Adhyaya 39

Verse 1

इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑नें बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ३८ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ५६ श्लोक मिलाकर कुल ६४ ३ “लोक हैं।) - इन्हीं ऋषियोंकी तपस्यासे कल्पान्तरमें दितिके गर्भले उनचास मरुदगणोंका आविर्भाव हुआ। ये ही दितिके उदरमें एक गर्भके रूपमें प्रकट हुए

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন! সেই সপ্তসাৰস্বত তীৰ্থত অৱস্থান কৰি হালায়ুধ বলৰামে আশ্ৰমবাসী ঋষিসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে আৰু মঙ্কণক মুনিৰ প্ৰতি মঙ্গলময় স্নেহ-সদ্ভাৱ প্ৰকাশ কৰিলে।

Verse 2

दत्त्वा दानं द्विजातिभ्यो रजनीं तामुपोष्य च । पूजितो मुनिसड्घैश्न प्रातरुत्थाय लाड़ली

বৈশম্পায়নে ক’লে—দ্বিজ ব্ৰাহ্মণসকলক দান দি আৰু সেই ৰাতি উপবাসে কটাই, মুনিসংঘৰ দ্বাৰা সন্মানিত পৰাক্ৰমী লাঙলধাৰী বলৰাম প্ৰভাতে উঠিল; পুনৰ তীৰ্থজলত স্নান কৰিলে আৰু সকলো ঋষিৰ অনুমতি লৈ অন্য তীৰ্থ দর্শনৰ উদ্দেশ্যে ত্বৰিতে প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 3

अनुज्ञाप्य मुनीन्‌ सर्वान्‌ स्पृष्टवा तोयं च भारत । प्रययौ त्वरितो रामस्तीर्थहेतोर्महाबल:

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ভাৰত! সকলো মুনিৰ অনুমতি লৈ আৰু তীৰ্থজল স্পৰ্শ কৰি, মহাবলী ৰাম (বলৰাম) তীৰ্থযাত্ৰাৰ উদ্দেশ্যে ত্বৰিতে আগবাঢ়িল।

Verse 4

ततस्त्वौशनसं तीर्थमभाजगाम हलायुध: । कपालमोचन नाम यत्र मुक्तो महामुनि:

বৈশম্পায়নে ক’লে—তাৰ পাছত হালায়ুধ বলৰাম ঔশনস নামৰ তীৰ্থলৈ গ’ল; ই ‘কপালমোচন’ বুলিও প্ৰসিদ্ধ, য’ত এজন মহামুনি লেগি থকা কপালৰ পৰা মুক্ত হৈছিল।

Verse 5

महता शिरसा राजन ग्रस्तजड्घो महोदर: । राक्षसस्य महाराज रामक्षिप्तस्य वै पुरा

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন! প্ৰাচীন কালত ভগৱান শ্ৰীৰামে এজন ৰাক্ষসক বধ কৰি দূৰলৈ নিক্ষেপ কৰিছিল। সেই ৰাক্ষসৰ বৃহৎ কপাল মহর্ষি মহোদৰৰ উৰুত লাগি ধৰি ভাৰ হৈ তেওঁক জকড়ি ধৰিলে। তাৰ পাছত হালধাৰী বলৰাম ঔশনস-তীৰ্থলৈ আহিল; ই কপালমোচন-তীৰ্থ বুলিও প্ৰসিদ্ধ। তাত স্নান কৰাত মহর্ষি মহোদৰ সেই কপাল-বন্দনৰ পৰা মুক্ত হ’ল।

Verse 6

तत्र पूर्व तपस्तप्तं काव्येन सुमहात्मना । यत्रास्य नीतिरखिला प्रादुर्भूता महात्मन:,महात्मा शुक्राचार्यने वहीं पहले तप किया था, जिससे उनके हृदयमें सम्पूर्ण नीति- विद्या स्फुरित हुई थी

সেই ঠাইতে পূৰ্বকালত সুমহাত্মা কাব্য (শুক্ৰাচাৰ্য) কঠোৰ তপস্যা কৰিছিল। সেই স্থানতেই সেই মহাত্মাৰ হৃদয়ত সম্পূৰ্ণ নীতি-বিদ্যা পূৰ্ণৰূপে উদ্ভাসিত হৈছিল।

Verse 7

यत्रस्थ श्षिन्तयामास दैत्यदानवविग्रहम्‌ । तत्‌ प्राप्य च बलो राजंस्तीर्थप्रवरमुत्तमम्‌

সেই ঠাইত থিয় হৈ তেওঁ দৈত্য আৰু দানৱৰ সংঘৰ্ষৰ কথা চিন্তা কৰিলে। হে ৰাজন! সেই স্থান প্ৰাপ্ত কৰি ৰজা বল তীৰ্থসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সেই পৰম উত্তম তীৰ্থলৈ আহিল।

Verse 8

जनमेजय उवाच कपालमोचन ब्रह्मन्‌ कथं यत्र महामुनि:

জনমেজয়ে ক’লে—“হে ব্ৰাহ্মণ! হে কপালমোচন-তীৰ্থৰ বৰ্ণনকাৰী মহামুনি, তাত এইটো কেনেকৈ ঘটিল?”

Verse 9

वैशम्पायन उवाच पुरा वै दण्डकारण्ये राघवेण महात्मना

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! পূৰ্বকালত দণ্ডকাৰণ্যত মহাত্মা ৰাঘৱ বনতে বিচৰণ কৰি থাকোঁতে, তেতিয়া এটা অস্থি ভেদ কৰি সেয়া বেগেৰে চমকি উঠিল।

Verse 10

वसता राजशार्दूल राक्षसान्‌ शमयिष्यता । जनस्थाने शिरश्कछिन्नं राक्षसस्य दुरात्मन:

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজশাৰ্দূল! তাত বাস কৰি ৰাক্ষসসকলক দমন কৰিবলৈ উদ্যত থাকোঁতে জনস্থানত সেই দুষ্টাত্মা ৰাক্ষসৰ মস্তক ছিন্ন হ’ল।

Verse 11

क्षुरेण शितधारेण उत्पपात महावने । महोदरस्य तल्लग्नं जंघायां वै यदृच्छया

বৈশম্পায়নে ক’লে—সেই মহাবনত তীক্ষ্ণ ধাৰযুক্ত এটা ক্ষুৰ হঠাতে উফৰি উঠিল; আৰু যাদৃচ্ছিকভাৱে সি মহোদৰৰ পিণ্ডলীত গাঁথি ৰ’ল।

Verse 12

स तेन लग्नेन तदा द्विजातिर्न शशाक ह

সেই সময় সেই লাগি ৰোৱাত আবদ্ধ হৈ সেই দ্বিজে একো কৰিব নোৱাৰিলে।

Verse 13

स पूतिना विसत्रवता वेदनार्तों महामुनि:

বৈশম্পায়নে ক’লে—সেই মহামুনি বেদনাত কাতৰ হৈ দুৰ্গন্ধযুক্ত স্ৰাৱত আক্রান্ত হ’ল।

Verse 14

जगाम सर्वतीर्थानि पृथिव्यां चेति नः श्रुतम्‌ । उस मस्तकसे दुर्गन्धयुक्त पीब बहती रहती थी और महामुनि महोदर वेदनासे पीड़ित हो गये थे। हमने सुना है कि मुनिने किसी तरह भूमण्डलके सभी तीर्थोंकी यात्रा की ।।

বৈশম্পায়নে ক’লে—আমি শুনিছোঁ, তেওঁ পৃথিৱীৰ সকলো তীৰ্থলৈ গৈছিল। সেই মহাতপস্বীয়ে সকলো নদী আৰু সাগৰ পৰিভ্ৰমণ কৰি, তাত বাস কৰা পবিত্ৰাত্মা মুনিসকলক সেই সমগ্ৰ বৃত্তান্ত ক’লে। তথাপি সকলো তীৰ্থত স্নান কৰিলেও তেওঁ সেই কপালৰ পৰা মুক্তি নাপালে।

Verse 15

कथयामास तत्‌ सर्वमृषीणां भावितात्मनाम्‌ | आपलुत्य सर्वतीर्थेषु न च मोक्षमवाप्तवान्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে—তেওঁ ভাবিতাত্মা ঋষিসকলক সেই সমগ্ৰ বৃত্তান্ত ক’লে। তথাপি সকলো তীৰ্থত স্নান কৰিলেও তেওঁ মোক্ষ নাপালে; মহাতপস্বী হ’লেও সেই কপাল-ভাৰৰ পৰা মুক্তি নাপালে।

Verse 16

सतु शुश्राव विप्रेन्द्र मुनीनां वचनं महत्‌ । सरस्वत्यास्तीर्थवरं ख्यातमौशनसं तदा

তেতিয়া, হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, তেওঁ মুনিসকলৰ গম্ভীৰ বচন শুনিলে—সৰস্বতীৰ সেই শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ, যি ‘ঔশনস’ নামে প্ৰসিদ্ধ আৰু প্ৰাচীন খ্যাতিত উজ্জ্বল।

Verse 17

स तु गत्वा ततस्तत्र तीर्थमौशनसं द्विज:,तदनन्तर वे ब्रह्मर्षि वहाँ औशनसतीर्थमें गये और उसके जलसे आचमन एवं स्नान किया। उसी समय वह कपाल उनके चरण (जाँघ)-को छोड़कर पानीके भीतर गिर पड़ा

তাৰ পাছত সেই দ্বিজ ‘ঔশনস’ তীৰ্থলৈ গ’ল। তাত উপস্থিত হৈ তেওঁ আচমন কৰি স্নান কৰোঁতেই, তেওঁৰ উৰু/পাদত লেগি থকা সেই কপালটো এৰি পানীত পৰি গ’ল।

Verse 18

तत औशनसे तीर्थे तस्योपस्पृशतस्तदा । तच्छिरश्नरणं मुक्त्वा पपातान्तर्जले तदा

তেতিয়া ‘ঔশনস’ তীৰ্থত তেওঁ আচমন কৰি স্নান কৰোঁতেই, সেই কপালটো তেওঁৰ উৰু/পাদ এৰি সেই মুহূর্ততে পানীৰ ভিতৰত পৰি গ’ল।

Verse 19

विमुक्तस्तेन शिरसा परं सुखमवाप ह । स चाप्यन्तर्जले मूर्धा जगामादर्शनं विभो

সেই কপালৰ পৰা মুক্ত হৈ তেওঁ পৰম সুখ লাভ কৰিলে। আৰু, হে বিভো, সেই মস্তকটোও পানীৰ ভিতৰত গৈ অদৃশ্য হৈ গ’ল।

Verse 20

ततः स विशिरा राजन्‌ पूतात्मा वीतकल्मष: । आजगामाश्रमं प्रीत: कृतकृत्यो महोदर:,राजन! उस कपालसे मुक्त हो निष्पाप एवं पवित्र अन्तःकरणवाले महोदर मुनि कृतकृत्य हो प्रसन्नतापूर्वक अपने आश्रमपर लौट आये

তাৰ পিছত, হে ৰাজন, কপাল-বন্ধনৰ পৰা মুক্ত, পাপমুক্ত আৰু পবিত্ৰ অন্তঃকৰণৰ মহোদৰ মুনি কৃতকৃত্য হৈ আনন্দেৰে নিজৰ আশ্ৰমলৈ উভতি আহিল।

Verse 21

सो<थ गत्वा$55श्रमं पुण्यं विप्रमुक्तो महातपा: । कथयामास तत्‌ सर्वमृषीणां भावितात्मनाम्‌

তাৰ পিছত, সেই সংকটৰ পৰা মুক্ত হোৱা মহাতপস্বী মুনি পবিত্ৰ আশ্ৰমলৈ গৈ, তাত বাস কৰা ভাবিতাত্মা ঋষিসকলক সমগ্ৰ বৃত্তান্ত ক’লে।

Verse 22

ते श्रुत्वा वचनं तस्य ततस्तीर्थस्य मानद । कपालमोचनमिति नाम चक्कुः समागता:,मानद! तदनन्तर वहाँ आये हुए महर्षियोंने महोदर मुनिकी बात सुनकर उस तीर्थका नाम कपालमोचन रख दिया

হে মানদ, তেওঁৰ বাক্য শুনি তাত সমবেত মহর্ষিসকলে সেই তীৰ্থৰ নাম ‘কপালমোচন’ ৰাখিলে।

Verse 23

स चापि तीर्थप्रवरं पुनर्गत्वा महानृषि: । पीत्वा पय: सुविपुलं सिद्धिमायात्‌ तदा मुनि:

আৰু সেই মহান ঋষি পুনৰ সেই শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থলৈ গৈ, অতি প্ৰচুৰ দুগ্ধ পান কৰি তেতিয়া সিদ্ধি লাভ কৰিলে।

Verse 24

इसके बाद महर्षि महोदर पुनः उस श्रेष्ठ तीर्थमें गये और वहाँका प्रचुर जल पीकर उत्तम सिद्धिको प्राप्त हुए ।।

তাৰ পিছত মহর্ষি মহোদৰ পুনৰ সেই শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থলৈ গৈ তাতৰ প্ৰচুৰ জল পান কৰি উত্তম সিদ্ধি লাভ কৰিলে। তাত মাধৱ—বৃষ্ণিসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ—ব্ৰাহ্মণসকলক যথোচিত পূজা কৰি বহু দান দিলে; তাৰ পিছত তেওঁ ঋষি ৰুষঙ্গুৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল।

Verse 25

यत्र तप्तं तपो घोरमार्टिषिणेन भारत । ब्राह्मण्यं लब्धवांस्तत्र विश्वामित्रो महामुनि:,भरतनन्दन! वहीं आर्रिश्तो मुनिने घोर तपस्या की थी और वहीं महामुनि विश्वामित्रने ब्राह्मणत्व प्राप्त किया थ

হে ভাৰত! যি স্থানত ঋষি আৰ্তিষিয়ে ঘোৰ তপস্যা কৰিছিল, সেই স্থানতেই মহামুনি বিশ্বামিত্ৰে ব্ৰাহ্মণ্য মৰ্যাদা লাভ কৰিছিল।

Verse 26

सर्वकामसमृद्धं च तदाश्रमपदं॑ महत्‌ | मुनिभिव्रद्यिणैश्वैव सेवितं सर्वदा विभो,प्रभो! वह महान्‌ आश्रम सम्पूर्ण मनोवांछित वस्तुओंसे सम्पन्न है। वहँ बहुत-से मुनि और ब्राह्मण सदा निवास करते हैं

হে প্ৰভু! সেই মহান আশ্ৰম-প্ৰদেশ সকলো কাম্য বস্তুৰে সমৃদ্ধ আছিল; আৰু হে বিভো, মুনি আৰু ব্ৰাহ্মণসকলে তাক সদায় সেৱা কৰিছিল।

Verse 27

ततो हलधर: श्रीमान्‌ ब्राह्मणैः परिवारित: । जगाम तत्र राजेन्द्र रुषड्गुस्तनुमत्यजत्‌

তাৰপিছত শ্ৰীমান হলধৰ ব্ৰাহ্মণসকলৰ পৰিবেষ্টিত হৈ তাত গ’ল, হে ৰাজেন্দ্ৰ; আৰু ৰুষড্গুৱে তেতিয়াই দেহ ত্যাগ কৰিলে।

Verse 28

राजेन्द्र! तत्पश्चात्‌ श्रीमान्‌ हलधर ब्राह्मणोंसे घिरकर उस स्थानपर गये, जहाँ रुषंगुने अपना शरीर छोड़ा थ ।।

হে ভাৰত! বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণ ৰুষড্গু সদায় তপস্যাত নিমগ্ন আছিল। সেই সময় দেহ-ত্যাগৰ সংকল্প কৰি তেওঁ বহু ধৰণে চিন্তা কৰিলে।

Verse 29

ततः सर्वानुपादाय तनयान्‌ वै महातपा: । रुषड्गुरब्रवीत्‌ तत्र नयध्वं मां पृूधूदकम्‌

তাৰপিছত মহাতপস্বী ৰুষড্গুৱে সকলো পুত্ৰক ওচৰলৈ মাতি তাত ক’লে—“মোক পৃথূদকলৈ লৈ যোৱা।”

Verse 30

विज्ञायातीतवयसं रुषड्गुं ते तपोधना: । तं च तीर्थमुपानिन्यु: सरस्वत्यास्तपोधनम्‌,उन तपस्वी पुत्रोंने तपोधन रुषंगुको अत्यन्त वृद्ध जानकर उन्हें सरस्वतीके उस उत्तम तीर्थमें पहुँचा दिया

ৰুষড্গু অতি বৃদ্ধ বুলি জানি, তপোধন সেই তপস্বীসকলে তেওঁক সৰস্বতীৰ সেই পবিত্ৰ তীৰ্থলৈ লৈ গ’ল।

Verse 31

स तैः पुत्रैस्तदा धीमानानीतो वै सरस्वतीम्‌ । पुण्यां तीर्थशतोपेतां विप्रसड्घैर्निषेविताम्‌

তেতিয়া সেই ধীমান পুৰুষক তেওঁৰ পুত্ৰসকলে সৰস্বতীৰ ওচৰলৈ আনিলে—যি পুণ্যজলধাৰা, শত শত তীৰ্থে বিভূষিত আৰু বিপ্ৰ-ঋষিসমূহে সেবিত।

Verse 32

स तत्र विधिना राजजन्नाप्लुत्य सुमहातपा: । ज्ञात्वा तीर्थगुणांश्वैव प्राहेदमृषिसत्तम:

তাত সেই মহাতপস্বীয়ে ৰাজতীৰ্থত বিধিপূৰ্বক স্নান কৰিলে। তীৰ্থৰ গুণ-মহিমা জানি, ঋষিশ্ৰেষ্ঠই এই বাক্য ক’লে।

Verse 33

सुप्रीत: पुरुषव्यात्र सर्वान्‌ पुत्रानुपासत: । राजन! नरव्याप्र! वे पुत्र जब उन बुद्धिमान्‌ मुनिको ब्राह्मणसमूहोंसे सेवित तथा सैकड़ों तीर्थोंसे सुशोभित पुण्यसलिला सरस्वतीके तटपर ले आये

হে পুৰুষব্যাঘ্ৰ! সকলো পুত্ৰৰ সান্নিধ্যত সেৱা পাই সেই মহর্ষি অতিশয় প্ৰসন্ন হৈ ক’লে—“যি কোনো সৰস্বতীৰ উত্তৰ তীৰত নিজৰ দেহ ত্যাগ কৰে…”

Verse 34

तत्राप्लुत्य स धर्मात्मा उपस्पृश्य हलायुध:

তাত স্নান কৰি ধৰ্মাত্মা হলায়ুধ (বলৰাম) এ আচমন কৰি শুদ্ধি-কৰ্ম সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 35

ससर्ज यत्र भगवॉल्लोकॉल्लोकपितामह:

বৈশম্পায়নে ক’লে—কুৰুবংশীয় নৰেশ! তাৰ পাছত বলৱান আৰু প্ৰতাপী বলভদ্ৰ সেই তীৰ্থলৈ আহিল, য’ত লোকপিতামহ ভগৱান ব্ৰহ্মাই সৃষ্টিৰ উদ্ভৱ ঘটাইছিল; য’ত কঠোৰ ব্ৰতনিষ্ঠ শ্ৰেষ্ঠ মুনিসকলে মহাতপস্যাৰ দ্বাৰা ব্ৰাহ্মণ্য লাভ কৰিছিল; আৰু য’ত ৰাজর্ষি সিন্ধুদ্বীপ, মহাতপস্বী দেৱাপি তথা মহাযশস্বী, উগ্ৰতেজস্বী, মহাতপস্বী মুনি বিশ্বামিত্ৰেও ব্ৰাহ্মণ্য প্ৰাপ্ত হৈছিল।

Verse 36

यत्रार्टिषिण: कौरव्य ब्राह्मण्यं संशितव्रत: । तपसा महता राजन प्राप्तवानृषिसत्तम:

বৈশম্পায়নে ক’লে—কৌৰব্য ৰাজন! এইয়াই সেই তীৰ্থ, য’ত কঠোৰ ব্ৰতনিষ্ঠ ঋষিশ্ৰেষ্ঠ আৰ্তিষিণে মহাতপস্যাৰ দ্বাৰা ব্ৰাহ্মণ্য লাভ কৰিছিল।

Verse 37

सिन्धुद्वीपश्च राजर्षिदेवापिश्व महातपा: । ब्रह्माण्यं लब्धवान्‌ यत्र विश्वामित्रस्तथा मुनि:

বৈশম্পায়নে ক’লে—এইয়াই সেই পবিত্ৰ স্থান, য’ত ৰাজর্ষি সিন্ধুদ্বীপ, মহাতপস্বী দেৱাপি আৰু মুনি বিশ্বামিত্ৰেও ব্ৰাহ্মণ্য লাভ কৰিছিল।

Verse 38

महातपस्वी भगवानुग्रतेजा महायशा: । तत्राजगाम बलवान बलभद्र: प्रतापवान्‌

মহাতপস্বী, উগ্ৰতেজস্বী আৰু মহাযশস্বী ভগৱান বলভদ্ৰ—বলৱান আৰু প্ৰতাপী—সেই পুণ্যস্থানলৈ আহিল।

Verse 39

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि बलदेवतीर्थयात्रायां सारस्वतोपाख्यान एकोनचत्वारिंशो5ध्याय:

এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ শল্যপৰ্বৰ গদাপৰ্বত বলদেৱ-তীৰ্থযাত্ৰাৰ অন্তৰ্গত সাৰস্বতোপাখ্যানৰ ঊনচল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 73

विधिवद्‌ वै ददौ वित्तं ब्राह्मणानां महात्मनाम्‌ | वहीं रहकर उन्होंने दैत्यों अथवा दानवोंके युद्धके विषयमें विचार किया था। राजन! उस श्रेष्ठ तीर्थमें पहुँचकर बलरामजीने महात्मा ब्राह्मणोंको विधिपूर्वक धनका दान दिया था

Vaiśaṃpāyana said: In full accordance with prescribed rites, he bestowed wealth as gifts upon the great-souled Brāhmaṇas. The act underscores the dharmic ideal that even amid the pressures of war and pilgrimage, one should honor sacred duty through proper generosity to worthy recipients.

Verse 86

मुक्त: कथं चास्य शिरो लग्नं केन च हेतुना । जनमेजयने पूछा--ब्रह्मन! उस तीर्थका नाम कपालमोचन कैसे हुआ, जहाँ महामुनि महोदरको छुटकारा मिला था? उनकी जाँघमें वह सिर कैसे और किस कारणसे चिपक गया था?

Janamejaya asked: “O Brahmin, how did that sacred ford come to be called Kapālamocana—the ‘Liberation from the Skull’—where the great sage Mahodara obtained release? And how did that skull become stuck to his thigh, and for what reason did it happen?”

Verse 113

वने विचरतो राजन्नस्थि भिनत्त्वास्फुरत्‌ तदा । वैशम्पायनजीने कहा--नृपश्रेष्ठ! पूर्वकालकी बात है

Vaiśampāyana said: “O king, as he was roaming in the forest, it then struck—splitting the bone. (In the remembered tale: when the noble Rāma, dwelling in Daṇḍakāraṇya and intent on destroying the rākṣasas, cut off the head of a wicked rākṣasa at Jana-sthāna with a sharp-edged weapon, that severed head sprang upward in the great forest and, by the turn of fate, hit the thigh of the sage Mahodara who was wandering there, piercing through the bone and driving in.)”

Verse 126

अभिगन्तुं महाप्राज्ञस्तीर्थान्यायतनानि च । उस मस्तकके चिपक जानेसे वे महाबुद्धिमान्‌ ब्राह्मण किसी तीर्थ या देवालयमें सुगमतापूर्वक आ-जा नहीं सकते थे

Vaiśampāyana said: Because it had stuck fast upon his head, that highly intelligent brāhmaṇa could no longer go with ease to sacred fords (tīrthas) or to holy shrines. Thus, a seemingly small physical affliction became an obstacle to religious movement and observance, showing how bodily constraint can impede one’s customary dharmic routines.

Verse 336

पृथूदके जप्यपरो नैनं श्वोमरणं तपेत्‌ । “जो सरस्वतीके उत्तर तटपर पृथूदकतीर्थमें जप करते हुए अपने शरीरका परित्याग करता है, उसे भविष्यमें पुन: मृत्युका कष्ट नहीं भोगना पड़ता”

Vaiśampāyana said: One who, intent on japa, relinquishes the body at the sacred ford called Pṛthūdaka on the northern bank of the Sarasvatī is not thereafter afflicted by the suffering of death again. The passage upholds the Mahābhārata’s ethic that disciplined devotion at a consecrated tīrtha, joined with conscious renunciation, is held to yield liberation from repeated mortality.

Verse 1663

सर्वपापप्रशमन सिद्धिक्षेत्रमनुत्तमम्‌ । विप्रवर! उन्होंने मुनियोंके मुखसे यह महत्त्वपूर्ण बात सुनी कि “सरस्वतीका श्रेष्ठ तीर्थ जो औशनस नामसे विख्यात है

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে বিপ্ৰবৰ! তেওঁলোকে মুনিসকলৰ মুখৰ পৰা এই গম্ভীৰ সত্য শুনিলে—‘সৰস্বতীত “ঔশনস” নামে বিখ্যাত এক শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ আছে; ই সকলো পাপ নাশ কৰে আৰু সিদ্ধিলাভৰ অনুত্তম ক্ষেত্ৰ।’

Verse 3436

दत्त्वा चैव बहून्‌ दायान्‌ विप्राणां विप्रवत्सल: । धर्मात्मा विप्रवत्सल हलधर बलरामजीने उस तीर्थमें स्नान करके ब्राह्मणोंको बहुत धनका दान किया

বৈশম্পায়নে ক’লে—বিপ্ৰপ্ৰিয় ধৰ্মাত্মা হলধৰ বলৰামে সেই তীৰ্থত স্নান কৰি ব্ৰাহ্মণসকলক বহু ধন-দান দি তেওঁলোকক সন্তুষ্ট কৰিলে।