Shloka 9
नारद–शुक संवादः (Nārada–Śuka Dialogue): Tyāga, Saṃyama, and Vyakta–Avyakta Viveka
धारणं चैव मनस: प्राणायामश्न् पार्थिव । एकाग्रता च मनस: प्राणायामस्तथैव च
yājñavalkya uvāca | dhāraṇaṃ caiva manasaḥ prāṇāyāmaś ca pārthiva | ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmas tathaiva ca ||
যাজ্ঞবল্ক্য ক’লে—হে পৃথ্বীনাথ! কোনো বিশেষ দেশ/আশ্ৰয়ত মন স্থাপন কৰাক ‘ধাৰণা’ বোলা হয়। সেই ধাৰণাৰ সৈতে কৰা প্ৰাণায়াম সগুণ; আৰু কোনো বিশেষ স্থান বা বিষয়ৰ আশ্ৰয় নলৈ মনক নিৰ্বীজ সমাধিত একাগ্ৰ কৰা প্ৰাণায়াম নিৰ্গুণ বুলি কোৱা হয়।
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes two modes of yogic practice: (1) dhāraṇā—fixing the mind on a specific locus/object—paired with prāṇāyāma as a supported, ‘saguṇa’ discipline; and (2) an unsupported, objectless gathering of the mind into nirbīja samādhi, described as ‘nirguṇa’ prāṇāyāma.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, the sage Yājñavalkya addresses a king and explains technical distinctions in yogic concentration and breath-discipline, guiding the ruler toward inner mastery rather than outward power.