Adhyaya 298
Dharma-pratyabhijñāna and Vara-pradāna (धर्मप्रत्यभिज्ञानम्—वरप्रदानम्)
Upa-parva: Yakṣa–Dharma Saṃvāda (Yakṣa Praśna / Dharma-revelation episode)
After the Yakṣa’s utterance, the Pandavas rise and their hunger and thirst subside immediately, indicating a reversal of the prior crisis condition. Yudhiṣṭhira addresses the standing figure at the lake, rejecting the ‘Yakṣa’ label and hypothesizing higher divine identities, noting the improbability of his brothers’ incapacitation by ordinary means. The interlocutor identifies himself as Dharma—Yudhiṣṭhira’s father—stating he has come to see him and enumerating Dharma’s moral ‘tanus’ (manifest limbs) such as truth, restraint, purity, straightforwardness, modesty, generosity, austerity, and celibacy; he also lists ‘doors’ or gateways like non-violence, equanimity, peace, austerity, purity, and non-envy. Dharma declares satisfaction with Yudhiṣṭhira’s compassion and offers boons. Yudhiṣṭhira first requests protection of a brahmin’s stolen araṇī (fire-sticks), which Dharma admits he took in a deer-disguise to test him, and agrees to return. Yudhiṣṭhira then requests that during the thirteenth year the Pandavas remain unrecognized; Dharma grants concealment even if they retain their own forms, specifying Virāṭa’s city and the ability to assume desired appearances. A further boon is invited; Yudhiṣṭhira petitions for victory over greed, delusion, and anger, and for steady commitment to giving, austerity, and truth. Dharma affirms Yudhiṣṭhira’s innate alignment with these virtues, then disappears. The Pandavas reunite, return to the hermitage, restore the araṇī to the ascetic brahmin, and the chapter concludes with a phalaśruti praising the account’s ethical effects and discouraging delight in wrongdoing such as theft, adultery, and social rupture.
Chapter Arc: नारद के वचन की छाया में सावित्री दिन-गिनती करती है—जिस दिन सत्यवान् का अंत निश्चित कहा गया था, वह निकट आता जा रहा है। → चौथे दिन के निकट आते ही सावित्री त्रिरात्र-व्रत (दिन-रात जागरण/उपवास) में स्थिर हो जाती है; तपस्वियों के आशीर्वचनों को ध्यानयोग में ग्रहण करती है, पर भीतर-ही-भीतर उसी एक वाक्य को हृदय में धारण किए रहती है। → भोजन-समय के प्रसंग में सत्यवान् कंधे पर परशु लेकर वन को निकलता है; सावित्री उपवास के बावजूद थकान-रहित उत्साह का दावा कर साथ चलने का आग्रह करती है, और सत्यवान् उसे माता-पिता की आज्ञा लेने को कहकर धर्म-शुचिता का आग्रह करता है। → आज्ञा लेकर सावित्री पति के पीछे-पीछे वन-मार्ग पर चल पड़ती है—एक ओर पति का अनुवर्तन, दूसरी ओर नियत ‘काल’ पर सतत दृष्टि; उसका मन दो भागों में बँटा हुआ-सा हो जाता है। → वन-गमन आरम्भ हो चुका है; जिस ‘नियत दिन’ की सावित्री गणना कर रही थी, उसी दिन का सामना अब प्रत्यक्ष होने वाला है।
Shlokas
Verse 1
#:73:.7 #::3-...7 () हि २ 7 षण्णवर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: सावित्रीकी व्रतचर्या तथा सास-ससुर और पतिकी आज्ञा लेकर सत्यवान्के साथ उसका वनमें जाना मार्कण्डेय उवाच ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन । प्राप्त: स कालो मर्तव्यं यत्र सत्यवता नूप
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে ৰাজন! বহু দিন পাৰ হোৱাৰ পিছত এদিন সেই সময় আহি উপস্থিত হ’ল, যেতিয়া সত্যৱানৰ মৃত্যু নিয়ত আছিল।
Verse 2
गणयन्त्याश्ष सावित्रया दिवसे दिवसे गते । यद् वाक्यं नारदेनोक्तं वर्तते हृदि नित्यश:,सावित्री एक-एक दिन बीतनेपर उसकी गणना करती रहती थी। नारदजीने जो बात कही थी, वह उसके हृदयमें सदा विद्यमान रहती थी
দিনে দিনে সময় গ’লেও সাবিত্ৰীয়ে একে একে দিন গণি থাকিল; নাৰদে কোৱা বাক্য তাইৰ হৃদয়ত সদায় স্থিৰ হৈ থাকিল।
Verse 3
चतुर्थे5हनि मर्तव्यमिति संचिन्त्य भाविनी । व्रतं त्रिरात्मुद्दिश्य दिवारात्रं स्थिताभवत्
‘চতুৰ্থ দিনা তেওঁৰ মৃত্যু অৱধাৰিত’ বুলি চিন্তা কৰি ধীৰা সাবিত্ৰীয়ে তিনিৰাতিৰ ব্ৰত গ্ৰহণ কৰিলে; দিন-ৰাতি তাই থিয় হৈয়ে থাকিল।
Verse 4
त॑ं श्रुत्वा नियम तस्या भृशं दुःखान्वितो नृपः । उत्थाय वाक्यं सावित्रीमब्रवीत् परिसान्त्वयन्
তাইৰ সেই কঠোৰ নিয়ম শুনি ৰজা গভীৰ দুখত আচ্ছন্ন হ’ল; আসনৰ পৰা উঠি তেওঁ সাবিত্ৰীক সান্ত্বনা দিয়া বাক্য ক’লে।
Verse 5
इुमत्सेन उवाच अतितीव्रो5यमारम्भस्त्वया55रब्धो नृपात्मजे | तिसृणां वसतीनां हि स्थान परमदुश्चरम्
দ্যুমৎসেন ক’লে—“ৰাজকন্যা! তুমি অতি কঠোৰ ব্ৰত আৰম্ভ কৰিছা। তিনিৰাতি নিৰাহাৰে থকা সঁচাকৈয়ে পৰম দুৰূহ।”
Verse 6
सावित्रयुवाच न कार्यस्तात संताप: पारयिष्याम्यहं व्रतम् व्यवसायकृतं हीदं व्यवसायश्न॒ कारणम्
সাবিত্ৰীয়ে ক’লে—“তাত, আপুনি শোক নকৰিব; মই এই ব্ৰত সম্পূৰ্ণ কৰিম। এই ব্ৰত দঢ় সংকল্পেৰে আৰম্ভ কৰা হৈছে, আৰু ব্ৰত পালন কৰাৰ কাৰণো সেই সংকল্পেই।”
Verse 7
इुमत्सेन उवाच व्रतं भिन्धीति वक्तुं त्वां नास्मि शक्त: कथउ्चन । पारयस्वेति वचन युक्तमस्मद्विधो वदेत्
দ্যুমৎসেনে ক’লে—“আই, ‘ব্ৰত ভাঙি দে’—এই কথা মই কোনোপধ্যেই তোমাক ক’ব নোৱাৰোঁ। মোৰ দৰে মানুহে ক’বলৈ যি উচিত, সেয়া এই—‘তুমি তোমাৰ ব্ৰত নিৰ্বিঘ্নে সম্পূৰ্ণ কৰা।’”
Verse 8
मार्कण्डेय उवाच एवमुक््त्वा द्युमत्सेनो विरराम महामना: । तिष्ठन्ती चैव सावित्री काष्ठभूतेव लक्ष्यते
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—“যুধিষ্ঠিৰ, এইদৰে কৈ মহামনা দ্যুমৎসেন নীৰৱ হ’ল। আৰু সাবিত্ৰী তাতে থিয় হৈ—কাঠৰ দৰে—নিশ্চল দেখা গৈছিল।”
Verse 9
श्वोभूते भर्तमरणे सावित्र्या भरतर्षभ । दुःखान्वितायास्तिष्ठन्त्या सा रात्रिवर्यत्यवर्तत,भरतश्रेष्ठ कल ही पतिदेवकी मृत्यु होनेवाली है, यह सोचकर दुःखमें डूबी हुई सावित्रीकी वह रात खड़े-ही-खड़े बीत गयी
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—“হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ, কাইলৈ স্বামীৰ মৃত্যু হ’ব বুলি জানি দুখে আচ্ছন্ন সাবিত্ৰী থিয় হৈয়ে থাকিল; আৰু তেনেকৈয়ে তাইৰ সেই শ্ৰেষ্ঠ ৰাতি পাৰ হৈ গ’ল।”
Verse 10
अद्य तद् दिवसं चेति हुत्वा दीप्तं हुताशनम् । युगमात्रोदिते सूर्ये कृत्वा पौर्वाह्निकी: क्रिया:
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—“আজিয়েই সেই দিন” বুলি ভাবি তাই জ্বলি থকা হুতাশনত আহুতি দিলে। সূৰ্য অলপতে উঠোঁতেই তাই পূৰ্বাহ্নৰ সকলো নিৰ্ধাৰিত ক্ৰিয়া সম্পূৰ্ণ কৰিলে।”
Verse 11
ततः सर्वान् द्विजान वृद्धान् श्वश्रूं श्वशुरमेव च । अभिवाद्यानुपूरव्येण प्राउ्जलिनियता स्थिता
তাৰ পাছত তাই সকলো দ্বিজ, বৃদ্ধজন, আৰু শাহু-শ্বশুৰকো ক্ৰমে প্ৰণাম কৰিলে; আৰু নিয়মনিষ্ঠ হৈ, হাত জোৰ কৰি তেওঁলোকৰ সন্মুখত থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 12
अवैधव्याशिषस्ते तु सावित्र्यर्थ हिता: शुभा: । ऊचुस्तपस्विन: सर्वे तपोवननिवासिन:,उस तपोवनमें रहनेवाले सभी तपस्वियोंने सावित्रीके लिये अवैधव्यसूचक-- सौभाग्यवर्धक, शुभ और हितकर आशीर्वाद दिये
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—তেতিয়া সেই তপোবনত বাস কৰা সকলো তপস্বীয়ে সাবিত্ৰীৰ বাবে বৈধব্যৰহিততাৰ সূচক, সৌভাগ্যবর্ধক, শুভ আৰু হিতকৰ আশীৰ্বাদ উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 13
एवमस्त्विति सावित्री ध्यानयोगपरायणा । मनसा ता गिर: सर्वा प्रत्यगृह्नात् तपस्विनाम्
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—ধ্যানযোগত অটল সাবিত্ৰীয়ে “এৱমস্তু (এনেকৈয়ে হওক)” বুলি মনতে কৈ, তপস্বীসকলৰ সেই সকলো আশীৰ্বাদময় বাক্য হৃদয়তে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 14
तं कालं त॑ मुहूर्त च प्रतीक्षन्ती नृपात्मजा । यथोक्तं नारदवचद्रिन्तयन्ती सुदु:ःखिता
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—স্বামীৰ মৃত্যুৰ সৈতে জড়িত সেই নিৰ্ধাৰিত কাল আৰু মুহূৰ্তৰ অপেক্ষা কৰি থকা ৰাজকন্যা সাবিত্ৰীয়ে নাৰদৰ পূৰ্বোক্ত বাক্য মনতে ঘূৰাই ঘূৰাই ভাবি গভীৰ দুখত পৰিল।
Verse 15
ततस्तु श्वश्रूश्वशुरावूचतुस्तां नृपात्मजाम् । एकान्तमास्थितां वाक्य प्रीत्या भरतसत्तम,भरतश्रेष्ठी] तदनन्तर सास और ससुरने एकान्तमें बैठी हुई राजकुमारी सावित्रीसे प्रेमपूर्वक इस प्रकार कहा
তাৰ পাছত, হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ, একান্তত বহি থকা সেই ৰাজকন্যা সাবিত্ৰীক শাহু আৰু শাহুৱেকে স্নেহভৰে এইদৰে ক’লে।
Verse 16
वच्ुयावृचतु: व्रतं यथोपदिष्ट॑ तु तथा तत् पारितं॑ त्वया । आहारकाल: सम्प्राप्त: क्रियतां यदनन्तरम्
শাহু-শাহুৱেকে ক’লে—আই, শাস্ত্ৰৰ উপদেশ অনুসাৰে তুমি তোমাৰ ব্ৰত যথাবিধি সম্পূৰ্ণ কৰিছা। এতিয়া আহাৰৰ সময় আহি পৰিছে; সেয়ে তাৰ পাছত যি কৰ্তব্য—পাৰণ—সেইটো কৰা।
Verse 17
सावित्रयुवाच अस्तं गते मया55दित्ये भोक्तव्यं कृतकामया । एष मे हृदि संकल्प: समयश्न कृतो मया
সাৱিত্ৰীয়ে ক’লে—সূৰ্য অস্ত যোৱাৰ পাছত, মোৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ হ’লে তেতিয়াহে মই আহাৰ কৰিম। এইয়াই মোৰ হৃদয়ৰ সংকল্প, আৰু মই ইয়াৰ বাবে দৃঢ় ব্ৰত গ্ৰহণ কৰিছোঁ।
Verse 18
मार्कण्डेय उवाच एवं सम्भाषमाणाया: सावित्र्या भोजन प्रति । स्कन्धे परशुमादाय सत्यवान् प्रस्थितो वनम
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—যুধিষ্ঠিৰ! সাৱিত্ৰী আহাৰৰ বিষয়ে এইদৰে কথা কৈ থাকোঁতেই, সত্যৱান কাঁধত কুঠাৰ লৈ বনলৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 19
सावित्री त्वाह भर्तरं नैकस्त्वं गन्तुमहसि । सह त्वया गमिष्यामि न हि त्वां हातुमुत्सहे,उस समय सावित्रीने अपने पतिसे कहा--नाथ! आप अकेले न जाइये। मैं भी आपके साथ चलूँगी। आज मैं आपको अकेला नहीं छोड़ सकती
তেতিয়া সাৱিত্ৰীয়ে স্বামীক ক’লে—নাথ! আপুনি একেলগে নাযাব। মইও আপোনাৰ সৈতে যাম; আজি মই আপোনাক একা এৰি থাকিবলৈ সাহস নকৰোঁ।
Verse 20
हे & ॥ सत्यवानुवाच वनं न गतपूर्व ते दुःख: पन्थाश्न भाविनि । व्रतोपवासक्षामा च कथं पद्धयां गमिष्यसि
সত্যৱানে ক’লে—সুন্দৰী! তুমি আগতে কেতিয়াও বনলৈ যোৱা নাই; পথটো কষ্টদায়ক হ’ব। আৰু ব্ৰত-উপবাসে তুমি ক্ষীণ হৈছা—এনে অৱস্থাত খোজেৰে কেনেকৈ যাবা?
Verse 21
सावित्रयुवाच उपवासान्न मे ग्लानिर्नास्ति चापि परिश्रम: । गमने च कृतोत्साहां प्रतिषेद्धुं न माहसि
সাৱিত্ৰীয়ে ক’লে—উপবাসে মোৰ গ্লানি হোৱা নাই, পৰিশ্ৰমো নাই। মই যোৱাৰ বাবে দৃঢ় উৎসাহেৰে প্ৰস্তুত; মোক নিষেধ কৰা আপোনাৰ উচিত নহয়।
Verse 22
सावित्री बोली--उपवासके कारण मुझे किसी प्रकारकी शिथिलता और थकावट नहीं है। चलनेके लिये मेरे मनमें पूर्ण उत्साह है, अतः आप मुझे मना न कीजिये ।।
সাৱিত্ৰীয়ে ক’লে—উপবাসৰ কাৰণে মোৰ কোনো শৈথিল্য বা ক্লান্তি নাই। খোজ কাঢ়িবলৈ মোৰ মনত সম্পূৰ্ণ উৎসাহ আছে; সেয়ে মোক বাধা নিদিব। সত্যৱানে ক’লে—যদি তোমাৰ সঁচাকৈয়ে যোৱাৰ উৎসাহ থাকে, তেন্তে মই তোমাৰ প্ৰিয় ইচ্ছা পূৰ্ণ কৰিম। কিন্তু আগতে মোৰ জ্যেষ্ঠসকলৰ অনুমতি লৈ আহা, যাতে এই কথাত মোৰ ওপৰত কোনো দোষ নপৰে।
Verse 23
सत्यवानने कहा--यदि तुम्हें चलनेका उत्साह है तो मैं तुम्हारा प्रिय मनोरथ पूर्ण करूँगा। परंतु तुम मेरे माता-पितासे पूछ लो, जिससे मुझे दोषका भागी न होना पड़े ।।
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—মহাব্ৰতধাৰিণী সাৱিত্ৰীয়ে শাহু-শ্বশুৰক প্ৰণাম কৰি ক’লে—“মোৰ স্বামী ফলাহাৰী হৈ মহাবনলৈ গৈ আছে।”
Verse 24
इच्छेयमभ्यनुज्ञाता आर्यया श्वशुरेण ह । अनेन सह निर्गन्तुं न मेडद्य विरह: क्षम:
মোৰ মান্য শাহু আৰু শ্বশুৰে যদি অনুমতি দিয়ে, তেন্তে মই তেওঁৰ সৈতে একেলগে বাহিৰলৈ যাব বিচাৰোঁ। আজি বিচ্ছেদ মই সহিব নোৱাৰোঁ।
Verse 25
गुर्वग्निहोत्रार्थकृते प्रस्थितश्च॒ सुतस्तव । न निवार्यों निवार्य: स्यथादन्यथा प्रस्थितो वनम्
তোমাৰ পুত্ৰে গুৰুসেৱা আৰু অগ্নিহোত্ৰৰ কৰ্তব্য সম্পাদনৰ বাবে প্ৰস্থান কৰিছে। তাক বাধা দিব নালাগে; বাধা দিলে ঘটনা অন্যথা হৈ পৰিব—সেইতো ইতিমধ্যে বনলৈ ওলাই গৈছে।
Verse 26
संवत्सर: किंचिदूनो न निष्क्रान्ताहमाश्रमात् । वन॑ कुसुमितं द्रष्ट॑ परं कौतूहलं हि मे
প্ৰায় এটা বছৰ—অলপহে কম—মই আশ্ৰমৰ পৰা বাহিৰলৈ ওলাই যোৱা নাই। ফুলেৰে ভৰা বনখন চাবলৈ মোৰ বৰ কৌতূহল হৈছে।
Verse 27
मार्कण्डेयजी कहते हैं--तब महान व्रतका पालन करनेवाली सावित्रीने अपने सास- ससुरको प्रणाम करके कहा--'ये मेरे पतिदेव फल आदि लानेके लिये महान् वनमें जा रहे हैं। यदि सासजी और ससुरजी मुझे आज्ञा दें तो मैं भी इनके साथ जाना चाहती हूँ। आज मुझे इनका एक क्षणका भी विरह सहा नहीं जाता। आपके पुत्र आज गुरुजनोंके लिये तथा अन्निहोत्रके उद्देश्स्से फल
দ্যুমৎসেন ক’লে—সাৱিত্ৰীক তাইৰ পিতাই মোৰ পুত্ৰবধূ কৰি দিয়া দিনৰ পৰা আজিলৈকে, সি আগতে কেতিয়াও কোনো কথাৰ বাবে মোৰ ওচৰত অনুৰোধ কৰিছিল বুলি মোৰ মনত নপৰে।
Verse 28
तदेषा लभतां काम॑ यथाभिलषितं वधू: । अप्रमादश्न कर्तव्य: पुत्रि सत्यवत: पथि,अत: आज मेरी पुत्रवधू अपना अभीष्ट मनोरथ प्राप्त करे। बेटी! जा, सत्यवानके मार्ममें सावधानी रखना
সেয়ে এই বধূৱে নিজৰ অভিলষিত কামনা লাভ কৰক। আই, সত্যৱানৰ পথত সদায় অপ্রমাদ—সাৱধানতা—ৰাখিবা।
Verse 29
मार्कण्डेय उदाच उभाभ्यामभ्यनुज्ञाता सा जगाम यशस्विनी । सह भर्त्रां हसन्तीव हृदयेन विदूयता
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—যুধিষ্ঠিৰ! শাহু-শ্বশুৰ দুয়োৰে অনুমতি পাই যশস্বিনী সাৱিত্ৰী স্বামীৰ সৈতে যাত্ৰা কৰিলে। বাহিৰে সি যেন হাঁহি থকা, কিন্তু ভিতৰে তাৰ হৃদয় শোকজ্বালাত দগ্ধ হৈছিল।
Verse 30
सा वनानि विचित्राणि रमणीयानि सर्वश: । मयूरगणजुष्टानि ददर्श विपुलेक्षणा,विशाल नेत्रोंवाली सावित्रीने सब ओर घूम-घूमकर मयूरसमूहोंसे सेवित रमणीय और विचित्र वन देखे
বিশালনয়না সাৱিত্ৰীয়ে চাৰিওফালে ঘূৰি ঘূৰি ময়ূৰদলেৰে পৰিসেৱিত মনোৰম আৰু বিচিত্ৰ বনসমূহ দেখিলে।
Verse 31
नदी: पुण्यवहाश्वैव पुष्पितांश्व नगोत्तमान् सत्यवानाह पश्येति सावित्रीं मधुरं वच:
পবিত্ৰ জল বোৱাই নিয়া নদীসমূহ আৰু ফুলেৰে ভৰা শ্ৰেষ্ঠ গছবোৰ দেখুৱাই সত্যৱানে সাৱিত্ৰীক মধুৰ বচনে ক’লে—“প্ৰিয়ে, চোৱা—কিমান মনোহৰ দৃশ্য!”
Verse 32
निरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थमनिन्दिता | मृतमेव हि भर्तारें काले मुनिवच: स्मरन्
নিৰ্দোষা সতী-সাধ্বী সাবিত্ৰীয়ে স্বামীৰ সকলো অৱস্থাতেই নিৰন্তৰ দৃষ্টি ৰাখি আছিল। ঋষিৰ—বিশেষকৈ নাৰদৰ—বচন স্মৰণ কৰি তাই দৃঢ়ভাৱে নিশ্চিত হ’ল যে নিৰ্ধাৰিত সময় আহিলে স্বামীৰ মৃত্যু অনিবার্য; সেয়ে অচঞ্চল পতিব্ৰতা সংকল্পে তাই তেওঁক সদায় লক্ষ্য কৰি ৰ’ল।
Verse 33
अनुव्रजन्ती भर्तारें जगाम मृदुगामिनी । द्विधेव हृदयं कृत्वा तं च कालमवेक्षती
মৃদু পদক্ষেপে চলা সাবিত্ৰীয়ে স্বামীৰ পিছে পিছে আগবাঢ়ি গ’ল। যেন তাই নিজৰ হৃদয় দু’ভাগত ভাগ কৰিছিল—এটা ভাগ অচলভাৱে স্বামীৰ সঙ্গ দিছিল, আৰু আনটো ভাগ ক্ষণে ক্ষণে তেওঁৰ নিৰ্ধাৰিত মৃত্যুকাললৈ চাই থাকি অপেক্ষা কৰিছিল।
Verse 295
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत पतिव्रतामाहात्म्यपर्वमें सावित्री- उपाख्यानविषयक दो सौ पंचानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত পতিব্ৰতা-মাহাত্ম্যপৰ্বত সাবিত্ৰী-উপাখ্যানবিষয়ক দুই শত পঁচানব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 296
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि पतिव्रतामाहात्म्यपर्वणि सावितयुपाख्याने षण्णवत्यधिकद्विशततमो< ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত পতিব্ৰতা-মাহাত্ম্যপৰ্বত সাবিত্ৰী-উপাখ্যানবিষয়ক দুই শত ছিয়ানব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The resolution tests whether Yudhiṣṭhira prioritizes compassionate restitution and brahminic ritual welfare over immediate personal advantage; his first boon request repairs harm done to another before seeking strategic benefit.
Dharma is presented as a composite of practiced virtues—truth, restraint, purity, non-violence, equanimity, and non-envy—implying that legitimate authority and successful action depend on inner governance rather than coercive capacity.
Yes. The concluding verses function as phalaśruti: recitation/understanding is said to support self-control and well-being, while explicitly warning against delight in adharma such as theft, adultery, and divisive conduct.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.