Shloka 96
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम् | परं नारायणात्मान निर्दद प्रकृते: परम्
prakṛtiṃ cāpyatikramya gacchaty ātmānam avyayam | paraṃ nārāyaṇātmānaṃ nirdvandvaṃ prakṛteḥ param | bharatanandana dharmātmā rājā yudhiṣṭhira |
ভীষ্মে ক’লে— যেতিয়া জীৱাত্মাই প্ৰকৃতিকো (ভৌতিক প্ৰকৃতি)ও অতিক্ৰম কৰি আগবাঢ়ে, তেতিয়া সি দ্বন্দ্বৰহিত, মায়াতীত, নাৰায়ণস্বৰূপ অব্যয় পৰমাত্মাক লাভ কৰে। হে ভৰতনন্দন, ধৰ্মাত্মা ৰাজা যুধিষ্ঠিৰ! সেই পৰব্ৰহ্ম পৰমাত্মাই সত্ত্ব-ৰজ-তম গুণসমূহক, আৰু বুদ্ধি, মন, আকাশ, বায়ু, তেজ, জল, পৃথিৱী—ইহঁতৰ সমগ্ৰ গুণসমূহক, তথা অন্য সকলো পদাৰ্থকো নিজৰ শক্তিৰে ব্যাপি, সকলো ক্ষেত্ৰজ্ঞত (জীৱাত্মাত) অন্তৰ্যামী ৰূপে অৱস্থিত থাকে। যেনেকৈ শিষ্য গুৰুক অনুসৰণ কৰে, তেনেকৈ মন, ইন্দ্ৰিয় আৰু শুভ-অশুভ কৰ্ম দেহীক অনুসৰণ কৰে। যেতিয়া দেহীয়ে ইন্দ্ৰিয় আৰু প্ৰকৃতিক ত্যাগ কৰি প্ৰস্থান কৰে, তেতিয়া সি মায়াতীত আৰু দ্বন্দ্বস্পৰ্শৰহিত সেই নাৰায়ণৰূপ অবিনাশী পৰমাত্মাক প্ৰাপ্ত হয়।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation is described as the self’s transcendence of Prakṛti and the senses, culminating in realization/attainment of the imperishable Supreme—Nārāyaṇa—who is beyond the guṇas and all dualities. Ethical causality (śubha-aśubha karma) follows the embodied self, so freedom requires going beyond identification with mind, senses, and material nature.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues his post-war teaching to King Yudhiṣṭhira, explaining the metaphysical structure of reality (guṇas, elements, mind/intellect) and how the jīva is accompanied by mind, senses, and karma, until—through transcendence—it reaches the Supreme Nārāyaṇa, beyond māyā and duality.