Adhyaya 39
अभिमन्युना दुःशासनस्य ताडनम् (Abhimanyu’s Rebuke and Wounding of Duḥśāsana; Karṇa’s Counter-volley)
Upa-parva: Abhimanyu–Duḥśāsana–Karṇa Saṅgrāma (Strategic Engagement Episode)
Saṃjaya reports that Abhimanyu, bearing arrow-wounds yet composed, addresses Duḥśāsana with a pointed recollection of earlier assembly insults delivered before Dhṛtarāṣṭra. Abhimanyu frames the present encounter as the ripening consequence of cruelty, anger without restraint, greed, betrayal, and the seizure of rightful sovereignty, asserting that immediate recompense will be delivered through martial means in full view of the armies. He then releases a decisive arrow, strikes Duḥśāsana in the chest/neck region, and follows with multiple additional shafts, leaving him incapacitated and removed from the battlefield by his charioteer. Pāṇḍava-aligned forces respond with acclamation and martial music, rallying toward Droṇa’s formation. Observing Duḥśāsana’s condition, Duryodhana directs Karṇa’s attention; Karṇa advances with sharp missiles to check Abhimanyu, targets his followers, and attempts to overwhelm him with extensive weapon-display. Abhimanyu withstands the barrage, counters by cutting down Karṇa’s bow and standard, and prompts renewed acclaim among allies as the engagement continues.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के प्रश्न पर संजय गावल्गणनन्दन से कहते हैं—‘कार्तिकेय ने जैसे असुरों के साथ रणक्रीड़ा की थी, वैसे ही अभिमन्यु ने जो युद्ध-खेल खेला, उसे विस्तार से सुनाओ।’ → द्रोणाचार्य अभिमन्यु के पराक्रम की मुक्तकंठ से प्रशंसा करते हैं—उसे किसी भी धनुर्धर के समकक्ष नहीं मानते और संकेत देते हैं कि यदि वह सचमुच संहार पर उतर आए तो पूरी सेना को हिला दे। यह प्रशंसा कौरव-पक्ष में चिंता और प्रतिस्पर्धा दोनों जगाती है। → दुर्योधन द्रोण के वचनों से उत्तेजित होकर कर्ण, बाह्लिक, मद्रराज शल्य, दुःशासन आदि महारथियों को आदेश देता है; और स्वयं दुःशासन क्रोध से गर्जना करता हुआ शरवर्षा बरसाते हुए सौभद्र अभिमन्यु पर टूट पड़ता है। → अभिमन्यु और दुःशासन—दोनों रथयुद्ध-शिक्षा में निपुण—दायें-बायें घूमते हुए चित्र-विचित्र मण्डल बनाकर युद्ध करते हैं; रणवाद्यों का घोर निनाद युद्धभूमि को भर देता है। → दुःशासन-अभिमन्यु का रथयुद्ध पूरी तीव्रता से आरम्भ हो चुका है—अगले प्रसंग में इस द्वंद्व का निर्णायक मोड़ आने को है।
Shlokas
Verse 1
अपना बा | अफड-#-कात जा एकोनचत्वारिशोड ध्याय: द्रोणाचार्यके द्वारा अभिमन्युके पराक्रमकी प्रशंसा तथा दुर्योधनके आदेशसे दुःशासनका अभिमन्युके साथ युद्ध आरम्भ करना धृतराष्ट उवाच द्वैधीभवति मे चित्तं द्विया तुष्ट्या च संजय । मम पुत्रस्य यत् सैन्यं सौभद्र: समवारयत्
ধৃতৰাষ্ট্ৰ ক’লে—সঞ্জয়! সুভদ্ৰাপুত্ৰে মোৰ পুত্ৰসকলৰ সেনাক আগবাঢ়িবলৈ বাধা দিলে বুলি শুনি, মোৰ চিত্ত লজ্জা আৰু সন্তোষ—দুয়োটাৰ মাজত দুমুখীয়া হৈ পৰিছে।
Verse 2
विस्तरेणैव मे शंस सर्व गावल्गणे पुन: । विक्रीडितं कुमारस्य स्कन्दस्येवासुरै: सह
ধৃতৰাষ্ট্ৰ ক’লে—হে গাৱল্গণ! সেই কুমাৰৰ সকলো পৰাক্ৰমৰ কথা মোক পুনৰ বিস্তাৰে কোৱা; যেনেকৈ স্কন্দে অসুৰসকলৰ সৈতে ৰণক্ৰীড়া কৰিছিল।
Verse 3
गवल्गणनन्दन! जैसे कुमार कार्तिकेयने असुरोंके साथ रणक्रीड़ा की थी, उसी प्रकार कुमार अभिमन्युने जो युद्धका खेल किया था, वह सब मुझसे विस्तारपूर्वक कहो ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—হায়! মই তোমাক সেই অতিভয়ংকৰ সংহাৰৰ বৃত্তান্ত ক’ম—এজন বীৰ আৰু বহুজনৰ মাজত কেনেকৈ ঘোৰ, তুমুল ৰণ হৈছিল।
Verse 4
अभिमन्यु: कृतोत्साह: कृतोत्साहानरिंदमान् | रथस्थो रथिन: सर्वास्तावकानभ्यवर्षयत्,अभिमन्यु युद्धके लिये उत्साहसे भरा था। वह रथपर बैठकर आपके उत्साहभरे शत्रुदमन समस्त रथारोहियोंपर बाणोंकी वर्षा करने लगा
সঞ্জয়ে ক’লে—অভিমন্যু উদ্যমে পৰিপূৰ্ণ আছিল। ৰথত স্থিত হৈ সি তোমালোকৰ শত্রুদমন, উদ্যমী সকলো ৰথীযোদ্ধাৰ ওপৰত শৰবৃষ্টি কৰিলে।
Verse 5
द्रोणं कर्ण कृपं शल्यं द्रौ्णिं भोजं बृहदूबलम् । दुर्योधनं सौमदत्ति शकुनिं च महाबलम्
সঞ্জয়ে ক’লে—অভিমন্যু জ্বলন্ত আলাতচক্ৰৰ দৰে চাৰিওফালে ঘূৰি ঘূৰি দ্ৰোণ, কৰ্ণ, কৃপ, শল্য, দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামা, ভোজবংশীয় কৃতবর্মা, বৃহদ্বল, দুর্যোধন, সৌমদত্তি (ভূৰিশ্ৰৱা) আৰু মহাবলী শকুনি—আৰু বহু ৰজা-ৰাজকুমাৰ তথা তেওঁলোকৰ নানা সেনাদলৰ ওপৰত অবিৰাম শৰপ্ৰহাৰ কৰি আছিল।
Verse 6
नानानूपान् नृपसुतान् सैन्यानि विविधानि च । अलातचक्रवत् सर्वाश्वरन् बाणै: समार्पयत्
সঞ্জয়ে ক’লে—অভিমন্যু আলাতচক্ৰৰ দৰে চাৰিওফালে ঘূৰি বহু দেশৰ ৰাজকুমাৰ, নৃপপুত্ৰ আৰু তেওঁলোকৰ নানা সেনাদলৰ ওপৰত শৰবৃষ্টি কৰিছিল।
Verse 7
निध्नन्नमित्रान् सौभद्र: परमास्त्रै: प्रतापवान् | अदर्शयत तेजस्वी दिक्षु सर्वासु भारत
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভাৰত! প্ৰতাপী সৌভদ্ৰ (অভিমন্যু) পৰম দিব্যাস্ত্ৰেৰে শত্রু নিধন কৰি তেজে দীপ্ত হৈছিল; সি সকলো দিশতে দৃষ্টিগোচৰ হৈছিল।
Verse 8
तद् दृष्टवा चरितं तस्य सौभद्रस्यामितौजस: । समकम्पन्त सैन्यानि त्वदीयानि सहस्रश:,अमिततेजस्वी अभिमन्युका वह चरित्र देखकर आपके सहस्रों सैनिक भयसे काँपने लगे
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই অমিতৌজস্বী সৌভদ্ৰ (অভিমন্যু)-ৰ কীৰ্তি দেখি তোমালোকৰ সৈন্যদল হাজাৰে হাজাৰে কঁপি উঠিল।
Verse 9
अथाब्रवीन्महाप्राज्ञो भारद्वाज: प्रतापवान् | हर्षेणोत्फुल्लनयन: कृपमाभाष्य सत्वरम्
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পিছত মহাপ্ৰাজ্ঞ আৰু প্ৰতাপৱান ভাৰদ্বাজপুত্ৰ দ্ৰোণৰ চকু হৰ্ষেৰে প্ৰস্ফুটিত হ’ল। ৰণবিশাৰদ অভিমন্যুক যুদ্ধত অটলভাৱে থিয় হৈ থকা দেখি, যেন তোমাৰ পুত্ৰৰ পক্ষৰ মর্মস্থানত আঘাত হানিছে—এনে ভঙ্গিতে তেওঁ তৎক্ষণাৎ কৃপাচাৰ্যক শীঘ্ৰে সম্বোধন কৰিলে।
Verse 10
घट्टयन्निव मर्माणि पुत्रस्य तव भारत । अभिमन्युं रणे दृष्टवा तदा रणविशारदम्
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভাৰত! যেন তোমাৰ পুত্ৰৰ পক্ষৰ মর্মস্থানত আঘাত হানিছে, তেনেদৰে দ্ৰোণে ৰণবিশাৰদ অভিমন্যুক যুদ্ধত দৃঢ়ভাৱে স্থিত দেখি, সেই মহাবুদ্ধিমান প্ৰতাপী বীৰৰ চকু হৰ্ষেৰে দীপ্ত হ’ল। তাৰ পিছত তেওঁ তৎক্ষণাৎ কৃপাচাৰ্যক এই বাক্য ক’লে।
Verse 11
एष गच्छति सौभद्र: पार्थानां प्रथितो युवा । नन्दयन् सुहृदः सर्वान् राजानं च युधिष्ठिरम्
সঞ্জয়ে ক’লে—চোৱা, সুভদ্ৰাৰ পুত্ৰ সৌভদ্ৰ অভিমন্যু—পার্থসকলৰ মাজত প্ৰসিদ্ধ যুৱবীৰ—আগবাঢ়ি গৈছে; সি নিজৰ সকলো সুহৃদক আৰু ৰজা যুধিষ্ঠিৰকো আনন্দিত কৰিছে।
Verse 12
नकुलं सहदेवं च भीमसेनं च पाण्डवम् | बन्धून् सम्बन्धिनश्चान्यान् मध्यस्थान् सुहृदस्तथा
সঞ্জয়ে ক’লে—সি নকুল, সহদেৱ আৰু পাণ্ডৱ ভীমসেনক; লগতে আন আন বন্ধুবৰ্গ, সম্পৰ্কীয় আৰু মধ্যস্থ সুহৃদসকলকো আনন্দিত কৰিছে।
Verse 13
नास्य युद्धे सम॑ मन्ये कंचिदन्यं धनुर्थरम् । इच्छन् हन्यादिमां सेनां किमर्थमपि नेच्छति
সঞ্জয়ে ক’লে—যুদ্ধত মই তাৰ সমান আন কোনো ধনুৰ্ধৰক মানি নাপাওঁ। সি ইচ্ছা কৰিলে এই সমগ্ৰ সেনাক বিনাশ কৰিব পাৰে; তথাপি কোনো এক কাৰণত সি তেনে কৰিব নোখোজে।
Verse 14
द्रोणस्य प्रीतिसंयुक्तं श्रुत्वा वाक््यं तवात्मज: । आर्जुनिं प्रति संक्रुद्धो द्रोणं दृष्टवा स्मयन्निव
দ্ৰোণাচাৰ্যৰ প্ৰীতিযুক্ত বাক্য শুনি আপোনাৰ পুত্ৰ দুর্যোধন অৰ্জুনৰ প্ৰতি ক্ৰোধেৰে জ্বলি উঠিল। দ্ৰোণৰ ফালে চাই যেন ক্ষীণ, ব্যঙ্গমিশ্ৰিত হাঁহি হাঁহি সি কৰ্ণ, বাহ্লীক, দুঃশাসন, মদ্ৰৰাজ শল্য আৰু অন্য মহাৰথীসকলক উদ্দেশ কৰি ক’লে—
Verse 15
अथ दुर्योधन: कर्णमत्रवीद् बाह्लिकं नृप: । दुःशासन मद्रराजं तांस्तथान्यान् महारथान्
তাৰ পাছত ৰজা দুর্যোধনে কৰ্ণ, বাহ্লীক নৃপ, দুঃশাসন, মদ্ৰৰাজ শল্য আৰু অন্য মহাৰথীসকলক সম্বোধন কৰি ক’লে। অভিমন্যুৰ প্ৰসঙ্গত দ্ৰোণাচাৰ্যৰ প্ৰীতিযুক্ত বাক্য শুনি সি ক্ৰোধেৰে ভৰি উঠিছিল; আৰু দ্ৰোণৰ ফালে চাই বলপূৰ্বক ক্ষীণ হাঁহি লৈ সি তেওঁলোকক ক’লে—
Verse 16
सर्वमूर्धाभिषिक्तानामाचार्यों ब्रह्म॒वित्तम: । अर्जुनस्य सुतं मूढं नायं हन्तुमिहेच्छति
সকলো মূর্ধাভিষিক্ত ৰজাসকলৰ আচার্য আৰু ব্রহ্মবিদ্যাত শ্ৰেষ্ঠ দ্ৰোণ ইয়াত অৰ্জুনৰ এই মোহগ্ৰস্ত পুত্ৰক বধ কৰিবলৈ ইচ্ছা নকৰে।
Verse 17
न हास्य समरे युद्धोेदन्तको5प्याततायिन: । किमज़् पुनरेवान्यो मर्त्य: सत्यं ब्रवीमि व:
সমৰত যুদ্ধলৈ উদ্যত কোনো আততায়ীয়েও শত্রুৰ ‘অন্ত’ হৈ নাযায়; তেন্তে অন্য কোনো মর্ত্যই বা কি কৰিব পাৰে?—মই তোমালোকক সত্য কওঁ।
Verse 18
'प्रिय सैनिको! मैं आपलोगोंसे सच्ची बात कहता हूँ। यदि ये युद्धमें मारनेके लिये उद्यत हो जायूँ तो इनके सामने यमराज भी युद्ध नहीं कर सकता; फिर दूसरा कोई मनुष्य तो इनके सामने टिक ही कैसे सकता है? ।।
প্ৰিয় সৈনিকসকল! মই তোমালোকক সত্য কওঁ। যদি তেওঁলোকে এই যুদ্ধত বধ কৰিবলৈ সম্পূৰ্ণৰূপে উদ্যত হয়, তেন্তে তেওঁলোকৰ সন্মুখত যমধৰ্মৰাজেও যুদ্ধ কৰিব নোৱাৰে; তেন্তে অন্য কোনো মানুহ কেনেকৈ তেওঁলোকৰ আগত টিকিব? কিন্তু তেওঁলোকে অৰ্জুনৰ পুত্ৰক ৰক্ষা কৰিছে, কিয়নো অৰ্জুন তেওঁলোকৰ শিষ্য। শিষ্য আৰু পুত্ৰ স্বভাৱতে প্ৰিয়; আৰু ধৰ্মাত্মাসকলৰ বাবে প্ৰিয়জনৰ সন্তানও প্ৰিয়।
Verse 19
संरक्ष्यमाणो द्रोणेन मन्यते वीर्यमात्मन: । आत्मसम्भावितो मूढस्तं प्रमथ्नीत मा चिरम्
দ্ৰোণাচাৰ্যৰ আশ্ৰয়ত থাকি সি নিজৰ বীৰ্যকেই সৰ্বোচ্চ বুলি ভাবিছে। আত্মগৰ্বত মোহিত সেই মূৰ্খ অভিমন্যুক—তোমালোক সকলোৱে মিলি বিলম্ব নকৰাকৈ সোনকালে চূর্ণ কৰি পেলোৱা।
Verse 20
एवमुक्तास्तु ते राज्ञा सात्वतीपुत्रमभ्ययु: । संरब्धास्ते जिघांसन्तो भारद्वाजस्य पश्यत:
ৰাজাই এনেদৰে কোৱাৰ লগে লগে সেই সকলো বীৰ অতি ক্ৰুদ্ধ হৈ সাত্বতীপুত্ৰ (সুভদ্ৰানন্দন) অভিমন্যুৰ ফালে ধাৱিত হ’ল। তাক বধ কৰাৰ ইচ্ছাৰে, ভাৰদ্বাজপুত্ৰ দ্ৰোণ চাই থাকোঁতেই তেওঁলোকে তাৰ ওপৰত ঝাঁপাই পৰিল।
Verse 21
दुःशासनस्तु तच्छूत्वा दुर्योधनवचस्तदा । अब्रवीत् कुरुशार्दूल दुर्योधनमिदं वच:,कुरुश्रेष्ठ उस समय दुर्योधनके उपर्युक्त वचनको सुनकर दुःशासनने उससे यह बात कही--
সেই সময়ত দুর্যোধনৰ কথা শুনি দুঃশাসনে কুৰুশাৰ্দূল দুর্যোধনক এইদৰে ক’লে—
Verse 22
अहमेनं हनिष्यामि महाराज ब्रवीमि ते । मिषतां पाण्डुपुत्राणां पजचालानां च पश्यताम्,“महाराज! मैं आपसे (प्रतिज्ञापूर्वक) कहता हूँ। मैं पांचालों और पाण्डवोंके देखते- देखते इस अभिमन्युको मार डालूँगा
মহারাজ! মই আপোনাক দৃঢ় প্ৰতিজ্ঞাৰে কওঁ—পাণ্ডুপুত্ৰ আৰু পাঞ্চালসকল চাই থাকোঁতেই মই এই অভিমন্যুক বধ কৰিম।
Verse 23
ग्रसिष्याम्यद्य सौभद्रं यथा राहुर्दिवाकरम् । उत्क्कुश्य चाब्रवीद् वाक््यं कुरुराजमिदं पुन:,'जैसे राहु सूर्यपर ग्रहण लगाता है, उसी प्रकार आज मैं सुभद्राकुमार अभिमन्युको ग्रस लूँगा।।
আজি মই সৌভদ্ৰক তেনেকৈয়ে গ্ৰাস কৰিম, যেনেকৈ ৰাহুৱে দিবাকৰ সূৰ্যক গ্ৰাস কৰে। এই কথা কৈ সি উচ্চস্বৰে গর্জন কৰি পুনৰ কুৰুৰাজ দুর্যোধনক এইদৰে ক’লে—
Verse 24
श्रुत्वा कृष्णौ मया ग्रस्तं सौभद्रमतिमानिनौ । गमिष्यत: प्रेतलोक॑ जीवलोकान्न संशय:
সুভদ্ৰাৰ পুত্ৰ অভিমন্যুক মই কালকৱলিত কৰিলোঁ বুলি শুনিলে, পৰাক্ৰমগৰ্বে উদ্ধত সেই দুজন কৃষ্ণ—অৰ্জুন আৰু শ্ৰীকৃষ্ণ—নিঃসন্দেহে জীৱলোক ত্যাগ কৰি প্ৰেতলোকলৈ গমন কৰিব; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 25
तौ च श्रुत्वा मृतौ व्यक्त पाण्डो: क्षेत्रोद्भवा: सुता: । एकाह्वा ससुद्॒द्वर्गा: क्लैब्याद्धास्यन्ति जीवितम्
সেই দুজন যে নিশ্চিতভাৱে নিহত হৈছে—এ কথা শুনিলে, পাণ্ডুৰ ক্ষেত্ৰত জন্ম লোৱা সেই চাৰিও পাণ্ডৱে নিজৰ সুহৃদবৰ্গসহ ভীৰুতাবশত একেদিনতে প্ৰাণ ত্যাগ কৰিব।
Verse 26
तस्मादस्मिन् हते शत्रौ हता: सर्वेडहितास्तव । शिवेन मां ध्याहि राजन्नेष हन्मि रिपूंस्तव
সেয়েহে এই শত্রু হতা হ’লে, আপোনাৰ সকলো বিরোধী যেন হতা হ’ব। হে ৰাজন, মোৰ মঙ্গলৰ কথা স্মৰণ কৰক; চাওক, মই এতিয়াই আপোনাৰ শত্রুসকলক সংহাৰ কৰোঁ।
Verse 27
एवमुक्क्त्वानदद् राजन पुत्रो दुःशासनस्तव । सौभद्रमभ्ययात् क्रुद्ध: शरवर्षरवाकिरन्
মহাৰাজ, এইদৰে কৈ আপোনাৰ পুত্ৰ দুঃশাসনে উচ্চস্বৰে গর্জন কৰিলে। ক্ৰোধে দগ্ধ হৈ সি সৌভদ্ৰৰ ফালে সোজাকৈ আগবাঢ়ি, কোলাহলময় শৰবৃষ্টি বৰষালে।
Verse 28
तमतिक्ुद्धमायान्तं तव पुत्रमरिंदम: । अभिमन्यु: शरैस्तीक्ष्णै: षड्विंशत्या समार्पयत्,आपके पुत्रको अत्यन्त कुपित हो आते देख शत्रुसूदून अभिमन्युने छब्बीस पैने बाणोंद्वारा उसे घायल कर दिया
আপোনাৰ পুত্ৰক অতিশয় ক্ৰোধেৰে আগবাঢ়ি আহি থকা দেখি, শত্রুদমন অভিমন্যুৱে ছাব্বিশটা তীক্ষ্ণ শৰৰে তাক বিদ্ধ কৰি আহত কৰিলে।
Verse 29
दुःशासनस्तु संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुड्जर: । अयोधयत सौभद्रमभिमन्युश्न तं रणे,मदकी धारा बहानेवाले गजराजके समान क्रोधमें भरा हुआ दुःशासन उस रफक्षेत्रमें अभिमन्युसे और अभिमन्यु दुःशासनसे युद्ध करने लगे
দুঃশাসন ক্ৰোধত উন্মত্ত হৈ, মদমত্ত হাতীৰ দৰে, ৰণক্ষেত্ৰত সৌভদ্ৰ অভিমন্যুৰ সৈতে যুঁজত নামিল। তাতে যুদ্ধভূমিত অভিমন্যু আৰু দুঃশাসন পৰস্পৰে মুখামুখি হৈ ঘোৰ সমৰত লিপ্ত হ’ল।
Verse 30
तौ मण्डलानि चित्राणि रथाभ्यां सव्यदक्षिणम् । चरमाणावयुध्येतां रथशिक्षाविशारदौ,रथयुद्धकी शिक्षामें निपुण वे दोनों योद्धा अपने रथोंद्वारा दायें-बायें विचित्र मण्डलाकार गतिसे विचरते हुए युद्ध करने लगे
ৰথযুদ্ধৰ শিক্ষাত পাৰদৰ্শী সেই দুয়ো যোদ্ধাই নিজৰ ৰথেৰে সোঁ-বাওঁ দিশে বিচিত্ৰ মণ্ডলাকাৰ গতি কৰি ঘূৰি ঘূৰি যুদ্ধ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 31
अथ पणवमृदड्डदुन्दुभीनां क्रकचमहानकभेरिझर्झराणाम् । निनदमतिभूृशं नराः प्रचक्रु- लवणजलोद्धवर्सिहनादमिश्रम्
সেই সময় বাদ্যকাৰসকলে পণৱ, মৃদংগ, দুন্দুভি, ক্ৰকচ, মহানক, ভেৰী আৰু ঝাঁঝৰ অতি ভয়ংকৰ নিনাদ তুলিলে; তাত শঙ্খধ্বনি আৰু সিংহনাদো মিহলি হৈছিল।
Verse 39
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि दु:ःशासनयुद्धे एकोनचत्वारिंशो5ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বৰ অভিমন্যুবধপৰ্বত দুঃশাসনযুদ্ধ-বিষয়ক ঊনচল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether retribution for prior public wrongdoing should be pursued as immediate battlefield justice: Abhimanyu treats earlier assembly misconduct as a moral debt requiring direct repayment, raising the tension between righteous accountability and escalation through anger.
Actions and speech generate durable ethical consequences; when anger, greed, and betrayal shape conduct, their results return under pressure. The chapter also suggests that composure under injury and clarity of intention are strategic and moral assets.
No explicit phalaśruti is stated in the provided verses; the meta-commentary is embedded narratively through Saṃjaya’s framing of cause-and-effect (prior assembly conduct → present consequence) and the public witnessing of outcomes as a moral ledger.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.