Shloka 13
Nāgendra–Brāhmaṇa Saṃvāda: Praśna-vidhi and Dharmic Approach on the Gomatī Riverbank
भूतप्रलयमत्यन्तं शृणुष्व नृपसत्तम
vaiśaṃpāyana uvāca | bhūta-pralayam atyantaṃ śṛṇuṣva nṛpa-sattama |
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, পঞ্চমহাভূতৰ অত্যন্ত প্ৰলয়ৰ বৃত্তান্ত শুনা। প্ৰাচীন কালত এই পৃথিৱী একাৰ্ণৱৰ জলে লীন হ’ল; জল তেজত, তেজ বায়ুত, বায়ু আকাশত, আকাশ মনত, মন ব্যক্ত (মহত্তত্ত্ব)ত, ব্যক্ত অব্যক্ত প্ৰকৃতিত, অব্যক্ত মায়াবিশিষ্ট ঈশ্বৰ-ৰূপ পুৰুষত, আৰু সেই পুৰুষ সৰ্বব্যাপী পৰমাত্মাত লীন হ’ল। তেতিয়া চাৰিওফালে কেৱল অন্ধকাৰেই অন্ধকাৰ; তাৰ বাহিৰে একো ধৰা নপৰিল।
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
All compounded realities—starting from the gross elements and extending through mind and cosmic principles—are impermanent and ultimately dissolve back into subtler causes, culminating in the all-pervading Supreme Self. The passage encourages detachment and a perspective grounded in ultimate reality rather than transient forms.
Vaiśaṃpāyana addresses a king and begins describing the ‘ultimate dissolution’ (atyanta-pralaya): earth merges into water, water into fire, fire into wind, wind into space, space into mind, mind into mahat (the manifest), mahat into prakṛti (the unmanifest), prakṛti into īśvara/puruṣa, and finally into Paramātman—after which only darkness is perceived.