসকলৰ শৰণ লোৱাই সৰ্বাধিক যথোচিত কৰ্তব্য।
Verse 273
वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी । विशाल नेत्रोंवाली दमयन्तीने लजाते-लजाते नलके वस्त्रका छोर पकड़ लिया और उनके गलेमें परम सुन्दर फूलोंका हार डाल दिया। इस प्रकार वरवर्णिनी दमयन्तीने राजा नलका पतिरूपमें वरण कर लिया
তেতিয়া বৰবৰ্ণিনী দময়ন্তীয়ে নলকেই স্বামী ৰূপে বাছি ল’লে। বৃহৎ পদ্মসদৃশ নয়নৰে লাজতে মূৰ নোৱাই নলৰ বস্ত্ৰৰ আঁচল ধৰি, তেওঁৰ গলাত অতি সুন্দৰ পুষ্পমালা পৰাই দিলে। এইদৰে দীপ্তিমতী দময়ন্তীয়ে স্বয়ংবৰ সভাত ৰজা নলক নিজৰ নিৰ্বাচিত প্ৰভু ৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 333
तानेव शरणं देवाञ्जग्मतुर्मनसा तदा । इसी प्रकार दमयन्तीने भी हाथ जोड़कर विनीत वचनोंद्वारा महाराज नलका अभिनन्दन किया। वे दोनों एक-दूसरेको पाकर बड़े प्रसन्न हुए। उन्होंने सामने अग्नि आदि देवताओंको देखकर मन-ही-मन उनकी ही शरण ली
তেতিয়া তেওঁলোকে দুয়ো মনতে সেই দেৱতাসকলৰেই শৰণ ল’লে। তদ্ৰূপ দময়ন্তীয়ে হাত জোৰ কৰি বিনীত বাক্যৰে মহাৰাজ নলক অভিনন্দন জনালে। পৰস্পৰক পাই তেওঁলোক পৰম আনন্দে ভৰি উঠিল; আৰু সন্মুখত অগ্নি আদি দেৱতাসকলক দেখি অন্তৰে অন্তৰে তেওঁলোকৰেই আশ্ৰয় গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 343
प्रहृषष्टमनस: सर्वे नलायाष्टो वरान् ददु: । दमयन्तीने जब नलका वरण कर लिया, तब उन सब महातेजस्वी लोकपालोंने प्रसन्नचित्त होकर नलको आठ वरदान दिये
দময়ন্তীয়ে নলক বৰণ কৰাত সেই সকলো মহাতেজস্বী লোকপাল আনন্দচিত্ত হৈ নলক আঠটা বৰ দান কৰিলে।
Verse 353
नैषधाय ददौ शक्र: प्रीयमाण: शचीपति: । शचीपति इन्द्रने प्रसन्न होकर निषधराज नलको यह वर दिया कि “मैं यज्ञमें तुम्हें प्रत्यक्ष दर्शन दूँगा और अन्तमें सर्वोत्तम शुभ गति प्रदान करूँगा”
শচীপতি ইন্দ্ৰ প্ৰসন্ন হৈ নৈষধৰাজ নলক এই বৰ দিলে— “তোমাৰ যজ্ঞত মই তোমাক প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন দিম, আৰু অন্তত তোমাক সৰ্বোত্তম শুভ গতি প্ৰদান কৰিম।”
Verse 366
लोकानात्मप्रभांश्वेव ददौ तस्मै हुताशन: । हविष्यभोक्ता अग्निदेवने नलको अपने ही समान तेजस्वी लोक प्रदान किये और यह भी कहा कि 'राजा नल जहाँ चाहेंगे, वहीं मैं प्रकट हो जाऊँगा”
হবিষ্যভোক্তা হুতাশন (অগ্নিদেৱ) এ নলক নিজৰ সমান দীপ্তিময় লোক দান কৰিলে আৰু ক’লে— “ৰজা নল য’তে য’তে ইচ্ছা কৰিব, ত’তে ত’তে মই প্ৰকট হ’ম।”
Verse 396
दमयन्त्याश्व मुदिता: प्रतिजग्मुर्यथागतम् । इस प्रकार राजा नलको वरदान देकर वे देवता-लोग स्वर्गलोकको चले गये। स्वयंवरमें आये हुए राजा भी विस्मयविमुग्ध हो नल और दमयन्तीके विवाहोत्सवका-सा अनुभव करते हुए प्रसन्नतापूर्वक जैसे आये थे
বৃহদশ্ব ক’লে—দময়ন্তীৰ বাবে আনন্দিত হৈ তেওঁলোকে যিদৰে আহিছিল তেনেদৰেই উভতি গ’ল। বৰ দান কৰি দেৱতাসকল স্বৰ্গলোকলৈ গ’ল; আৰু স্বয়ংবৰত সমবেত ৰজাসকলেও বিস্ময় আৰু হর্ষত বিমুগ্ধ হৈ, যেন নল-দময়ন্তীৰ বিবাহোৎসৱ দেখাৰ দৰে অনুভৱ কৰি, যিদৰে আহিছিল তেনেদৰেই প্ৰসন্নচিত্তে উভতি গ’ল।
Verse 403
विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलस्य च । सब नरेशोंके विदा हो जानेपर महामना भीमने बड़ी प्रसन्नताके साथ नल-दमयन्तीका शास्त्रविधिके अनुसार विवाह कराया
বৃহদশ্ব ক’লে—সকলো ৰজা বিদায় লোৱাৰ পাছত, মহামনা ভীমে পৰম আনন্দে শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে নল আৰু দময়ন্তীৰ বিবাহ সম্পন্ন কৰালে।
Verse 423
रेमे सह तया राजज्छच्येव बलवृत्रहा । राजन! पुण्यश्लोक महाराज नलने भी उस रमणीरत्नको पाकर उसके साथ उसी प्रकार विहार किया, जैसे शचीके साथ इन्द्र करते हैं
বৃহদশ্ব ক’লে—হে ৰাজন! সেই ৰমণীৰত্নক লাভ কৰি পুণ্যশ্লোক মহাৰাজ নলে তাইৰ সৈতে তেনেদৰেই আনন্দে বিহাৰ কৰিলে, যেন বলবান্ বৃত্ৰহন্তা ইন্দ্ৰ শচীৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰে।
Verse 456
दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपम: । तदनन्तर देवतुल्य राजा नलने दमयन्तीके साथ रमणीय वनों और उपवनोंमें विहार किया
বৃহদশ্ব ক’লে—দময়ন্তীৰ সৈতে দেৱোপম নলে ক্ৰীড়া-বিহাৰ কৰিলে। তাৰ পাছত দেৱতুল্য সেই ৰজা নলে দময়ন্তীক লগত লৈ মনোৰম বন আৰু উপবনত আনন্দে বিচৰণ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Damayantī must choose between continued direct confrontation of an impaired ruler (risking escalation and loss) and discreet protective action—prioritizing dependents’ safety and continuity of household welfare when counsel is not received.
When judgment is clouded by obsession, ethical responsibility may shift from persuasion to safeguarding: dharma includes timely action (kāla-jñāna), reliance on trustworthy agents, and protection of vulnerable parties.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its meta-function is structural, establishing causal links for later events (Vārṣṇeya’s service under Ṛtupārṇa) and illustrating dharma as context-sensitive stewardship rather than mere admonition.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.