Adhyaya 1
स्वर्गे दुर्योधनदर्शनम् | Duryodhana Seen in Heaven (Triviṣṭapa)
Upa-parva: Svargārohaṇa (Heaven-Entry Episode): Yudhiṣṭhira Encounters Duryodhana in Triviṣṭapa
Janamejaya requests an account of the posthumous stations attained by his forebears (Pāṇḍavas and Dhārtarāṣṭras) after reaching svarga. Vaiśaṃpāyana begins by narrating Yudhiṣṭhira’s arrival in triviṣṭapa and his immediate perception of Duryodhana seated in splendor among luminous deities and righteous royal figures. The sight provokes Yudhiṣṭhira’s indignation: he verbally rejects companionship with Duryodhana, recalling the broad devastation attributed to Duryodhana’s choices, the deaths of kin and allies, and Draupadī’s public suffering in the assembly. Yudhiṣṭhira expresses a desire to go where his brothers are rather than remain near Duryodhana. Nārada responds by instructing that in svarga, opposition and enmity do not persist; Duryodhana is honored due to the ‘heroic realm’ attained through kṣatriya-duty in battle. Nārada further advises Yudhiṣṭhira not to dwell on dice-related afflictions and wartime hardships, framing them as concluded within the heavenly order. Yudhiṣṭhira then questions the whereabouts of his brothers and allied warriors (including Karṇa, Dhṛṣṭadyumna, Sātyaki, the Draupadeyas, Śikhaṇḍin, Abhimanyu, Virāṭa, Drupada, and others), signaling the chapter’s transition from moral protest to a structured inquiry about posthumous destinies.
Chapter Arc: जनमेजय, व्यास की आज्ञा से वैशम्पायन स्वर्गारोहण के अद्भुत प्रसंग का द्वार खोलते हैं—युधिष्ठिर और उनके पूर्वज त्रिविष्टप में क्या देखते हैं, यह सुनो। → स्वर्ग में पहुँचकर धर्मराज युधिष्ठिर एक चमकते सूर्य-सम तेजस्वी दृश्य देखते हैं: देवों-साध्यों के बीच दुर्योधन को वीर-लक्ष्मी से विभूषित, उच्च आसन पर। यह दृश्य युधिष्ठिर के भीतर असह्य विरोध और नैतिक प्रश्न जगा देता है—जिसने पृथ्वी का विनाश कराया, वह यहाँ कैसे? → युधिष्ठिर का तीखा प्रतिवाद फूट पड़ता है: यदि दुर्योधन को ‘सनातन’ वीरलोक मिले हैं, तो फिर धर्म-अधर्म का न्याय कहाँ? वे नारद से अपने प्रिय पाण्डव-पक्षीय वीरों—धृष्टद्युम्न, सात्यकि, द्रौपदेय, शिखण्डी, अभिमन्यु, विराट-द्रुपद आदि—को दिखाने की माँग करते हैं। → नारद/देवर्षि क्षत्रधर्म का सिद्धान्त सामने रखते हैं: जिन्होंने रण में शरीर की आहुति दी, भय में न डिगे, वे वीरगति के अधिकारी हुए—यही दुर्योधन के स्वर्ग-स्थान का कारण है। पर युधिष्ठिर की तृप्ति नहीं होती; वे अपने जनों को देखे बिना स्वर्ग को स्वीकार नहीं करते। → युधिष्ठिर की दृष्टि अपने प्रिय वीरों को खोजती रह जाती है—वे कहाँ हैं, और स्वर्ग का न्याय किस रूप में प्रकट होगा?
Shlokas
Verse 1
दक्षिण भारतीय पाठसे लिये गये अ प्रहाप्रस्थानिकपर्वकी कुल एलोकसंख्या-- ११४॥। नशा रत (0) आज अत +- ॥| ३० श्रीपरमात्मने नमः ।।
জনমেজয়ে ক’লে—হে মুনি! মোৰ পূৰ্বপিতামহ পাণ্ডৱসকল আৰু ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ পুত্ৰসকল ত্ৰিবিষ্টপ স্বৰ্গলৈ গৈ কোন কোন স্থান লাভ কৰিলে?
Verse 2
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वविच्चासि मे मतः । महर्षिणाभ्यनुज्ञातो व्यासेनादूभुतकर्मणा,मैं यह सब सुनना चाहता हूँ। आप अदभुतकर्मा महर्षि व्यासकी आज्ञा पाकर सर्वज्ञ हो गये हैं--ऐसा मेरा विश्वास है
জনমেজয়ে ক’লে—মই এই সকলো শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ। মোৰ বিশ্বাস, আপুনি সৰ্বজ্ঞ; কিয়নো অদ্ভুতকর্মা মহর্ষি ব্যাসে আপোনাক অনুমতি আৰু অধিকাৰ দিছে।
Verse 3
वैशग्पायन उवाच स्वर्ग त्रिविष्टपं प्राप्प तव पूर्वपितामहा: । युधिष्ठिरप्रभूतयो यदकुर्वत तच्छूणु
বৈশম্পায়নে ক’লে—জনমেজয়! ত্ৰিলোকসমাহিত ত্ৰিবিষ্টপ স্বৰ্গত উপনীত হৈ তোমাৰ পূৰ্বপিতামহ যুধিষ্ঠিৰ আদি যি যি কৰিলে, সেয়া শুনা।
Verse 4
स्वर्ग त्रिविष्टपं प्राप्प धर्मराजो युधिष्ठिर: । दुर्योधन श्रिया जुष्टं ददर्शासीनमासने
ত্ৰিবিষ্টপ স্বৰ্গত উপনীত হৈ ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰে দেখিলে—দুৰ্যোধন স্বৰ্গীয় শ্ৰীয়ে ভূষিত হৈ এক দিব্য আসনত উপবিষ্ট।
Verse 5
भ्राजमानमिवादित्यं वीरलक्ष्म्याभिसंवृतम् । देवैभ्राजिष्णुभि: साध्यै: सहितं पुण्यकर्मभि:
সেয়া আদিত্যৰ দৰে দীপ্তিমান, বীৰলক্ষ্মীৰে আবৃত; জ্যোতিষ্মান দেৱগণ আৰু পুণ্যকর্মা সাধ্যগণৰ সৈতে সংযুক্ত আছিল।
Verse 6
ततो युधिष्छिरो दृष्टवा दुर्योधनममर्षित: । सहसा संनिवृत्तो5भूच्छियं दृष्टवा सुयोधने
তেতিয়া যুধিষ্ঠিৰে দুর্যোধনক দেখি অমর্ষে উদ্দীপ্ত হ’ল; কিন্তু সুয়োধনৰ ওপৰত স্থিত সেই শ্ৰী দেখি তেওঁ সহসাই সংযত হ’ল।
Verse 7
दुर्योधनको ऐसी अवस्थामें देख उसे मिली हुई शोभा और सम्पत्तिका अवलोकन कर राजा युधिष्ठिर अमर्षसे भर गये और सहसा दूसरी ओर लौट पड़े ।।
দুৰ্যোধনক সেই অৱস্থাত দেখি আৰু তাৰ লাভ কৰা শোভা-সমৃদ্ধি লক্ষ্য কৰি ৰজা যুধিষ্ঠিৰ অমর্ষে ভৰি সহসাই আনফালে ঘূৰি গ’ল। তাৰপিছত উপস্থিত সকলোকে উদ্দেশ্য কৰি উচ্চস্বৰে ক’লে—“হে দেৱগণ! লোভী আৰু আল্পদৰ্শী দুর্যোধনৰ সৈতে একেলগে থাকি মই এই পুণ্যলোক কামনা নকৰোঁ; যাৰ কাৰণে হঠপূৰ্বক যুদ্ধত আমি আমাৰ সকলো সুহৃদ আৰু বন্ধুক বিনাশ কৰিলোঁ আৰু পৃথিৱী উজাড় কৰিলোঁ; যিয়ে আগতে মহাবনত আমাক ঘোৰ ক্লেশ দিছিল; আৰু যিয়ে গুৰুজনৰ সন্মুখত ভৰা সভাত আমাৰ নিৰ্দোষাঙ্গিনী, ধৰ্মপৰায়ণা পত্নী—পাঞ্চালী দ্ৰৌপদীক—টানি আনিছিল।”
Verse 8
यत्कृते पृथिवी सर्वा सुहृदो बान्धवास्तथा । हतास्माभि: प्रसह्याजौ क्लिष्टै: पूर्व महावने
বৈশম্পায়নে ক’লে—“যাৰ কাৰণে সমগ্ৰ পৃথিৱী উজাৰি গ’ল, আৰু আমাৰ সুহৃদ আৰু বান্ধৱসকলো যুদ্ধত আমাৰ দ্বাৰা বলপূৰ্বক নিহত হ’ল; আৰু যাৰ বাবে আমি পূৰ্বে মহাবনত ঘোৰ ক্লেশ ভুগিছিলোঁ—”
Verse 9
फिर उच्चस्वरसे उन सब लोगोंसे बोले--'देवताओ! जिसके कारण हमने अपने समस्त सुहृदों और बन्धुओंका हठपूर्वक युद्धमें संहार कर डाला और सारी पृथ्वी उजाड़ डाली
বৈশম্পায়নে ক’লে—তেতিয়া তেওঁ উচ্চস্বৰে সকলোকে ক’লে—“হে দেবগণ! যাৰ কাৰণে আমি হঠ কৰি যুদ্ধত আমাৰ সকলো সুহৃদ আৰু বান্ধৱক সংহাৰ কৰিলোঁ আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱী উজাৰি দিলোঁ; যিয়ে পূৰ্বে মহাবনত আমাক ঘোৰ ক্লেশত পেলাইছিল; আৰু যিয়ে নিৰ্দোষ অঙ্গবিশিষ্ট, ধৰ্মপৰায়ণা আমাৰ পত্নী—পাঞ্চালৰাজকুমাৰী দ্ৰৌপদীক—গুৰুজনৰ সন্মুখত ভিৰভৰা সভালৈ টানি আনিছিল; সেই লোভী, অদূৰদৰ্শী দুর্যোধনৰ সঙ্গত থাকি মই এই পুণ্যলোক লাভ কৰিব নোখোজোঁ।”
Verse 10
अस्ति देवा न मे काम: सुयोधनमुदीक्षितुम् । तत्राहं गन्तुमिच्छामि यत्र ते भ्रातरो मम,“देवगण! मैं दुर्योधनको देखना भी नहीं चाहता; मेरी तो वहीं जानेकी इच्छा है, जहाँ मेरे भाई हैं!
“হে দেবগণ! সুয়োধন (দুর্যোধন) ক দেখাৰো মোৰ ইচ্ছা নাই। মই তাতেই যাব বিচাৰোঁ, য’ত মোৰ ভাতৃসকল আছে।”
Verse 11
नैवमित्यब्रवीत् तं तु नारद: प्रहसन्निव । स्वर्गे निवासे राजेन्द्र विरुद्ध चापि नश्यति
বৈশম্পায়নে ক’লে—এই কথা শুনি নাৰদে মৃদু হাঁহিৰে ক’লে—“নহয়, নহয়, ৰাজেন্দ্ৰ! এনেকুৱা কথা নক’ব। স্বৰ্গত বাস কৰিলে পূৰ্বৰ বৈৰ-বিৰোধো লুপ্ত হয়।”
Verse 12
युधिष्ठिर महाबाहो मैवं वोच: कथंचन । दुर्योधनं प्रति नृपं शृणु चेदं वचो मम,“महाबाहु युधिष्छिर! तुम्हें राजा दुर्योधनके प्रति किसी तरह ऐसी बात मुँहसे नहीं निकालनी चाहिये। मेरी इस बातको ध्यान देकर सुनो
বৈশম্পায়নে ক’লে—“মহাবাহু যুধিষ্ঠিৰ! ৰজা দুর্যোধনৰ প্ৰতি কোনোভাবেই এনেকুৱা কথা মুখে নোলাবা। মোৰ এই বাক্য মনোযোগেৰে শুনা।”
Verse 13
एष दुर्योधनो राजा पूज्यते त्रिदशै: सह । सद्धिश्व॒ राजप्रवरैर्य इमे स्वर्गवासिन:
বৈশম্পায়নে ক’লে—চোৱা, এই ৰজা দুঃশাসন নহয়, দুৰ্যোধন দেৱতাসকলৰ সৈতে স্বৰ্গত পূজিত; আৰু স্বৰ্গবাসী সিদ্ধসকল আৰু শ্ৰেষ্ঠ ৰজাসকলৰ দ্বাৰাও সন্মানিত।
Verse 14
वीरलोकगति): प्राप्ता युद्धे हुत्वा55त्मनस्तनुम् । यूयं सर्वे सुरसमा येन युद्धे समासिता:
বৈশম্পায়নে ক’লে—যুদ্ধত নিজৰ দেহক আহুতি দি তেওঁলোকে বীৰলোকগতি লাভ কৰিলে; কিয়নো দেৱসদৃশ তেজস্বী তোমালোক সকলো ভায়েক ৰণত সন্মুখীন কৰি তেওঁলোকে অচলভাৱে থিয় হৈ থাকিল। সেয়ে ক্ষত্ৰিয়ধৰ্ম অনুসাৰে যুদ্ধমৰণে তেওঁলোকে সেই স্থান পালে।
Verse 15
स एष क्षत्रधर्मेण स्थानमेतदवाप्तवान् | भये महति यो5भीतो बभूव पृथिवीपति:
বৈশম্পায়নে ক’লে—এই ৰজাই ক্ষত্ৰিয়ধৰ্ম অনুসাৰে এই স্থান লাভ কৰিছে। মহাভয়ৰ মাজতো পৃথিৱীপতি ভীত নহ’ল; নিৰ্ভয়ে থাকি সি এই পদ অৰ্জন কৰিলে।
Verse 16
न तन्मनसि कर्ताव्यं पुत्र यद् द्यूतकारितम् । द्रौपद्याश्न परिक्लेशं न चिन्तयितुमहसि
বৈশম্পায়নে ক’লে—পুত্ৰ, পাশাখেলাৰ কাৰণে যি অন্যায় হৈছিল, সেয়া এতিয়া মনত নধৰিবা। আৰু দ্ৰৌপদীয়ে যি ক্লেশ ভুগিছিল, তাকো পুনৰ চিন্তা কৰা তোমাৰ বাবে উচিত নহয়; সেয়া মনৰ পৰা এৰি দিয়া।
Verse 17
ये चान्येडपि परिक्लेशा युष्माकं ज्ञातिकारिता: । संग्रामेष्वथ वान्यत्र न तान् संस्मर्तुमहसि
বৈশম্পায়নে ক’লে—আৰু তোমালোকৰ নিজৰ জ্ঞাতিসকলৰ কাৰণে, যুদ্ধত বা অন্য ঠাইত, তোমালোক যি আন আন ক্লেশ সহিছিলা—ইয়াত সেয়া স্মৰণ কৰা তোমালোকৰ বাবে উচিত নহয়।
Verse 18
समागच्छ यथान्यायं राज्ञा दुर्योधनेन वै | स्वर्गोड्यं नेह वैराणि भवन्ति मनुजाधिप,“अब तुम राजा दुर्योधनके साथ न्यायपूर्वक मिलो। नरेश्वर! यह स्वर्गलोक है, यहाँ पहलेके वैर-विरोध नहीं रहते हैं!
বৈশম্পায়নে ক’লে—“ন্যায় অনুসাৰে ৰজা দুঃশাসন… (দুৰ্যোধন)ৰ সৈতে আগবাঢ়ি মিলিত হওঁক। হে নৰাধিপ, এইটো স্বৰ্গলোক; ইয়াত পূৰ্বৰ বৈৰ-বিৰোধ স্থায়ী নহয়।”
Verse 19
नारदेनैवमुक्तस्तु कुरुराजो युधिष्ठिर: । भ्रातृन् पप्रच्छ मेधावी वाक्यमेतदुवाच ह,नारदजीके ऐसा कहनेपर बुद्धिमान् कुरुराज युधिष्ठिरने अपने भाइयोंका पता पूछा और यह बात कही--
নাৰদে এনেদৰে ক’লে, মেধাৱী কুৰুৰাজ যুধিষ্ঠিৰে নিজৰ ভাতৃসকলৰ বিষয়ে সুধিলে আৰু এই বাক্য ক’লে।
Verse 20
यदि दुर्योधनस्यैते वीरलोका: सनातना: । अधर्मज्ञस्थ पापस्य पृथिवीसुद्ददां द्रुह:
বৈশম্পায়নে ক’লে—“হে দেবর্ষি! যিজন ধৰ্মৰ নামো নাজানে, পাপী, ভূ-মণ্ডলৰ সকলো সুহৃদৰ সৈতে জীৱনভৰ দ্ৰোহ কৰি আহিছে, আৰু যাৰ কাৰণে ঘোঁৰা-হাতী-মানুহসহ পৃথিৱী ধ্বংস হ’ল—সেই দুঃৰ্যোধনে যদি এই চিৰন্তন বীৰলোক লাভ কৰে, তেন্তে মোৰ সেই বীৰ, মহাত্মা, মহাব্ৰতধাৰী, সত্যপ্ৰতিজ্ঞ, লোকবিখ্যাত শূৰ আৰু সত্যবাদী ভাতৃসকলে এতিয়া কোন লোক লাভ কৰিছে? মই তেওঁলোকক দেখা বিচাৰোঁ। আৰু কুন্তীৰ সত্যপ্ৰতিজ্ঞ পুত্ৰ মহাত্মা কৰ্ণকো সাক্ষাৎ কৰিব বিচাৰোঁ।”
Verse 21
यत्कृते पृथिवी नष्टा सहया सनरद्विपा । वयं च मन्युना दग्धा वैरं प्रतिचिकीर्षव:
“হে দেবর্ষি! যাৰ কাৰণে ঘোঁৰা-হাতী-মানুহসহ পৃথিৱী ধ্বংস হ’ল, আৰু যাৰ বৈৰৰ প্ৰতিশোধ ল’বলৈ ইচ্ছা কৰি আমিও ক্ৰোধাগ্নিত দগ্ধ হ’লোঁ।”
Verse 22
ये ते वीरा महात्मानो भ्रातरो मे महाव्रता: । सत्यप्रतिज्ञा लोकस्य शूरा वै सत्यवादिन:
“মোৰ সেই ভাতৃসকল—বীৰ, মহাত্মা, মহাব্ৰতধাৰী—লোকত সত্যপ্ৰতিজ্ঞ, শূৰ আৰু সত্যবাদী আছিল।”
Verse 23
तेषामिदानीं के लोका द्रष्टमिच्छामि तानहम् | कर्ण चैव महात्मानं कौन्तेयं सत्यसंगरम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—এতিয়া মই চাবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ, তেওঁলোকে কোন কোন লোক লাভ কৰিছে। আৰু কুন্তীপুত্ৰ, সত্যত অচল আৰু যুদ্ধত অটল মহাত্মা কৰ্ণকো মই দৰ্শন কৰিব বিচাৰোঁ।
Verse 24
धृष्टद्युम्नं सात्यकिं च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजान् | येच शस्त्रैर्वधं प्राप्ता: क्षत्रधर्मेण पार्थिवा:
বৈশম্পায়নে ক’লে—মই ধৃষ্টদ্যুম্ন, সাত্যকি আৰু ধৃষ্টদ্যুম্নৰ পুত্ৰসকলকো দৰ্শন কৰিব বিচাৰোঁ; আৰু ক্ষত্ৰিয়ধৰ্ম অনুসাৰে অস্ত্ৰৰ আঘাতে মৃত্যু পোৱা সেই ৰজাসকল ক’ত? ইয়াত মই তেওঁলোকক দেখা নাপাওঁ। মই সেই সকলো ৰজাৰ সৈতে মিলিত হ’ব বিচাৰোঁ।
Verse 25
क्व नु ते पार्थिवान् ब्रद्मुन्नैतान् पश्यामि नारद । विराटद्रुपदौ चैव धृष्टकेतुमुखांश्व॒ तान्
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ব্রহ্মন, হে নাৰদ! সেই ৰজাসকল ক’ত? ইয়াত মই তেওঁলোকক দেখা নাপাওঁ। বিরাট আৰু দ্ৰুপদ, আৰু ধৃষ্টকেতু আদি তেওঁলোক ক’ত?
Verse 26
शिखण्डिनं च पाज्चाल्यं द्रौपदेयांक्ष सर्वश: । अभिमन्यु च दुर्धर्ष द्रष्ठमिच्छामि नारद
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে নাৰদ! মই পাঞ্চাল শিখণ্ডীক, দ্ৰৌপদীৰ সকলো পুত্ৰক, আৰু দুৰ্ধর্ষ বীৰ অভিমন্যুকো দৰ্শন কৰিব বিচাৰোঁ।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira confronts a dissonance between lived ethical memory (harm, humiliation, and loss attributed to Duryodhana) and the heavenly spectacle of Duryodhana’s honor, raising the problem of how justice is assessed beyond human courts.
The chapter teaches that svarga is characterized by the cessation of hostility and that posthumous standing may reflect role-duty fulfilled (especially kṣatriya conduct in battle), urging restraint from reactivating past grievances in a realm where their oppositional force is dissolved.
No explicit phalaśruti appears in this chapter segment; its meta-function is interpretive, reframing the epic’s moral calculus by distinguishing human grievance from the text’s portrayal of cosmic adjudication and reconciliation.