Adhyaya 12
Droṇa’s Resolve to Restrain Yudhiṣṭhira and Arjuna’s Protective Vow (द्रोणस्य युधिष्ठिरनिग्रह-प्रयत्नः)
Upa-parva: Yudhiṣṭhira-nigraha-prayāsa (Episode: Droṇa’s attempt to seize Yudhiṣṭhira)
Saṃjaya reports that, upon learning of Droṇa’s intended move against Yudhiṣṭhira, the forces react with loud martial acclamations. The Pāṇḍava side quickly receives reliable intelligence about Bhāradvāja Droṇa’s objective. Yudhiṣṭhira assembles his brothers and the army and instructs Arjuna to act so that Droṇa’s plan does not succeed; he notes that Droṇa has declared a specific ‘opening’ (āntara) and that Arjuna is positioned to counter it. Arjuna replies with a twofold ethical stance: he will not undertake the killing of his teacher, yet he will not abandon the king; even at the cost of his life he will not forsake either obligation. He further asserts that as long as he lives, Droṇa cannot restrain Yudhiṣṭhira, even with extraordinary assistance. The chapter then shifts to operational description: instruments sound, both sides respond, formations advance, and a severe battle unfolds. Droṇa becomes visually and tactically dominant—likened to the midday sun—dispersing and confounding forces, pressing Dhṛṣṭadyumna’s contingent, and saturating directions with arrows, producing widespread disarray in the Pāṇḍava host.
Chapter Arc: भीष्म के पतन के बाद कौरव-शिविर में नया सेनापति चुना जाता है—भारद्वाजपुत्र द्रोण मध्य सेना में खड़े होकर धृतराष्ट्र-पुत्रों के सामने वचन और शर्तों की भूमि तैयार करते हैं। → दुर्योधन की अधीर आकांक्षा उभरती है: वह द्रोण से युधिष्ठिर को जीवित पकड़ लाने का वर माँगता है। द्रोण दुर्योधन की मनोदशा को टटोलते हुए पूछते हैं कि वह वध क्यों नहीं चाहता—क्या वह राज्य देकर सौहार्द/संधि चाहता है, या कोई और नीति छिपी है। → द्रोण अपनी प्रतिज्ञा को ‘अन्तर’ सहित बाँधते हैं—अर्जुन की अनुपस्थिति/असमर्थन की स्थिति में ही युधिष्ठिर को जीवित पकड़ लाने का संकल्प। इसी क्षण प्रतिज्ञा एक साथ आशा भी बनती है और छल-नीति का बीज भी। → दुर्योधन और कौरव-पक्ष द्रोण की प्रतिज्ञा को अपनी विजय-योजना मान लेते हैं; शिविरों और सैन्य-स्थानों में यह घोषणा गूँजती है, और अगले दिन की रणनीति इसी लक्ष्य के इर्द-गिर्द कस दी जाती है। → युधिष्ठिर-ग्रहण की घोषणा के साथ प्रश्न हवा में लटकता है—अर्जुन को कैसे दूर रखा जाएगा, और क्या द्रोण का ‘अन्तर’ कौरवों की अपेक्षा पर भारी पड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
#स्न्पैमा+ () आजमाने द्ादशो<ड्ध्याय: दुर्योधनका वर मॉँगना और द्रोणाचार्यका युधिष्ठिरको अर्जुनकी अनुपस्थितिमें जीवित पकड़ लानेकी प्रतिज्ञा करना संजय उवाच हन्त ते कथयिष्यामि सर्व प्रत्यक्षदर्शिवान् । यथा स न्यपतद् द्रोण: सूदित: पाण्डुसृञ्जयै:
সঞ্জয়ে ক’লে—হায়! মই সকলো ক’ম, কিয়নো মই সেয়া প্ৰত্যক্ষ দেখিছোঁ—পাণ্ডৱ আৰু সৃঞ্জয়সকলৰ আঘাতত দ্ৰোণ কেনেকৈ পতিত হ’ল।
Verse 2
सेनापतित्व॑ सम्प्राप्प भारद्वाजो महारथ: । मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य पुत्र ते वाक्यमब्रवीत्,सेनापतिका पद प्राप्त करके महारथी द्रोणाचार्यने सारी सेनाके बीचमें आपके पुत्र दुर्योधनसे इस प्रकार कहा--
সঞ্জয়ে ক’লে—সেনাপতিত্ব লাভ কৰি মহাৰথী ভাৰদ্বাজপুত্ৰ দ্ৰোণাচাৰ্যই সমগ্ৰ সেনাৰ মাজত আপোনাৰ পুত্ৰ দুঃশাসন—(দুৰ্যোধন)ক এইদৰে কথা ক’লে।
Verse 3
यत् कौरवाणामृषभादापगेयादनन्तरम् । सैनापत्येन यद् राजन् मामद्य कृतवानसि
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! কৌৰৱৰ শ্ৰেষ্ঠ গঙ্গাপুত্ৰ ভীষ্মৰ পাছতেই আজি আপুনি মোক সেনাপতি নিযুক্ত কৰিলে; এই কৰ্মৰ উপযুক্ত প্ৰতিদান মোৰ পৰা গ্ৰহণ কৰক। আজি আপোনাৰ কোন মনোৰথ মই পূৰ্ণ কৰোঁ? আপুনি যি ইচ্ছা কৰে, সেয়াই বিচাৰক।
Verse 4
सदृशं कर्मणस्तस्य फल प्राप्तुहि भारत । करोमि काम कं तेडद्य प्रवृणीष्व यमिच्छसि
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভাৰত! সেই কৰ্মৰ অনুৰূপ যোগ্য ফল মোৰ পৰা গ্ৰহণ কৰিবলৈ আপুনি অৰ্হ। আজি আপোনাৰ কোন কামনা মই পূৰ্ণ কৰোঁ? আপুনি যি ইচ্ছা কৰে, সেয়াই বাছনি কৰক।
Verse 5
ततो दुर्योधनो राजा कर्णदुःशासनादिशभि: । सम्मन्त्रयोवाच दुर्धर्षमाचार्य जयतां बरम्,तब राजा दुर्योधनने कर्ण, दःशासन आदिके साथ सलाह करके विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ एवं दुर्जय आचार्य द्रोणसे इस प्रकार कहा--
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত ৰজা দুর্যোধনে কৰ্ণ, দুঃশাসন আদি সকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি, অদম্য আচার্য দ্রোণক—বিজয়ী বীৰসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠক—এইদৰে ক’লে।
Verse 6
ददासि चेद्ू वरं महाूं जीवग्राहं युधिष्ठिरम् । गृहीत्वा रथिनां श्रेष्ठ मत्समीपमिहानय,“आचार्य! यदि आप मुझे वर दे रहे हैं तो रथियोंमें श्रेष्ठ युधिष्ठिकको जीवित पकड़कर यहाँ मेरे पास ले आइये”
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰথীসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ! যদি আপুনি মোক মহাবৰ দিছে, তেন্তে যুধিষ্ঠিৰক জীৱিত ধৰি ইয়াত মোৰ ওচৰলৈ আনক।
Verse 7
ततः कुरूणामाचार्य: श्रुत्वा पुत्रस्य ते वच: । सेनां प्रहर्षषन् सर्वामिदं वचनमब्रवीत्,आपके पुत्रकी वह बात सुनकर कुरुकुलके आचार्य द्रोण सारी सेनाको प्रसन्न करते हुए इस प्रकार बोले--
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত কৌৰৱৰ আচার্য দ্রোণে আপোনাৰ পুত্ৰৰ সেই কথা শুনি, সমগ্ৰ সেনাক উৎফুল্ল কৰি এই বাক্য ক’লে।
Verse 8
धन्य: कुन्तीसुतो राजन् यस्य ग्रहणमिच्छसि । न वधार्थ सुदुर्धर्ष वरमद्य प्रयाचसे
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন, কুন্তীপুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰ ধন্য, যাক তুমি জীৱিত অৱস্থাত ধৰিব বিচাৰিছা। সেই অদম্য বীৰৰ বধৰ উদ্দেশ্যে আজি তুমি মোৰ পৰা বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰা নাই।
Verse 9
किमर्थ च नरव्यात्र न वध॑ तस्य काड्क्षसे | नाशंससि क्रियामेतां मत्तो दुर्योधन ध्रुवम्
সঞ্জয়ে ক’লে—হে নৰব্যাঘ্ৰ, তুমি কিয় তাৰ বধ কামনা কৰা নাই? হে দুর্যোধন, মোৰ দ্বাৰা নিশ্চিতভাৱে সম্পন্ন হ’বলগীয়া যুধিষ্ঠিৰ-বধৰ এই কৰ্মক তুমি কিয় অনুমোদন নকৰা?
Verse 10
आहोस्विद् धर्मराजस्य द्वेष्ठा तस्य न विद्यते । यदीच्छसि त्वं जीवन्तं कुलं रक्षसि चात्मन:
সঞ্জয়ে ক’লে—অথবা এই কাৰণ নেকি যে ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰক দেৱেষ কৰা লোক এই জগতত একো নাই? সেয়ে তুমি তেওঁক জীৱিত ৰাখিব বিচাৰিছা আৰু নিজৰ কুলৰো ৰক্ষা কৰিব খুজিছা।
Verse 11
अथवा भरतमश्रेष्ठ निर्जित्य युधि पाण्डवान् । राज्यं सम्प्रति दत्त्वा च सौक्रात्रं कर्तुमिच्छसि
সঞ্জয়ে ক’লে—অথবা, হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ, যুঁজত পাণ্ডৱসকলক জয় কৰি, এতিয়াই তেওঁলোকৰ ৰাজ্য তেওঁলোকক উভতাই দি, ভ্ৰাতৃভাবৰ এক মহৎ আদৰ্শ স্থাপন কৰিব বিচাৰিছা নেকি?
Verse 12
धन्य: कुन्तीसुतो राजा सुजातं चास्य धीमतः । अजातशशभ्नुता सत्या तस्य यत् स्निहाते भवान्
সঞ্জয়ে ক’লে—কুন্তীপুত্ৰ ৰজা যুধিষ্ঠিৰ ধন্য। সেই ধীমান নৃপতিৰ জন্ম অতি উত্তম; আৰু ‘অজাতশত্ৰু’—‘যাৰ শত্রু জন্ম নলয়’—এই উপাধিও সত্য, কিয়নো তুমিও তেওঁৰ প্ৰতি স্নেহ ৰাখা।
Verse 13
द्रोणेन चैवमुक्तस्य तव पुत्रस्य भारत | सहसा नि:सृतों भावो यो<स्य नित्यं हृदि स्थित:,भारत! द्रोणाचार्यके ऐसा कहनेपर तुम्हारे पुत्रके मनका भाव जो सदा उसके हृदयमें बना रहता था, सहसा प्रकट हो गया
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভাৰত! দ্ৰোণে এইদৰে তোমাৰ পুত্ৰক কোৱাত, তাৰ হৃদয়ত সদায় গোপনে থকা ভাব হঠাৎ ফুটি ওলাই প্ৰকাশ পালে—দীৰ্ঘদিনৰ লুকাই থকা অন্তৰভাৱ উন্মোচন কৰি।
Verse 14
नाकारो गूहितुं शक््यो बृहस्पतिसमैरपि । तस्मात्तव सुतो राजन प्रह्ृष्टो वाक्यमब्रवीत्
সঞ্জয়ে ক’লে—বৃহস্পতিসম বুদ্ধিমান লোকেও নিজৰ সত্য ৰূপ-ভাব লুকুৱাই ৰাখিব নোৱাৰে। সেয়ে, হে ৰাজন, তোমাৰ পুত্ৰ অতিশয় হৰ্ষিত হৈ এই বাক্য ক’লে।
Verse 15
वधे कुन्तिसुतस्थाजी नाचार्य विजयो मम । हते युधिष्ठिरे पार्था हन्यु: सर्वान् हि नो ध्रुवम्
“আচাৰ্য! কুন্তীপুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰৰ বধ হ’লে মোৰ বিজয় নহ’ব; কিয়নো যুধিষ্ঠিৰ নিহত হ’লে পাৰ্থসকলে নিশ্চয়েই আমাৰ সকলোকে সংহাৰ কৰিব।”
Verse 16
न च शक्या रणे सर्वे निहन्तुममरैरपि । (यदि सर्वे हनिष्यन्ते पाण्डवा: ससुता मृधे । ततः कृत्स्नं वशे कृत्वा नि:शेषं नृपमण्डलम् ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—“ৰণত তেওঁলোক সকলোকে দেৱতাসকলেও বধ কৰিব নোৱাৰে। পাণ্ডৱসকল পুত্ৰসহ যুদ্ধত নিহত হ’লেও, পুৰুষোত্তম বিষ্ণু স্বয়ং কৃষ্ণৰূপে সমগ্ৰ নৃপমণ্ডলক নিৰ্শেষে বশ কৰি, সাগৰ-অৰণ্যসহ এই সমৃদ্ধ পৃথিৱী জয় কৰি দ্ৰৌপদী বা কুন্তীক দান কৰিব। নতুবা পাণ্ডৱসকলৰ মাজত যি কোনো এজন শেষ থাকিব, সেয়েই আমাৰ মাজত কোনোকে শেষ ৰাখিব নোৱাৰে।”
Verse 17
सत्यप्रतिज्ञे त्वानीते पुनर्ययूतेन निर्जिते । पुनर्यास्यन्त्यरण्याय पाण्डवास्तमनुव्रता:
সঞ্জয়ে ক’লে—“সত্যপ্ৰতিজ্ঞ ৰজা যুধিষ্ঠিৰক ধৰি আনিলে আৰু পুনৰ জুৱাত তেওঁক পৰাজিত কৰিলে, তেন্তে তেওঁৰ অনুব্ৰত পাণ্ডৱসকল পুনৰ অৰণ্যলৈ গুচি যাব।”
Verse 18
सो<यं मम जयो व्यक्त दीर्घकालं भविष्यति । अतो न वधमिच्छामि धर्मराजस्य कहिचित्,“इस प्रकार निश्चय ही मेरी विजय दीर्घकालतक बनी रहेगी। इसीलिये मैं कभी धर्मराज युधिष्ठिरका वध करना नहीं चाहता”
মোৰ এই বিজয় নিঃসন্দেহে দীঘলীয়া সময়লৈ স্থায়ী হ’ব। সেয়েহে মই কেতিয়াও ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰৰ বধ কামনা নকৰোঁ।
Verse 19
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वमें धृतराष््रविलापविषयक ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
তাৰ কুটিল অভিপ্ৰায় জানি তত্ত্বজ্ঞ, বুদ্ধিমান দ্ৰোণে অন্তৰে চিন্তা কৰি, এক সংযম/সংৰক্ষণ ৰাখি তাক বৰ দান কৰিলে।
Verse 20
द्रोण उवाच न चेद् युधिष्ठिरं वीर: पालयत्यर्जुनो युधि । मन्यस्व पाण्डवश्रेष्ठमानीतं वशमात्मन:
দ্ৰোণে ক’লে—হে ৰাজন! যদি যুদ্ধত বীৰ অৰ্জুনে যুধিষ্ঠিৰক ৰক্ষা নকৰে, তেন্তে পাণ্ডৱশ্ৰেষ্ঠ যুধিষ্ঠিৰ তোমাৰ বশত আহিল বুলি ভাবা।
Verse 21
न हि शक्यो रणे पार्थ: सेन्द्रैदेवासुरैरपि । प्रत्युद्यातुमतस्तात नैतदामर्षयाम्यहम्
তাত! ৰণক্ষেত্ৰত ইন্দ্ৰসহ দেৱ-অসুৰ সকলেও পাৰ্থক প্ৰতিহত কৰিব নোৱাৰে। সেয়েহে, বৎস, তেওঁৰ সন্মুখীন হৈ যুদ্ধ কৰিবলৈ মোৰ মন স্থিৰ নহয়।
Verse 22
असंशयं स मे शिष्यो मत्पूर्वश्चास्त्रकर्मणि | तरुण: सुकृतैर्युक्त एकायनगतश्च ह
নিঃসন্দেহে সি মোৰ শিষ্য; অস্ত্ৰবিদ্যাৰ অনুশীলন সি প্ৰথমে মোৰ পৰাই শিকিছিল। তথাপি সি যুৱক, বহু পুণ্যকৰ্মৰ ফলৰে সমৃদ্ধ, আৰু একেটা পথত দঢ়—বিজয় অথবা মৃত্যু। ইন্দ্ৰ, ৰুদ্ৰ আদি দেৱতাসকলৰ পৰা সি পুনৰ বহু দিৱ্যাস্ত্ৰ শিকিছে, আৰু তোমাৰ প্ৰতি তাৰ ক্ৰোধো বৃদ্ধি পাইছে। সেয়েহে, হে ৰাজন, অৰ্জুনৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ মোৰ উৎসাহ নাই।
Verse 23
अस्त्राणीन्द्राच्च रुद्राच्च भूय: स समवाप्तवान् | अमर्षितश्न ते राज॑स्ततो नामर्षयाम्यहम्
দ্ৰোণ ক’লে—সেই ইন্দ্ৰ আৰু ৰুদ্ৰৰ পৰা পুনৰ বহু দিব্যাস্ত্ৰ লাভ কৰিছে। হে ৰাজন, তোমাৰ প্ৰতি তাৰ অমৰ্ষ অতি প্ৰবল; সেয়ে মই এই অৱস্থাক ধৈৰ্যৰে সহিব নোৱাৰোঁ, আৰু অৰ্জুনৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈও মোৰ উৎসাহ নাই।
Verse 24
स चाफक्रम्यतां युद्धाद् येनोपायेन शक््यते । अपनीते ततः पार्थे धर्मराजो जितस्त्वया
দ্ৰোণ ক’লে—যি উপায়ে সম্ভৱ, সেই উপায়ে তাক যুদ্ধৰ পৰা আঁতৰাই দিয়া। পাৰ্থ (অৰ্জুন) ৰণক্ষেত্ৰৰ পৰা সৰি গ’লে, জানিবা যে তাতে তুমি ধৰ্মৰাজ (যুধিষ্ঠিৰ)ক জয় কৰিলা।
Verse 25
ग्रहणे हि जयस्तस्य न वधे पुरुषर्षभ । एतेन चाप्युपायेन ग्रहणं समुपैष्यसि,नरश्रेष्ठ) उनको पकड़ लेनेमें ही तुम्हारी विजय है, उनके वधरमें नहीं; परंतु इसी उपायसे तुम उन्हें पकड़ पाओगे
দ্ৰোণ ক’লে—হে পুৰুষর্ষভ, তাক বধ কৰাত নহয়; তাক ধৰি লোৱাতেই তোমাৰ জয়। এই উপায়েৰে তুমি তাক বন্দী কৰিব পাৰিবা।
Verse 26
अहं गृहीत्वा राजानं सत्यधर्मपरायणम् । आनयिष्यामि ते राजन् वशमद्य न संशय:
দ্ৰোণ ক’লে—সত্য আৰু ধৰ্মত পৰায়ণ সেই ৰজাক ধৰি, হে ৰাজন, আজি মই তাক তোমাৰ অধীনলৈ আনিম; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 27
यदि स्थास्यति संग्रामे मुहूर्तमपि मे5ग्रत: । अपनीते नरव्याप्रे कुन्तीपुत्रे धनंजये
দ্ৰোণ ক’লে—যদি যুদ্ধৰ মাজত, অস্ত্ৰহীন কৰি দিয়াৰ পাছতো, নৰব্যাঘ্ৰ কুন্তীপুত্ৰ ধনঞ্জয় মোৰ সন্মুখত এক মুহূর্তো থিয় হৈ থাকিব পাৰে, তেন্তে…
Verse 28
राजन! पुरुषसिंह कुन्तीपुत्र अर्जुनके युद्धसे हट जानेपर यदि वे दो घड़ी भी मेरे सामने संग्राममें खड़े रहेंगे तो मैं आज सत्यधर्मपरायण राजा युधिष्ठिरको पकड़कर तुम्हारे वशमें ला दूँगा, इसमें संशय नहीं है ।।
দ্ৰোণে ক’লে—হে ৰাজন! যদি পুৰুষসিংহ কুন্তীপুত্ৰ অৰ্জুন যুদ্ধৰ পৰা আঁতৰি যায় আৰু তেওঁলোকে মোৰ সন্মুখত ৰণক্ষেত্ৰত অলপ সময়ো থিয় হৈ থাকে, তেন্তে আজি মই সত্য-ধৰ্মপৰায়ণ ৰজা যুধিষ্ঠিৰক ধৰি তোমাৰ অধীনলৈ আনিম—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। কিন্তু হে ৰাজন, ফাল্গুণ (অৰ্জুন) ওচৰত থাকিলে, ইন্দ্ৰসহ দেৱতা আৰু অসুৰসকল একেলগে হলেও ৰণত যুধিষ্ঠিৰক ধৰা নাযায়।
Verse 29
संजय उवाच सान्तरं तु प्रतिज्ञाते राज्ञो द्रोणेन निग्रहे | गृहीतं तममन्यन्त तव पुत्रा: सुबालिशा:
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! দ্ৰোণে কিছু অৱকাশ ৰাখি ৰজা যুধিষ্ঠিৰক ধৰা প্ৰতিজ্ঞা কৰোঁতেই, তোমাৰ মূৰ্খ পুত্ৰসকলে তেওঁ ধৰা পৰিল বুলিয়েই ধৰি ল’লে।
Verse 30
पाण्डवेयेषु सापेक्ष द्रोणं जानाति ते सुतः । ततः प्रतिज्ञास्थैर्यार्थ स मन्त्रो बहुलीकृतः
তোমাৰ পুত্ৰে জানিছিল যে দ্ৰোণ পাণ্ডৱসকলৰ প্ৰতি সাপেক্ষ (পক্ষপাতী); সেয়ে তেওঁৰ প্ৰতিজ্ঞা দৃঢ় কৰি ৰাখিবলৈ সেই গোপন কথাও বহুজনৰ মাজত প্ৰচাৰ কৰি দিলে।
Verse 31
ततो दुर्योधनेनापि ग्रहणं पाण्डवस्य तत् | (स्कन्धावारेषु सर्वेषु यथास्थानेषु मारिष ।) सैन्यस्थानेषु सर्वेषु सुघोषितमरिंदम
শত্ৰুদমনকাৰী আৰ্য ধৃতৰাষ্ট্ৰ! তাৰ পিছত দুঃশাসন নহয়, দুৰ্যোধনেও পাণ্ডৱক (যুধিষ্ঠিৰক) ধৰা সেই সংকল্প সৰ্বত্ৰ ঘোষণা কৰালে—সকলো শিবিৰত, যথাস্থানত আৰু সেনাৰ সকলো বিশ্ৰামস্থলত ই উচ্চস্বৰে প্ৰচাৰিত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Arjuna must reconcile two obligations: reverence toward Droṇa as ācārya (refusing to kill him) and unwavering protection of Yudhiṣṭhira as sovereign leader; the chapter frames this as a constraint-based duty rather than a simple choice.
The text models role-ethics: duties are differentiated by relationship (teacher, king, kin), and effective action (nīti) is presented as compatible with restraint, truthfulness, and continuity of leadership under crisis.
No explicit phalaśruti appears in this unit; the chapter functions primarily as narrative-ethical documentation, emphasizing how vows, intelligence, and morale-signaling shape outcomes within the broader war framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.