Shloka 10
नारद–शुक संवादः (Nārada–Śuka Dialogue): Tyāga, Saṃyama, and Vyakta–Avyakta Viveka
प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारयेन्मन: । यद्यदृश्यति मुज्चन् वै प्राणान् मैथिलसत्तम । वाताधिकयं भवत्येव तस्मात् तं न समाचरेत्
yājñavalkya uvāca | prāṇāyāmo hi saguṇo nirguṇaṃ dhārayen manaḥ | yadyadṛśyati muñcan vai prāṇān maithilasattama | vātādhikyaṃ bhavaty eva tasmāt taṃ na samācaret |
যাজ্ঞবল্ক্য ক’লে— সগুণ প্ৰাণায়াম, অৰ্থাৎ নিৰ্দিষ্ট ধ্যান-আশ্ৰয়সহ কৰা প্ৰাণায়াম, মনক নিৰ্গুণ (বৃত্তিশূন্য) অৱস্থাত স্থিৰ কৰাত সহায় কৰে। কিন্তু হে মৈথিলশ্ৰেষ্ঠ! পূৰক আদি সময়ত নিয়ত দেৱতা/তত্ত্বৰ ধ্যান-অন্তৰ্দৰ্শন নকৰাকৈ যদি কোনোবাই প্ৰাণৰ ৰেচন কৰে, তেন্তে দেহত বায়ু (ৱাত)ৰ প্ৰকোপ নিশ্চিতভাৱে বৃদ্ধি পায়; সেয়ে ধ্যানবিহীন প্ৰাণায়াম কৰা উচিত নহয়।
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Breath-discipline should be joined to focused contemplation (saguṇa support) so that the mind can become steady in the attributeless (nirguṇa) state; doing prāṇāyāma mechanically, without meditative ‘vision’ or proper inner focus, is discouraged because it can cause imbalance (vāta aggravation) and fails to serve its spiritual purpose.
In a didactic exchange within Śānti Parva, the sage Yājñavalkya instructs a Maithila interlocutor on correct yogic method: prāṇāyāma is presented as a means to stabilize the mind, but only when integrated with meditation; otherwise it is portrayed as potentially harmful and spiritually unproductive.